ସୁଖଂ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯଦୋଷଜ୍ଞା ମୂର୍ଖା ଦୋଷାନୁଦର୍ଶିନଃ। ଯଥା ଵାଚ୍ଯାଃ ପରୈଃ ସନ୍ତଃ ପରାନାହୁସ୍ତଥାଵିଧାନ୍
ଯେମାନେ ଦୁଷ୍ଟତା ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଯେମାନେ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂର୍ଖ ହୋଇ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି। ଯେପରି ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟମାନେ କଥା କହନ୍ତି, ସେପରି ଏମାନେ ବି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅତୋ ହାସ୍ଯତରଂ ଲୋକେ କିଂଚିଦନ୍ଯନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଯଦି ଦୁର୍ଜନ ଇତ୍ଯାହୁଃ ସଜ୍ଜନଂ ଦୁର୍ଜନାଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଏଉଁଠାରୁ ଅଧିକ ହସ୍ୟାସ୍ପଦ କିଛି ନାହିଁ—ଯଦି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକେ ନିଜେ ଦୁଷ୍ଟ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଦାରୁଣାଲ୍ଲୋକସଂକ୍ଲେଶାଦ୍ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯମ୍।।' କୁଲଵଂଶପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ହି ପିତରଃ ପୁତ୍ରମବ୍ରୁଵନ୍
ଏହି ସଂସାରର କଠିନ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖ ପାଏ; ଏହିପାଇଁ ପୁର୍ବଜମାନେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ କୁଳର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
ଉତ୍ତମଂ ସର୍ଵଧର୍ମାଣାଂ ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରଂ ତୁ ନ ତ୍ଯଜେତ୍। ସ୍ଵପତ୍ନୀପ୍ରଭଵାଁଲ୍ଲବ୍ଧାନ୍କୃତାନ୍ସମଯଵର୍ଧିତାନ୍
ସମସ୍ତ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ—ପୁଅକୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଲାଲନାପାଳନା କରାଯାଇଥିବା ପୁଅମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ।
କ୍ରୀତାନ୍କନ୍ଯାସୁ ଚୋତ୍ପନ୍ନାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ଵୈ ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍। `ତେ ଚ ଷଡ୍ଵନ୍ଧୁଦାଯାଦାଃ ଷଡଦାଯାଦବାନ୍ଧଵାଃ
କିଣାଯାଇଥିବା କନ୍ୟା ଓ କୁମାରୀମାନେ ଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅମାନେ ବି ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ବୋଲି ମନୁ କହିଛନ୍ତି। ଛଅଜଣ ବାନ୍ଧବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି, ଛଅଜଣ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଦ୍ୱାରା।
ଧର୍ମକୃତ୍ଯଵହା ନୄଣାଂ ମନସଃ ପ୍ରୀତିଵର୍ଧନାଃ। ତ୍ରାଯନ୍ତେ ନରକାଜ୍ଜାତାଃ ପୁତ୍ରା ଧର୍ମପ୍ଲଵାଃ ପିତୄନ୍
ପୁଅମାନେ ପିତାଙ୍କର ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ମନର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାନ୍ତି; ଧର୍ମର ନୌକା ଭାବେ ଜନ୍ମି, ପିତୃମାନେ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।
ସ ତ୍ଵଂ ନୃପତିଶାର୍ଦୂଲ ନ ପୁତ୍ରଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମର୍ହସି। ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ଚ ପାଲଯସ୍ଵ ମହୀପତେ
ଏହିପରି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ତୁମେ ନିଜ ପୁଅକୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପାଇଁ, ମହୀପତି, ତୁମେ ନିଜ ପୁଅ ଓ ସତ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର।
ଉଭଯଂ ପାଲଯସ୍ଵୈତନ୍ନାନୃତଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି।' ଆତ୍ମାନଂ ସତ୍ଯଧର୍ମୌ ଚ ପାଲଯେଥା ମହୀପତେ। ନରେନ୍ଦ୍ରସିଂହ କପଟଂ ନ ହି ଵୋଢୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି
ଏହି ଦୁଇଟି—ନିଜକୁ ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ—ସୁରକ୍ଷିତ କର। ତୁମେ କେବେ ବି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମହୀପତି। ନିଜକୁ ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର। ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ତୁମେ କେବେ ବି ଚତୁରତା କିମ୍ବା ଚଳ କୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵରଂ କୂପଶତାଦ୍ଵାପୀ ଵରଂ ଵାପୀଶତାତ୍କ୍ରତୁଃ। ଵରଂ କ୍ରତୁଶତାତ୍ପୁତ୍ରଃ ସତ୍ଯଂ ପୁତ୍ରଶତାଦ୍ଵରମ୍
ଶତ ଟି କୂଆଠାରୁ ଏକ ଡି ତାଳାବ ଭଲ, ଶତ ଟି ତାଳାବଠାରୁ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଭଲ, ଶତ ଟି ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଏକ ପୁଅ ଭଲ, ଏବଂ ଶତ ପୁଅଠାରୁ ସତ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ଚ ତୁଲଯା ଧୃତମ୍। ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଦ୍ଧି ସତ୍ଯମେଵ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଏକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟକୁ ତୁଳାରେ ରଖିଲେ, ସତ୍ୟ ଏକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ବି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ସର୍ଵଵେଦାଧିଗମନଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥାଵଗାହନମ୍। ସତ୍ଯସ୍ଯୈଵ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍
ସମସ୍ତ ବେଦ ପଢ଼ିବା ଓ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରିବା ମଧ୍ୟ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସତ୍ୟର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ନାସ୍ତି ସତ୍ଯସମୋ ଧର୍ମୋ ନ ସତ୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ପରମ୍। ନ ହି ତୀଵ୍ରତରଂ ପାପମନୃତାଦିହ ଵିଦ୍ଯତେ
ସତ୍ୟ ସମାନ କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ, ସତ୍ୟଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାରରେ ମିଥ୍ୟାଠାରୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ପାପ କିଛି ନାହିଁ।
ରାଜନ୍ସତ୍ଯଂ ପରୋ ଧର୍ମଃ ସତ୍ଯାଚ୍ଚ ସମଯଃ ପରଃ। ମାତ୍ଯାକ୍ଷୀଃ ସମଯଂ ରାଜନ୍ସତ୍ଯଂ ସଙ୍ଗତମସ୍ତୁ ତେ
ରାଜା, ସତ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ, ଏବଂ ଚୁକ୍ତି ସତ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ। ରାଜା, ତୁମେ ଚୁକ୍ତି ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସତ୍ୟ ସହିତ ତୁମର ଏକତା ହେଉ।
ଯଃ ପାପୋ ନ ଵିଜାନୀଯାତ୍କର୍ମ କୃତ୍ଵା ନରାଧିପ। ନ ହି ତାଦୃକ୍ପରଂ ପାପମନୃତାଦିହ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ପାପ କରି ମଧ୍ୟ ନିଜର ପାପ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ ନାହିଁ, ରାଜା, ଏହି ସଂସାରରେ ମିଥ୍ୟାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପ କିଛି ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯ ତେ ହୃଦଯଂ ଵେଦ ସତ୍ଯସ୍ଯୈଵାନୃତସ୍ଯ ଚ। କଲ୍ଯାଣାଵେକ୍ଷଣଂ ତସ୍ମାତ୍କର୍ତୁମର୍ହସି ଧର୍ମତଃ
ତୁମର ହୃଦୟ ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା, ଦୁଇଟିକୁ ଜାଣେ; ଏହିପାଇଁ ଭଲ ହେବା ଦିଗରେ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ଯୋ ନ କାମାନ୍ନ ଚ କ୍ରୋଧାନ୍ନ ଦ୍ରୋହାଦତିଵର୍ତତେ। ଅମିତ୍ରଂ ଵାପି ମିତ୍ରଂ ଵା ସ ଏଵୋତ୍ତମପୂରୁଷଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ କାମନା, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁତା ଦ୍ୱାରା କେବେ ବି ନିଜ ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ଯେହେଉଁଠି ହେଉ, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ।
ଅନୃତଶ୍ଚେତ୍ପ୍ରସଙ୍ଗସ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାସି ନ ଚେତ୍ସ୍ଵଯମ୍। ଆଶ୍ରମଂ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଦୃଶୋ ନାସ୍ତି ସଙ୍ଗତଂ
ଯଦି ତୁମେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତି ଝୁକିଛ, ଏବଂ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କର, କିମ୍ବା ନିଜେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହାଁ, ତେବେ ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ; ତୁମ ପରି ଲୋକ ସହିତ ମୋର କୌଣସି ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ନାହିଁ।
ପୁତ୍ରତ୍ଵେ ଶଙ୍କମାନସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନିଶ୍ଚଯଂ କୁରୁ। ଗତିଃ ସ୍ଵରଃ ସ୍ମୃତିଃ ସତ୍ଵଂ ଶୀଲଂ ଵିଦ୍ଯା ଚ ଵିକ୍ରମଃ
ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ପୁଅ ହେବା ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଛ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ କର। ବଂଶ, ସ୍ୱର, ସ୍ମୃତି, ଚରିତ୍ର, ଆଚରଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରତାପ—ଏହି ସବୁ ଦେଖ।
ଧୃଷ୍ଣୁପ୍ରକୃତିଭାଵୌ ଚ ଆଵର୍ତା ରୋମରାଜଯଃ। ସମା ଯସ୍ଯ ଯଦା ସ୍ଯୁସ୍ତେ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଦୃଢତା, ସ୍ୱଭାବ, ଲୋମର ଗୋଲାକାର ଗଠନ ଓ ଶରୀରର ଲୋମର ବିନ୍ୟାସ ଏକ ରୂପ ଥାଏ, ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଲୋକଟି ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅଟୁଟ ଭାବେ ହୁଏ।
ସାଦୃଶ୍ଯେନୋଦ୍ଧଋତଂ ବିମ୍ବଂ ତଵ ଦେହାଦ୍ଵିଶାଂପତେ। ତାତେତି ଭାଷମାଣଂ ଵୈ ମା ସ୍ମ ରାଜନ୍ଵୃଥା କୃଥାଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମ ଦେହରୁ ଏକ ଅନୁରୂପ ଚିତ୍ର ତିଆରି ହୋଇଛି; ଯିଏ ତୁମକୁ 'ପିତା' ବୋଲି ଡାକେ, ତାଙ୍କୁ ଅବ୍ୟର୍ଥ କଥା କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଋତେ ଚ ଗର୍ଦଭୀକ୍ଷୀରାତ୍ପଯଃ ପାସ୍ଯତି ମେ ସୁତଃ।' ଋତେପି ତ୍ଵାଂ ଚ ଦୁଷ୍ଯନ୍ତ ଶୈଲରାଜାଵତଂସିକାମ୍। ଚତୁରନ୍ତାମିମାମୁର୍ଵୀଂ ପୁତ୍ରୋ ମେ ପାଲଯିଷ୍ଯତି
ଗର୍ଦ୍ଧଭୀ ଦୁଧ ଛାଡ଼ି, ମୋର ପୁଅ ସାଧାରଣ ଦୁଧ ପିବିବେ; ତୁମେ ଓ ପାହାଡ଼ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା ରାଣୀ ଛାଡ଼ି, ମୋର ପୁଅ ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିବ।
ଶକୁନ୍ତଲେ ତଵ ସୁତଶ୍ଚକ୍ରଵର୍ତୀ ଭଵିଷ୍ଯତି। ଏଵମୁକ୍ତଂ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ଚାନ୍ଯଥା
ହେ ଶକୁନ୍ତଳା, ତୁମ ପୁଅ ଏକ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ହେବେ; ଏହିପରି ମହାଇନ୍ଦ୍ର କହିଛନ୍ତି, ଏହା ଅବଶ୍ୟ ଘଟିବ, ଏହାର ବିପରୀତ କିଛି ହେବ ନାହିଁ।
ସାକ୍ଷିତ୍ଵେ ବହଵୋ ହ୍ଯୁକ୍ତା ଦେଵଦୂତାଦଯୋ ମଯା। ନ ବ୍ରୁଵନ୍ତି ତଥା ସତ୍ଯମୁତାହୋ ନାନୃତଂ କିଲ
ମୁଁ ବହୁତ ସାକ୍ଷୀ ଦେଉଛି, ଦେବଦୂତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ସେମାନେ ଏପରି କେବେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି।
ଅସାକ୍ଷିଣୀ ମନ୍ଦବାଗ୍ଯା ଗମିଷ୍ଯାମି ଯଥାଗତମ୍
ମୁଁ ସାକ୍ଷୀ ବିନା ଓ ଦୁଃଖିନୀ ଭାଗ୍ୟରେ, ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି।
ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ଶକୁନ୍ତଲା। `ତସ୍ଯାଃ କ୍ରୋଧସମୁତ୍ଥୋଗ୍ନିଃ ସଧୂମୋ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ଏପରି କହି ଶକୁନ୍ତଳା ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ସହିତ ଦେଖାଗଲା।
ସଂନିଯମ୍ଯାତ୍ମନୋଽଙ୍ଗେଷୁ ତତଃ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିମାତ୍ମଜମ୍। ପ୍ରସ୍ଥିତୈଵାନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀ ସହ ପୁତ୍ରେଣ ଵୈ ଵନମ୍
ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଜନ୍ମିଥିବା କ୍ରୋଧ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜେ ଦମନ କରି, ନିର୍ମଳ ଶରୀର ଥିବା ଶକୁନ୍ତଳା ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥାନ୍ତରିକ୍ଷେ ଦୁଷ୍ଯନ୍ତଂ ଵାଗୁଵାଚାଶରୀରିଣୀ। ଋତ୍ଵିକ୍ପୁରୋହିତାଚାର୍ଯୈର୍ମନ୍ତ୍ରିଭିଶ୍ଚାଭିସଂଵୃତମ୍
ତାପରେ ଆକାଶରୁ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ଦେହ ବିନା କଣ୍ଠସ୍ୱର କହିଲା, ସେଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ପୁରୋହିତ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଗୁରୁ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ମାତା ଭସ୍ତ୍ରା ପିତୁଃ ପୁତ୍ରୋ ଯସ୍ମାଜ୍ଜାତଃ ସ ଏଵ ସଃ। ଭରସ୍ଵ ପୁତ୍ରଂ ଦୌଷ୍ଯନ୍ତିଂ ସତ୍ଯମାହ ଶକୁନ୍ତଲା
ଯେପରି ବେଲ୍ଲୋସ୍ ମାଆ ଓ ପିତାଠାରୁ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେହିପରି ଏହି ପୁଅ ତୁମର ନିଜ; ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଶକୁନ୍ତଳା ସତ୍ୟ କହିଛନ୍ତି।
ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯଙ୍ଗମଙ୍ଗେଭ୍ଯଃ ସାକ୍ଷାଦୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁତଃ। ଆତ୍ମା ଚୈଵ ସୁତୋ ନାମ ତେନୈଵ ତଵ ପୌରଵ
ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗଅଂଶରୁ ପୁଅ ସିଧାସଳଖ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହି କାରଣରୁ ନିଜ ପୁଅକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ପୌରବ।
ଆହିତଂ ହ୍ଯାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ପରିରକ୍ଷ ଇମଂ ସୁତମ୍। ଅନନ୍ଯାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ମାଵମଂସ୍ଥାଃ ଶକୁନ୍ତଲାମ୍
ନିଜକୁ ଏହି ପୁଅରେ ରଖି, ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷା କର; ଏହି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ଏହି ଶକୁନ୍ତଳାକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।