ସ ଶରଃ ପଣ୍ଡିତଂ ହତ୍ଵା ଵିଵେଶ ଧରଣୀତଲମ୍ । ଯଥା ନରଂ ନିହତ୍ଯାଶୁ ଭୁଜଗଃ କାଲଚୋଦିତଃ
ସେ ତୀର ପଣ୍ଡିତକୁ ମାରି, ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯେପରି ଭାଗ୍ୟରେ ଚଳିତ ଏକ ସାପ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ମଣିଷକୁ ମାରି ଭୂମିକୁ ଯାଏ।
ଵିଶାଲାକ୍ଷଶିରଶ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ପାତଯାମାସ ଭୂତଲେ। ତ୍ରିଭିଃ ଶରୈରଦୀନାତ୍ମା ସ୍ମରନ୍କ୍ଲେଶଂ ପୁରାତନମ୍
ପୁରୁଣା ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି, ଅଦମ୍ୟ ଆତ୍ମା ଭୀମ ତିନିଟି ତୀରରେ ବିଶାଳାକ୍ଷଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଭୂମିରେ ପତିତ କଲେ।
ମହୋଦରଂ ମହେଷ୍ଵାସଂ ନାରାଚେନ ସ୍ତନାନ୍ତରେ । ଵିଵ୍ଯାଧ ସମରେ ରାଜନ୍ସ ହତୋ ନ୍ଯପତଦ୍ଭୁଵି
ଯୁଦ୍ଧରେ, ଭୀମ ଏକ ଚୌଡ଼ା ତୀରରେ ମହୋଦର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ଛାତିକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ହେ ରାଜା।
ଆଦିତ୍ଯକେତୋଃ କେତୁଂ ଚ ଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ବାଣେନ ସଂଯୁଗେ । ଭଲ୍ଲେନ ଭୃଶତୀକ୍ଷ୍ଣେନ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ଭାରତ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ତୀରରେ ଭୀମ ଆଦିତ୍ୟକେତୁଙ୍କ ଧ୍ୱଜକୁ କାଟିଦେଲେ, ଏବଂ ଏକ ତୀବ୍ର ଧାରାଳ ତୀରରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ, ହେ ଭାରତ।
ବହ୍ଵାଶିନଂ ତତ ଭୀମଃ ଶରେଣାନତର୍ଵଣା । ପ୍ରେଷଯାମାସ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯମସ୍ଯ ସଦନଂ ପ୍ରତି
ତେବେ ଭୀମ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ଖାଇଥିବା ସେଠିଏକୁ ଆଘାତ କରି, ତାକୁ ଯମର ଘରକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁସ୍ତତସ୍ତେଽନ୍ଯେ ପୁତ୍ରାସ୍ତଵ ଵିଶାଂପତେ । ମନ୍ଯମାନା ହି ତତ୍ସତ୍ଯଂ ସଭାଯାଂ ତସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍
ଏହା ଦେଖି, ତୁମର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଅମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, କାରଣ ସଭାରେ ଭୀମ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା ସତ୍ୟ ହେଉଛି ବୋଲି ସେମାନେ ଭାବିଲେ।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ଭ୍ରାତୃଵ୍ଯସନକର୍ଶିତଃ। ଅବ୍ରଵୀତ୍ତାଵକାନ୍ଯୋଧାନ୍ଭୀମୋଽଯଂ ଵଧ୍ଯତାମିତି
ତାପରେ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ, ଭାଇମାନଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ତୁମର ସେନାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଭୀମକୁ ମାରିଦିଅ।'
ଏଵମେତେ ମହେଷ୍ଵାସାଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତ୍ଵ ଵିଶାଂପତେ । ଭ୍ରାତୄନ୍ସଂଦୃଶ୍ଯ ନିହତାନ୍ପ୍ରସ୍ମରଂସ୍ତେ ହି ତଦ୍ଵଚଃ
ଏଭଳି, ରାଜା, ତୁମର ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ପୁଅମାନେ, ଭାଇମାନଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ସେଇ କଥା ମନେପକାଇଲେ।
ଯଦୁକ୍ତଵାନ୍ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କ୍ଷତ୍ତା ହିତମନାମଯମ୍ । ତଦିଦଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଵଚନଂ ଦିଵ୍ଯଦର୍ଶିନଃ
ଯେଉଁ କଥା ଦୂରଦର୍ଶୀ ବିଦୁର, ତୁମର ଭଲ ପାଇଁ, ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ, ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର ବାକ୍ୟ ଏବେ ସତ୍ୟ ହେଇଯାଇଛି।
ଲୋଭମୋହସମାଵିଷ୍ଟଃ ପୁତ୍ରପ୍ରୀତ୍ଯା ଜନାଧିପ। ନ ବୁଧ୍ଯସେ ପୁରା ଯତ୍ତତ୍ତଥ୍ଯମୁକ୍ତଂ ଵଚୋ ମହତ୍
ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ପୁଅମାନଙ୍କ ପ୍ରେମରେ, ରାଜା, ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଥିବା ସେ ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ କଥାକୁ ତୁମେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତଥୈଵ ଚ ଵଧାର୍ଥାଯ ପୁତ୍ରାଣାଂ ପାଣ୍ଡଵୋ ବଲୀ। ନୂନଂ ଜାତୋ ମହାବାହୁର୍ଯଥା ହନ୍ତି ସ୍ମ କୌରଵାନ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଭୀମ, ତୁମର ପୁଅମାନଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, କାରଣ ସେ ଏଭଳି କରି କୌରବମାନେକୁ ମାରୁଛନ୍ତି।
ତତୋ ଦୁରଯୋଧନୋ ରାଜା ଭୀଷ୍ମମାସାଦ୍ଯ ସଂଯୁଗେ। ଦୁଃଖେନ ମହତାଽଽଵିଷ୍ଟୋ ଵିଲଲାପ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ତାପରେ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ଗଭୀର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କନ୍ଦିଲେ।
ନିହତା ଭ୍ରାତରଃ ଶୂରା ଭୀମସେନେନ ମେ ଯୁଧି। ଯତମାନାସ୍ତଥାନ୍ଯେଽପି ହନ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵସୈନିକାଃ
ମୋର ସାହସୀ ଭାଇମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀମସେନଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ସମସ୍ତ ସେନା ମରିଯାଉଛନ୍ତି।
ଭଵାଂଶ୍ଚ ମଧ୍ଯସ୍ଥତଯା ନିତ୍ଯମସ୍ମାନୁପେକ୍ଷତେ। ସୋଽହଂ କୁପଥମାରୂଢଃ ପଶ୍ଯ ଦୈଵମିଦଂ ମମ
ଆଉ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସଦା ନିଷ୍ପକ୍ଷ ରହି, ଆମକୁ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି; ଏଭଳି ମୁଁ ଭୁଲ ରାସ୍ତାରେ ପଡ଼ି, ମୋର ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ଦେଖୁଛି।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚଃ କ୍ରୂରଂ ପିତା ଦେଵଵ୍ରତସ୍ତଵ। ଦୁର୍ଯୋଧନମିଦଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ସମାଶ୍ରୁଲୋଚନଃ
ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ତୁମର ପିତା ଦେବବ୍ରତ, ଲୁହା ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ, ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ଉକ୍ତମେତନ୍ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ରୋଣେନ ଵିଦୁରେଣ ଚ । ଗାନ୍ଧାର୍ଯା ଚ ଯଶସ୍ଵିନ୍ଯା ତତ୍ତ୍ଵଂ ତାତ ନ ବୁଦ୍ଧଵାନ୍
ଏହି କଥା ମୁଁ, ଦ୍ରୋଣ, ବିଦୁର ଓ ମହିମାଶାଳୀ ଗାନ୍ଧାରୀ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲୁ; କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ତୁମେ ସେଇ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସମଯଶ୍ଚ ମଯା ପୂର୍ଵଂ କୃତୋ ଵୈ ଶତ୍ରୁକର୍ଶନ । ନାହଂଯୁଧି ନିଯୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ନାପ୍ଯାଚାର୍ଯଃ କଥଂଚନା
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଯେ ମୁଁ କିମ୍ବା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିୟୋଜିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଯ ହି ଧର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ଭୀମୋ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯତି ସଂଯୁଗେ। ହନିଷ୍ଯତି ରଣେ ନିତ୍ଯଂ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୀମ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଖିବେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ମାରିବେ; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ସ ତ୍ଵଂ ରାଜନ୍ସ୍ଥିରୋ ଭୂତ୍ଵା ରଣେ କୃତ୍ଵା ଦୃଢାଂ ମତିମ୍ । ଯୋଧଯସ୍ଵ ରଣେ ପାର୍ଥାନ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ କୃତ୍ଵା ପରାଯଣମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ରାଜା, ଦୃଢ଼ ହୁଅ, ମନକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର।
ନ ଶକ୍ଯଃ ପାଣ୍ଡଵା ଜେତୁଂ ସେନ୍ଦ୍ରୈରପି ସୁରାସୁରୈଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଦ୍ଧେ ସ୍ଥିରାଂ କୃତ୍ଵା ମତିଂ ଯୁଦ୍ଧ୍ଯସ୍ଵ ଭାରତ
ପାଣ୍ଡବମାନେକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ, ଭାରତ, ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଟୁଟ ରୁହି ଯୁଦ୍ଧ କର।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେ ନିହତାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ବହୂନେକେନ ସଞ୍ଜଯ । ଭୀଷ୍ମୋ ଦ୍ରୋଣଃ କୃପଶ୍ଚୈଵ କିମକୁର୍ଵତ ସଂଯୁଗେ
ମୋ ଏତେ ପୁଅମାନେକୁ ଏକେଠାରେ ମାରିଦେଖି, ସଞ୍ଜୟ, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଓ କୃପା ଯୁଦ୍ଧରେ କଣ କଲେ?
ଅହନ୍ଯହନି ମେ ପୁତ୍ରାଃ କ୍ଷଯଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସଞ୍ଜଯ । ମନ୍ଯେଽହଂ ସର୍ଵଥା ପୁତ୍ରାନ୍ଦୈଵେନୋପହତାନ୍ଭୃଶମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ମୋ ପୁଅମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ସଞ୍ଜୟ; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପୁଅମାନେ ଭାଗ୍ୟରେ ପଡ଼ି ଏଭଳି ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛନ୍ତି।
ଯତ୍ର ମେ ତନଯାଃ ସର୍ଵେ ଜୀଯନ୍ତେ ନ ଜଯନ୍ତ୍ଯୁତ । ଯତ୍ର ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ କୃପସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ସମସ୍ତ ପୁଅ ଜୀବିତ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ବି ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଓ ମହାତ୍ମା କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ—
ସୌମଦତ୍ତେଶ୍ଚ ଵୀରସ୍ଯ ଭଗଦତ୍ତସ୍ଯ ଚୋଭଯୋଃ । ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମ୍ନସ୍ତଥା ତାତ ଶୂରାଣାମନିଵର୍ତିନାମ୍
ସୌମଦତ୍ତି ଭଳି ପ୍ରବଳ ବୀର, ଭଗଦତ୍ତ ଓ ଅଶ୍ୱଥାମା ମଧ୍ୟ, ଓ ପିତା, ଯେଉଁମାନେ କେବେ ପଛକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ—
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ଶୂରାଣାଂ ମଧ୍ଯଗାସ୍ତନଯା ମମ । ଯଦହନ୍ଯନ୍ତ ସଂଗ୍ରାମେ କିମନ୍ଯଦ୍ଭାଗଧେଯତଃ
ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲେ; ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତେବେ ଭାଗ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କଣ ଥିଲା?
ନ ହି ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ମନ୍ଦଃ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତମବୁଧ୍ଯତ । ଵାର୍ଯମାଣୋ ମଯା ତାତ ଭୀଷ୍ମେଣ ଵିଦୁରେଣ ଚ
ମୋର ଅବୁଦ୍ଧି ଦୁର୍ୟୋଧନ ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଥିବା କଥା ବୁଝିପାରିଲା ନାହିଁ, ମୁଁ, ଭୀଷ୍ମ ଓ ବିଦୁର ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଓ ପିତା।
ଗନ୍ଧାର୍ଯା ଚୈଵ ଦୁର୍ମେଧାଃ ସତତଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । ନାବୁଧ୍ଯତ ପୁରା ମୋହାତ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତମିଦଂ ଫଲମ୍
ଗାନ୍ଧାରୀ ମଧ୍ୟ ସଦା ତାଙ୍କର ଭଲ ଚାହିଁ କହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ସେ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏବେ ସେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗୁଛି।
ଯଦ୍ଭୀମସେନଃ ସମରେ ପୁତ୍ରାନ୍ମମ ଵିଚେତସଃ । ଅହନ୍ଯହନି ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନଯତେ ଯମସାଦନମ୍
ଯେପରି ଭୀମସେନ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପ୍ରତିଦିନ ମୋ ଭ୍ରମିତ ପୁଅମାନେ କୁ ଯମର ଗୃହକୁ ପଠାଉଛି—
ଇଦଂ ତତ୍ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ କ୍ଷତ୍ତୁର୍ଵଚନମୁତ୍ତମମ୍ । ନ ବୁଦ୍ଧଵାନସ୍ମି ଵିଭୋ ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନମିଦଂ ତଦା
ଏହି ଘଟଣା ତାହାଇ, ଯାହା କ୍ଷତ୍ତୃର ଉତ୍ତମ କଥା ମୁଁ ସେତେବେଳେ ଶୁଣିଲି, କିନ୍ତୁ ବୁଝିପାରିଲି ନାହିଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ନିଵାରଯ ସୁତଂ ଦ୍ଯୂତାତ୍ପାଣ୍ଡଵାନ୍ମା ଦ୍ରୁହେତି ଚ । ସୁହୃଦାଂ ହିତକାମାନାଂ ବ୍ରୁଵତାଂ ତତ୍ତଦେଵ ଚ
‘ତୁମ ପୁଅକୁ ଦ୍ୟୂତରୁ ବାଞ୍ଚାଅ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ସହ ଦ୍ୱେଷ କରନି’—ଏହିପରି ମିତ୍ରମାନେ ଭଲ ଚାହିଁ କହିଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।