କୃପଦୁଃଶାସନାଭ୍ଯାଂ ଚ ଜଯଦ୍ରଥମୁଖୈସ୍ତଥା । ଭଗଦତ୍ତଵିକର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ରୌଣିସୌବଲବାହ୍ଲିକୈଃ
କୃପ, ଦୁଃଶାସନ, ଜୟଦ୍ରଥ, ଭଗଦତ୍ତ, ବିକର୍ଣ୍ଣ, ଡ୍ରୋଣପୁତ୍ର, ଶୌବଳ, ବାହ୍ଲିକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଗୁପ୍ତଂ ପ୍ରଵୀରୈର୍ଲୌକୈଶ୍ଚ ସାରଵଦ୍ଭିର୍ମହାତ୍ମଭିଃ । ଯଦହନ୍ଯତ ସୈନ୍ଯଂ ମେ ଦିଷ୍ଟମତ୍ର ପରାଯଣମ୍
ଶୂର ଓ ମହାନ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନିପୁଣ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ତଥାପି ମୋର ସେନା ଏଠାରେ ନଶ୍ଟ ହେଲା, ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା।
ନୈତାଦୃଶଂ ସମୁଦ୍ଯୋଗଂ ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ତୋ ହି ମାନୁଷାଃ । ଋଷଯୋ ଵା ମହାଭାଗାଃ ପୁରାଣା ଭୁଵି ସଞ୍ଜଯ
ଏପରି ମହାନ ପ୍ରୟାସ କେବେ ମଣିଷମାନେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ପୁରୁଣା ଧନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲେ, ସଞ୍ଜୟ।
ଈଦୃଶୋଽପି ବଲୌଘସ୍ତୁ ସଂଯୁକ୍ତଃ ଶସ୍ତ୍ରସଂପଦା । ଵଧ୍ଯତେ ଯତ୍ର ସଂଗ୍ରାମେ କିମନ୍ଯଦ୍ଭାଗଧେଯତଃ
ଏପରି ଏକ ବଡ଼ ସେନା, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଜ୍ଜିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନାଶ ହେଲା—ଏହା ଭାଗ୍ୟ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଵିପରୀତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଭାତି ହି ସଞ୍ଜଯ । ଯତ୍ରେଦୃଶଂ ବଲଂ ଘୋରଂ ନାଵଧୀଦ୍ଯୁଧି ପାଣ୍ଡଵାନ୍
ମୋତେ ଏହା ସବୁ ବିପରୀତ ଲାଗୁଛି, ସଞ୍ଜୟ, ଏପରି ଭୟଙ୍କର ସେନା ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡବମାନେକୁ ବିନାଶ କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
ପାଣ୍ଡଵାର୍ଥାଯ ନିଯତଂ ଦେଵାସ୍ତତ୍ର ସମାଗତାଃ । ଯୁଧ୍ଯନ୍ତେ ମାମକଂ ସୈନ୍ଯଂ ଯଥାଽଵଧ୍ଯତ ସଞ୍ଜଯ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଲାଗି ଦେବତାମାନେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ; ସେମାନେ ମୋ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ଭାବେ ଏହା ବିନାଶ ହେଲା, ସଞ୍ଜୟ।
ଉକ୍ତୋଽପି ଵିଦୁରେଣାହଂ ହିତଂ ପଥ୍ଯଂ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ । ନ ଚ ଜଗ୍ରାହ ତନ୍ମନ୍ଦଃ ପୁତ୍ରୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ମମ
ବିଦୁର ସଦା ମୋତେ ଭଲ ଓ ଉପକାରୀ କଥା କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୋର ମୂର୍ଖ ପୁଅ ଦୁର୍ୟୋଧନ ସେଥିରେ କଣ୍ଠ ଦେଲା ନାହିଁ।
ତଥ୍ଯାଂ ମନ୍ଯେ ମତିଂ ତସ୍ଯ ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଆସୀତ୍ତଥାଽଽଗତଂ ତାତ ଯେନ ଦୃଷ୍ଟମିଦଂ ପୁରା
ସେ ସବୁଜ୍ଞାନୀ, ମହାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଦାତାଙ୍କର ଉପଦେଶକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ମନେ କରେ; ଯାହା ଘଟିଛି, ସେ ଏହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିଲେ।
ଅଥଵା ଭାଵ୍ଯମେଵଂ ହି ସଂଜଯୈତେନ ସର୍ଵଥା । ପୁରା ଧାତ୍ରା ଯଥା ଦିଷ୍ଟଂ ତତ୍ତଥା ନ ତଦନ୍ଯଥା
କିମ୍ବା, ସଞ୍ଜୟ, ଏହିପରି ହେବା ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା; ଯାହା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ହେବା ଦରକାର, ତାହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମଦୋଷାତ୍ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵ୍ଯସନମୀଦୃଶମ୍ । ନ ହି ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତାନି ପଶ୍ଯତେ ଭରତର୍ଷଭ
ରାଜା, ତୁମ ନିଜ ଦୋଷରେ ଏପରି ବିପଦ ଆସିଛି; କାରଣ ଦୁର୍ୟୋଧନ ଏହି ସବୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଭାରତବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯାନି ତ୍ଵଂ ପଶ୍ଯସେ ରାଜନ୍ଧର୍ମସଂକରକାରଣାତ୍। ତଵ ଦୋଷାତ୍ପୁରା ଵୃତ୍ତଂ ଦ୍ଯୂତମେତଦ୍ଵିଶାଂପତେ
ରାଜା, ତୁମେ ଯାହାକୁ ଧର୍ମର ଅସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ବୋଲି ଦେଖୁଛ, ସେଠି ତୁମ ଦୋଷରେ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଜୁଆ ଘଟିଥିଲା, ମହାନ ରାଜା।
ତଵ ଦୋଷେଣ ଯୁଦ୍ଦଂ ଚ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ସହ ପାଣ୍ଡଵୈଃ । ତ୍ଵମେଵାଦ୍ଯ ଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ କୃତ୍ଵା କିଲ୍ବିଷମାତ୍ମନା
ତୁମ ଦୋଷରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସହ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଏବେ ନିଜେ ଏହି ପାପ କରି, ତାହାର ଫଳ ତୁମେ ଏକା ଭୋଗ କର।
ଆତ୍ମନା ହି କୃତଂ କର୍ମ ଆତ୍ମନୈଵୋପଭୁଜ୍ଯତେ। ଇହ ଵା ପ୍ରେତ୍ଯ ଵା ରାଜଂସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ଯଥାତଥମ୍
ନିଜେ କରା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନିଜେ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ, ରାଜା; ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ, ତୁମେ ତାହା ପାଇଛ।
ତସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ସ୍ଥିରୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ଯେଦଂ ଵ୍ଯସନଂ ମହତ୍। ଶୃଣୁ ଯୁଦ୍ଧଂ ଯଥା ଵୃତ୍ତଂ ଶଂସତୋ ମେ ନରାଧିପ
ତେଣୁ, ରାଜା, ଏହି ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହୁଅ; ଏବେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ଘଟିଲା, ସେଥିରେ ଶୁଣ, ନରପତି।
ଭୀମସେନଃ ସୁନିଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ଭିତ୍ତ୍ଵା ମହାଚମୂମ୍ । ଆସସାଦ ତତୋ ଵୀରଃ ସର୍ଵାନ୍ଦୁର୍ଯୋଧନାନୁଜାନ୍
ଭୀମସେନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବଡ଼ ସେନାକୁ ଭେଦି, ପରେ ଶୂରବୀର ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଦୁଃଶାସନଂ ଦୁର୍ଵିଷହଂ ଦୁଃସହଂ ଦୁର୍ମଦଂ ଜଯମ୍। ଜଯତ୍ସେନଂ ଵିକର୍ଣଂ ଚ ଚିତ୍ରସେନଂ ସୁଦର୍ଶନମ୍
ସେ ଦୁଃଶାସନ, ଦୁର୍ବିଷହ, ଦୁଃସହ, ଦୁର୍ମଦ, ଜୟ, ଜୟତ୍ସେନ, ବିକର୍ଣ୍ଣ, ଚିତ୍ରସେନ ଓ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
ଚାରୁଚିତ୍ରଂ ସୁଵର୍ମାଣଂ ଦୁଷ୍କର୍ଣଂ କର୍ଣମେଵ ଚ । ଏତାଂଶ୍ଚାନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ସୁବହୂନ୍ସମୀପସ୍ଥାନ୍ମହାରଥାନ୍
ଚାରୁଚିତ୍ର, ସୁବର୍ମା, ଦୁଷ୍କର୍ଣ୍ଣ, କର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁହାଁ ଦେଲେ।
ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀମୋ ମହାରଥଃ । ଭୀଷ୍ମେଣ ସମରେ ଗୁପ୍ତାଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଚମୂମ୍
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭୟଙ୍କର ରୂଷ୍ଟ ଦେଖି, ମହାବୀର ଭୀମ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ବଡ଼ ସେନାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଥାଲୋକ୍ଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ତମୂଚୁସ୍ତେ ସର୍ଵ ଏଵ ତୁ । ଜୀଵଗ୍ରାହଂ ନିଗୃହ୍ଣୀମୋ ଵଯମେନଂ ନରାଧିପାଃ
ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ କହିଲେ, 'ଆମେ ଏହାକୁ ବଞ୍ଚି ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା।'
ସ ତୈଃ ପରିଵୃତଃ ପାର୍ଥୋ ଭ୍ରାତୃଭିଃ କୃତନିଶ୍ଚଯୈଃ । ପ୍ରଜାସଂହରଣେ ସୂର୍ଯଃ କ୍ରୂରୈରିଵ ମହାଗ୍ରହୈଃ
ସେ ନିଶ୍ଚୟଶୀଳ ଭାଇମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଥିବା ପାର୍ଥ, ପ୍ରଜାନାଶ ସମୟରେ କ୍ରୂର ଗ୍ରହମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ମଧ୍ଯଂ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ନ ଭୀଃ ପାଣ୍ଡଵମାଵିଶତ୍। ଯଥା ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ମହେନ୍ଦ୍ରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦାନଵାନ୍
ସେନାର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଭୟ ଆସିଲା ନାହିଁ; ଯେପରି ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟଭିତ ହେଉନଥିଲେ।
ତତଃ ଶତସହସ୍ରାଣି ରଥିନାଂ ସର୍ଵଶଃ ପ୍ରଭୋ । ଉଦ୍ଯତାନି ଶରୈସ୍ତୀଵ୍ରୈସ୍ତମେକଂ ପରିଵଵ୍ରିରେ
ତାପରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଶତ-ଶହ ରଥୀମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କୁ ଏକାକି ଚାରିପଟେ ଘେରି ନେଲେ।
ସ ତେଷାଂ ପ୍ରଵରାନ୍ଯୋଧାନ୍ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସାଦିନଃ । ଜଘାନ ସମରେ ଶୂରୋ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନଚିନ୍ତଯନ୍
ସେ ଶୂରବୀର, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା ନକରି ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କଲେ।
ତେଷାଂ ଵ୍ଯଵସିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭୀମସେନୋ ଜିଘୃକ୍ଷତାମ୍। ସମସ୍ତାନାଂ ଵଧେ ରାଜନ୍ମତିଂ ଚକ୍ରେ ମହାମନାଃ
ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ବୋଲି ଭୀମସେନ ଜାଣି, ହେ ରାଜା, ସେ ମହାନ ମନୋବଳରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ତତୋ ରଥଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଗଦାମାଦାଯ ପାଣ୍ଡଵଃ । ଉଵାଚ ସାରଥିଂ ଭୀମଂ ସ୍ଥୀଯତାମିତି ଭାରତ
ତାପରେ, ପାଣ୍ଡବ ରଥ ଛାଡ଼ି ଗଦା ନେଇ, ତାଙ୍କର ସାରଥିକୁ କହିଲେ, 'ରଥକୁ ଏଠି ରଖ', ହେ ଭାରତ।
ଯାଵଦେତାନ୍ହନିଷ୍ଯାମି ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ସହାନୁଗାନ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭୀମସେନସ୍ତୁ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମହତୀଂ ଚମୂମ୍ । ଜଘାନ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ତଦ୍ବଲୌଘମହାର୍ଣଵମ୍
'ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହଚରମାନେ ଉପରେ ବଧ କରିବି', ଏପରି କହି, ଭୀମସେନ ବଡ଼ ସେନାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସେନାର ସମୁଦ୍ରକୁ ବିନାଶ କଲେ।
ଗଦଯା ଭିମସେନେନ ତାଡିତା ଵାରଣୋତ୍ତମାଃ । ଭିନ୍ନକୁମ୍ଭା ମହାକାଯା ଭିନ୍ନପୃଷ୍ଠାସ୍ତଥୈଵଚ
ଭୀମସେନଙ୍କ ଗଦା ଆଘାତରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେ ବଡ଼ ଦେହ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଓ ପିଠି ସହିତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଭିନ୍ନଗାତ୍ରାଃ ସହାରୋହୈଃ ଶେରତେ ପର୍ଵତା ଇଵ। ରଥାଶ୍ଚ ଭଗ୍ନାସ୍ତିଲଶଃ ସଯୋଧାଃ ଶତଶୋ ରଣେ
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଅଙ୍ଗ ଓ ଚାଳକମାନେ ସହିତ, ସେହି ହାତୀମାନେ ପାହାଡ଼ ପରି ଶୁଇଯାଇଥିଲେ; ଏବଂ ଶତ-ଶହ ରଥ ଓ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲେ।
ଅଶ୍ଵାଶ୍ଚ ସାଦିନଶ୍ଚୈଵ ପାଦାତୈଃ ସହ ଭାରତ । ତତ୍ରାଦ୍ଭୁତମପଶ୍ଯାମ ଭୀମସେନସ୍ଯ ଵିକ୍ରମମ୍
ଘୋଡ଼ା ଓ ତାଙ୍କ ଚାଳକମାନେ, ପଦାତିମାନେ ସହିତ, ହେ ଭାରତ, ସେଠାରେ ଥିଲେ; ଆମେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରତାପ ଦେଖିଲୁ।
ଯଦେକଃ ସମରେ ରାଜନ୍ବହୁଭିଃ ସମଯୋଧଯତ୍ । ଅନ୍ତକାଲେ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ଦଣ୍ଡପାଣିରିଵାନ୍ତକଃ
କିପରି, ହେ ରାଜା, ସେ ଏକା ଅନେକଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ତକାଳରେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଯମ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି।