ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନମଭାଷତ। ଵ୍ଯୂହଂ ଵ୍ଯୂହସ୍ଵ ପାଞ୍ଚାଲ ମକରଂ ଶତ୍ରୁନାଶନମ୍
ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ପଞ୍ଚାଳ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ମକର ବ୍ୟୁହ ଗଠନ କର ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ପାର୍ଥେନ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ମହାରଥଃ। ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ରଥିନୋ ରଥିନାଂ ଵରଃ
ପାର୍ଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହାରଥୀ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ରଥୀମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଗ କରିଦେଲେ ।
ଶିରୋଽଭୂଦ୍ଦ୍ରୁପଦସ୍ତସ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵଶ୍ଚ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ଚକ୍ଷୁଷୀ ସହଦେଵଶ୍ଚ ନକୁଲଶ୍ଚ ମହାରଥଃ
ଏହି ବ୍ୟୁହର ମୁଣ୍ଡ ହେଲେ ଦ୍ରୁପଦ ଓ ପାଣ୍ଡବ ଧନଞ୍ଜୟ; ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ହେଲେ ସହଦେବ ଓ ମହାରଥୀ ନକୁଳ ।
ତୁଣ୍ଡମାସୀନ୍ମହାରାଜ ଭୀମସେନୋ ମହାବଲଃ । ସୌଭଦ୍ରୋ ଦ୍ରୌପଦେଯାଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସଶ୍ଚ ଘଟୋତ୍କଚଃ
ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ବ୍ୟୁହର ତୁଣ୍ଡ ରେ ଥିଲେ, ରାଜା; ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପୁଅ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ରାକ୍ଷସ ଘଟୋତ୍କଚ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ସାତ୍ଯକିର୍ଧର୍ମରାଜଶ୍ଚ ଵ୍ଯୂହଗ୍ରୀଵାଂ ସମାସ୍ଥିତାଃ । ପୃଷ୍ଠମାସୀନ୍ମହାରାଜ ଵିରାଟୋ ଵାହିନୀପତିଃ ।। ୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ମହାରାଜ ମହତ୍ଯା ସେନଯା ଵୃତଃ । କେକଯା ଭ୍ରାତରଃ ପଞ୍ଚ ଵାମପାର୍ଶ୍ଵଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ
ସାତ୍ୟକି ଓ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବ୍ୟୁହର ଗଳା ରେ ଥିଲେ; ପଛରେ ଥିଲେ ଭାଇରାଟ, ସେନାପତି । ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ବଡ଼ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ କେକୟଙ୍କ ପଞ୍ଚ ଭାଇ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ ରେ ଥିଲେ ।
ଧୃଷ୍ଟକେତୁର୍ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଶ୍ଚେକିତାନଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଦକ୍ଷିଣଂ ପକ୍ଷମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଥିତୌ ଵ୍ଯୂହସ୍ଯ ରକ୍ଷଣେ
ଧୃଷ୍ଟକେତୁ, ନରସିଂହ, ଓ ପ୍ରବଳ ଚେକିତାନ ବ୍ୟୁହର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱ ରେ ରହି ବ୍ୟୁହକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।
ପାଦଯୋସ୍ତୁ ମହାରାଜ ସ୍ଥିତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ମହାରଥଃ। କୁନ୍ତିଭୋଜଃ ଶତାନୀକୋ ମହତ୍ଯା ସେନଯା ଵୃତଃ
ବ୍ୟୁହର ପାଦ ରେ ମହାରଥୀ, ଶ୍ରୀମାନ କୁନ୍ତିଭୋଜ ଓ ଶତାନୀକ ବଡ଼ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ ।
ଶିଖଣ୍ଡୀ ତୁ ମହେଷ୍ଵାସଃ ସୋମକୈଃ ସଂଵୃତୋ ବଲୀ । ଇରାଵାଂଶ୍ଚ ତତଃ ପୁଚ୍ଛେ ମକରସ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ
ମହାଧନୁର୍ଧରୀ ଶିଖଣ୍ଡୀ ସୋମକମାନେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଇରାବାନ ବ୍ୟୁହର ପୁଛ ରେ ଥିଲେ ।
ଏଵମେତଂ ମହାଵ୍ଯୂହଂ ଵ୍ଯୂହ୍ଯ ଭାରତ ପାଣ୍ଡଵାଃ । ସୂର୍ଯୋଦଯେ ମହାରାଜ ପୁନର୍ଯୁଦ୍ଧାଯ ଦଂଶିତାଃକ
ଏଭଳି ଏହି ବଡ଼ ବ୍ୟୁହ ଗଠି, ଭାରତ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ ପୁନି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ।
କୌରଵାନଭ୍ଯଯୁସ୍ତୂର୍ଣଂ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପତ୍ତିଭିଃ । ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତୈର୍ଧ୍ଵଜୈଶ୍ଛତ୍ରୈଃ ଶସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିମଲୈଃ ଶିତୈଃ
କୌରବମାନେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସହ ଶୀଘ୍ର ଆଗେଇଲେ; ତାଙ୍କ ଧ୍ୱଜ, ଛତା ଓ ତିକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଚମକୁଥିଲା ।
ଵ୍ଯୂଢଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ପିତା ଦେଵଵ୍ରତସ୍ତଵ । କୌଞ୍ଚେନ ମହତା ରାଜନ୍ପ୍ରତ୍ଯଵ୍ଯୂହତ ଵାହିନୀମ୍
ତୁମର ସେନାକୁ ଏଭଳି ଭିତରେ ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ଦେଖି, ରାଜା, ତୁମର ପିତା ଦେବବ୍ରତ ଏକ ବଡ଼ କଉଁଚ ଆକୃତିରେ ସେନା ବିନ୍ୟାସ କଲେ।
ତସ୍ଯ ତୁଣ୍ଡେ ମହେଷ୍ଵାସୋ ଭାରଦ୍ଵାଜୋ ଵ୍ଯରୋଚତ। ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା କୃପଶ୍ଚୈଵ ଚକ୍ଷୁରାସ୍ତାଂ ଜନେଶ୍ଵର
ସେଇ ବିନ୍ୟାସର ଠୁଣ୍ଡରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ଭାରଦ୍ୱାଜ ଅଛିଲେ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱଥାମା ଓ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ।
କୃତଵର୍ମା ତୁ ସହିତଃ କାମ୍ଭୋଜୈରଥ ବାହ୍ଲିକୈଃ । ଶିରସ୍ଯାସୀନ୍ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵଧନୁଷ୍ମତାମ୍
କୃତବର୍ମା, କାମ୍ଭୋଜ ଓ ବାହ୍ଲିକମାନେ ସହିତ, ସେଇ ବିନ୍ୟାସର ମୁଣ୍ଡରେ ଅଛିଲେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ଶୂରସେନଶ୍ଚ ତଵ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ମାରିଷ । ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ମହାରାଜ ରାଜଭିର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତଃ
ଗଳାଠାରେ ଶୂରସେନ ଓ ତୁମର ପୁଅ ଦୁର୍ୟୋଧନ ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ପ୍ରାଗ୍ଜୋତିଷସ୍ତୁ ସହିତୋ ମଦ୍ରସୌଵୀରକେକଯୈଃ । ଉରସ୍ଯଭୂନ୍ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହତ୍ଯା ସେନଯା ଵୃତଃ
ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ମଦ୍ର, ସୌବୀର ଓ କେକୟମାନେ ସହିତ, ବଡ଼ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଛାତିଠାରେ ଅଛିଲେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପୃଷ୍ଠେ ଚାସ୍ତାଂ ମହେଷ୍ଵାସାଵାଵନ୍ତ୍ଯୌ ସପଦାନୁଗୌଃ । ସ୍ଵସେନଯା ଚ ସହିତଃ ଶୁଶର୍ମା ପ୍ରସ୍ଥଲାଧିପଃ । ଵାମଂ ପକ୍ଷଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦଂଶିତଃ ସମଵସ୍ଥିତଃ
ପଛଦିଗରେ ଅବନ୍ତିର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥଳର ରାଜା ଶୁଶର୍ମା ତାଙ୍କର ନିଜ ସେନା ସହିତ ବାମପକ୍ଷରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ତୁଷାରା ଯଵନାଶ୍ଚୈଵ ଶକାଶ୍ଚ ସହ ଚୂଚୁପୈଃ । ଦକ୍ଷିଣଂ ପକ୍ଷମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଥିତା ଵ୍ଯୂହସ୍ତ ଭାରତ
ତୁଷାର, ଯବନ, ଶକ ଓ ଚୁଚୁପମାନେ ଏହି ବିନ୍ୟାସର ଡାହାଣପକ୍ଷରେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ନେଇଥିଲେ, ଭାରତ।
ଶ୍ରୁତାଯୁଶ୍ଚ ଶାତାଯୁଶ୍ଚ ସୌମଦତ୍ତିଶ୍ଚ ମାରିଷ । ଵ୍ଯୂହସ୍ଯ ଜଘନେ ତସ୍ଥୂ ରକ୍ଷମାଣାଃ ପରସ୍ପରମ୍
ଶ୍ରୁତାୟୁ, ଶତାୟୁ ଓ ସୌମଦତ୍ତି, ମହାରାଜ, ବିନ୍ୟାସର ପଛଦିଗରେ ଏକାଉଁଠି ଥିଲେ, ପରସ୍ପରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସଂଜଗ୍ମୁଃ ପାଣ୍ଡଵାଃ କୌରଵୈଃ ସହ। ସୂର୍ଯୋଦଯେ ମହାରାଜ ପ୍ରାଵର୍ତତ ଜନକ୍ଷଯଃ
ତାପରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ କୌରବମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ, ରାଜା, ମଣିଷମାନଙ୍କର ନାଶ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ପ୍ରତୀଯୂ ରଥିନୋ ନାମାନ୍ନାଗାଶ୍ଚ ରଥିନୋ ଯଯୁଃ । ହଯାରୋହାନ୍ରଥାରୋହା ରଥିନଶ୍ଚାପି ସାଦିନଃ
ରଥୀମାନେ ରଥୀଙ୍କ ସହିତ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ, ହାତୀମାନେ ରଥୀମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନେ ରଥୀମାନେ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ, ଏବଂ ରଥୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ସାଦିନଶ୍ଚ ହଯାନ୍ରାଜନ୍ରଥିନଶ୍ଚ ମହାରଣେ । ହସ୍ତ୍ଯାରୋହାନ୍ହଯାରୋହା ରଥିନଃ ସାଦିନସ୍ତଥା
ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ଏବଂ ରଥୀମାନେ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ହାତୀଚାଳକମାନେ ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ରଥୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ରଥିନଃ ପତ୍ତିଭିଃ ସାର୍ଧଂ ସାଦିନଶ୍ଚାପି ପତ୍ତିଭିଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମରେ ରାଜନ୍ପ୍ରତ୍ଯଧାଵନ୍ନମର୍ଷିତାଃ
ରଥୀମାନେ ପଦାତିମାନେ ସହିତ ଏବଂ ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନେ ମଧ୍ୟ ପଦାତିମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ରାଜା, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରସ୍ପରକୁ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ଭୀମସେନାର୍ଜୁନଯମୈର୍ଗୁପ୍ତା ଚାନ୍ଯୈର୍ମହାରଥୈଃ । ଶୁଶୁଭେ ପାଣ୍ଡଵୀ ସେନା ନକ୍ଷତ୍ରୈରିଵ ଶର୍ଵରୀ
ଭୀମସେନ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାବୀରମାନେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ପାଣ୍ଡବ ସେନା ରାତିରେ ତାରାମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିବା ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତଥା ଭୀଷ୍ମକୃପଦ୍ରୋଣଶଲ୍ଯଦୁର୍ଯୋଧନାଦିଭିଃ । ତଵାପି ଚ ବଭୌ ସେନା ଗ୍ରହୈର୍ଦ୍ଯୌରିଵ ସଂଵୃତାଃ
ଏଭଳି ତୁମ ସେନା ମଧ୍ୟ, ଭୀଷ୍ମ, କୃପ, ଦ୍ରୋଣ, ଶଲ୍ୟ, ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ଗ୍ରହମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଆକାଶ ପରି ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା।
ଭୀମସେନସ୍ତୁ କୌନ୍ତେଯୋ ଦ୍ରୋଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରାକ୍ରମୀ । ଅଭ୍ଯଯାଞ୍ଜଵନୈରଶ୍ଵୈର୍ଭାରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ଵାହିନୀମ୍
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଭୀମସେନ, ଶୂରବୀର ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଚଢ଼ି ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଦ୍ରୋଣାସ୍ତୁ ସମରେ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଭୀମଂ ନଵଭିରାଯସୈଃ । ଵିଵ୍ଯାଧ ସମରଶ୍ଲାଘୀ ମର୍ମାଣ୍ଯୁଦ୍ଦିଷ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଦ୍ରୋଣ, ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ଭୀମଙ୍କ ଜୀବନ୍ତ ଅଂଶକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ନଅଟି ଲୋହାର ତୀରରେ ଆଘାତ କଲେ।
ଦୃଢାହତସ୍ତୋ ଭୀମୋ ଭାରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ସଂଯୁଗେ। ସାରଥିଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ଯମସ୍ଯ ସଦନଂ ପ୍ରତି
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଳି ଆଘାତ ପାଇ, ଭୀମ ତାଙ୍କର ସାରଥିକୁ ଯମର ଘରକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ସ ସଂଗୃହ୍ଯ ସ୍କଵଯଂ ଵାହାନ୍ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଵ୍ଯଧମତ୍ପାଣ୍ଡଵୀଂ ସେନାଂ ତୂଲରାଶିମିଵାନଲଃ
ଭାରଦ୍ୱାଜ ଶୂରବୀର ହୋଇ ରାଶି ଧରି ଘୋଡ଼ାର ଲଗାମ ଧରି, ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ଅଗ୍ନି ତୁଳା ରାଶିକୁ ଯେପରି ଛିଣ୍ଡିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଚିତ୍ରାଇଦେଲେ।
ତେ ଵଦ୍ଯମାନା ଦ୍ରୋଣେନ ଭୀଷ୍ମେଣ ଚ ନରୋତ୍ତମାଃ । ସୃଞ୍ଜଯାଃ ତାଵକଂ ସୈନ୍ଯଂ ଭୀମାର୍ଜୁନପରିକ୍ଷତମ୍
ଦ୍ରୋଣ ଓ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ହାତରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ସୃଞ୍ଜୟମାନେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଭୀମ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ତୁମର ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତଥୈଵ ତାଵକଂ ସୈନ୍ଯଂ ଭୀମାର୍ଜୁନପରିକ୍ଷତମ୍। ମୁହ୍ଯତେ ତତ୍ରତତ୍ରୈଵ ସମଦେଵ ଵରାଙ୍ଗନା
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଭୀମ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ତୁମର ସେନା ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରର ଏଠାଠି ଅବସ୍ଥାନରେ ପୁନିପୁନି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଉଥିଲା, ହେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମହିଳାଙ୍କ ସଂତାନ।