ପ୍ରାଵର୍ତତ ତତୋ ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁମୁଲଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ । ଅସ୍ମାକଂ ପାଣ୍ଡଵୈଃ ସାର୍ଧମନାଯାତ୍ତଵ ଭାରତ
ତାପରେ, ଆମ ପକ୍ଷ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ କେହି ପଛୁଆ ହେଲେ ନାହିଁ, ହେ ଭାରତ।
ଘନୁଷାଂ କୂଜତାଂ ତତ୍ର ତଲାନାଂ ଚାଭିହନ୍ଯତାମ୍। ମହାନ୍ସମଭଵଚ୍ଛବ୍ଦୋ ଗିରୀଣାମିଵ ଦୀର୍ଯତାମ୍
ଏଠାରେ ଧନୁଷ ତଣ୍ଡନ ଓ ତଳ ମାଡ଼ିବାର ଶବ୍ଦରୁ ଏମିତି ଏକ ବିପୁଳ ଗଞ୍ଜନ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା।
ତିଷ୍ଠ ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମି ଵିଦ୍ଧ୍ଯୈନଂ ନିଵର୍ତସ୍ଵ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ। ସ୍ଥିରୋଽସ୍ମି ପ୍ରହରସ୍ଵେତି ଶବ୍ଦୋଽଶ୍ରୂଯତ ସର୍ଵଶଃ
“ଥା! ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି! ତାକୁ ମାଡ଼! ପଛକୁ ଫେର! ଦୃଢ଼ ହେ! ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଅଛି—ଆକ୍ରମଣ କର!”—ଏପରି ଚିତ୍କାର ସମସ୍ତଠାରେ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
କାଞ୍ଚନେଷୁ ତନୁତ୍ରେଷୁ କିରୀଟେଷୁ ଧ୍ଵଜେଷୁ ଚ। ଶିଲାନାମିଵ ଶୈଲେଷୁ ପତିତାନାମଭୂଦ୍ଧ୍ଵନିଃ
ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚ, ସୁକୁମାର ଦେହ, ମୁକୁଟ ଓ ପତାକା ଉପରେ ପାହାଡ଼ରେ ପଥର ପଡ଼ିବା ପରି ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା।
ପତିତାନ୍ଯୁତ୍ତମାଙ୍ଗାନି ବାହଵଶ୍ଚ ଵିଭୂଷିତାଃ । ଵ୍ଯଚେଷ୍ଟନ୍ତ ମହୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ଶତ-ଶତ, ହଜାର-ହଜାର ଶିର ଓ ଅଳଙ୍କୃତ ବାହୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ତଡ଼ପୁଥିଲେ।
ହୃତୋତ୍ତମାହ୍ଗାଃ କେଚିତ୍ତୁ ତଥୈଵୋଦ୍ଯତକାର୍ମୁକାଃ। ପ୍ରଗୃହୀତାଯୁଧାଶ୍ଚାପି ତସ୍ଥୁଃ ପୁରୁଷସତ୍ତମାଃକ
କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ମୁଣ୍ଡ ହରାଇ ମଧ୍ୟ ଧନୁଷ ତାଣି ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଦଢ଼ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଥିଲେ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।
ପ୍ରାଵର୍ତତ ମହାଵେଗା ନଦୀ ରୁଧିରଵାହିନୀ । ମାତଙ୍ଗାଙ୍ଗଶିଲା ରୌଦ୍ରା ମାଂସଶୋଣିତକର୍ଦମା
ସେଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀବ୍ର ଧାରାର ନଦୀ ବହିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯାହା ରକ୍ତ ନେଇଯାଉଥିଲା, ମାତଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗ ଓ ପଥର ମିଶି, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ କାଦା ହୋଇଥିଲା।
ଵରଶ୍ଵନରନାଗାନାଂ ଶରୀରପ୍ରଭଵା ତଦା। ପରଲୋକାର୍ଣଵମୁଖୀ ଗୃଧ୍ରଗୋମାଯୁମୋଦିନୀ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ନଦୀ ପରଲୋକ ସାଗରକୁ ନେଇଯାଉଥିଲା, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶ୍ୱଳିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା।
ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ଶ୍ରୁତଂ ଵାପି ଯୁଦ୍ଧମେତାଦୃଶଂ ନୃପ। ଯଥା ତଵ ସୁତାନାଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଚ ଭାରତ
ହେ ରାଜା, ତୁମ ପୁଅମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧ କେବେ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ।
ନାସୀଦ୍ରଥପଥସ୍ତତ୍ର ଯୌଧୈର୍ଯୁଧି ନିପାତିତୈଃ । ଗଜୈଶ୍ଚ ପତିତୈର୍ନୀଲୈର୍ଗିରିଶ୍ରୃଙ୍ଗୈନିରଵାଵୃତଃ
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଡ଼ିଥିବା ବୀରମାନେ ଓ ନୀଳ ହାତୀମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଅଟୁଟ ହୋଇ ରଥ ଚଳାଣ ପଥକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥିଲେ।
ଵିକୀର୍ଣୈଃ କଵଚୈଶ୍ଚିତ୍ରୈଃ ଶିରସ୍ତ୍ରଣୈଶ୍ଚ ମାରିଷ । ଶୁଶୁଭେ ତଦ୍ରାଣସ୍ଥାନଂ ଶରଦୀଵ ନଭସ୍ତଲମ୍
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର କବଚ ଓ ମୁଣ୍ଡର ଅଂଶ ଛିଟିଯାଇଥିବା ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଶରଦ ଆକାଶରେ ମେଘ ଭାବେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ଵିନିର୍ଭିନ୍ନାଃ ଶରୈଃ କେଚିଦନ୍ତ୍ରାପୀଡପ୍ରକର୍ଷିଣଃ । ଅଭୀତାଃ ସମରେ ଶତ୍ରୂନଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଦର୍ପିତାଃ
କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଅନ୍ତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତଥାପି ଭୟ ଛାଡ଼ି ଗର୍ବରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ତାତ ଭ୍ରାତଃ ସଖେ ବନ୍ଧୋ ଵଯସ୍ଯ ମମ ମାତୁଲ । ମା ମାଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ଯନ୍ଯେ ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ପତିତା ରଣେ
“ବାପା! ଭାଇ! ବନ୍ଧୁ! ଆତ୍ମୀୟ! ସାଥୀ! ମାମୁ! ମୋତେ ଛାଡ଼ିଯିଅନି!”—ଏପରି କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଡ଼ି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ଅଥାଭ୍ଯେହି ତ୍ଵମାଗଚ୍ଛ କିଂ ଭୀତୋସି କ୍ଵ ଯାସ୍ଯସି। ସ୍ଥିତୋଽହଂ ସମରେ ମା ଭୈରିତି ଚାନ୍ଯେ ଵିଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
“ଏଠାକୁ ଆ! ଆସ! କାହିଁକି ଡରୁଛୁ? କେଉଁଠି ଯିବୁ? ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ ଭାବରେ ଅଛି—ଭୟ କରନି!”—ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ତତ୍ର ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନଵୋ ନିତ୍ଯଂ ମଣ୍ଡଲକାର୍ମୁକଃ । ମୁମୀଚ ବାଣାନ୍ଦୀପ୍ତାଗ୍ରାନହୀନାଶୀଵିଷାନିଵ
ସେଠାରେ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ, ସଦା ବୃତ୍ତାକାର ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ଭଳି ତୀର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଶରୈରେକାଯନୀକୁର୍ଵନ୍ଦିଶଃ ସର୍ଵା ଯତଵ୍ରତଃ । ଜଘାନ ପାଣ୍ଡଵରଥାନାଦିଶ୍ଯ ଭାରତର୍ଷଭ
ସେ ନିଜ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଅବରୋଧ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ରଥକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ହେ ଭାରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସ ନୃତ୍ଯନ୍ଵୈ ରଥୋପସ୍ଥେ ଦର୍ଶଯନ୍ପାଣିଲାଘଵମ୍ । ଅଲାତଚକ୍ରଵଦ୍ରାଜଂସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ସ୍ମ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ ତାଙ୍କର ରଥ ଉପରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ହାତର ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଉଥିଲେ; ଏଠି ସେଠି, ରାଜା, ସେ ଜଣେ ଜଳନ୍ତା ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତମେକଂ ସମରେ ଶୂରଂ ପାଣ୍ଡଵାଃ ସୃଞ୍ଜଯୈଃ ସହ। ଅନେକଶତସାହସ୍ରଂ ସମପଶ୍ଯନ୍ତ ଲାଘଵାତ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏବଂ ଶୃଞ୍ଜୟମାନେ ଏକାକି ସେଇ ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏମିତି ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଲାଘବ ଦ୍ୱାରା ଶତଶଃ ହଜାରମାନେ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ମାଯାକୃତାତ୍ମାନମିଵ ଭୀଷ୍ମଂ ତତ୍ର ସ୍ମ ମେନିରେ । ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ଦଦୃଶୁର୍ଜନାଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଭାବିଲେ ଭୀଷ୍ମ ମାୟା ଧରିଛନ୍ତି; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଉଦୀଚ୍ଯାଂ ଚୈଵମାଲୋକ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାଂ ପୁନଃ ପ୍ରଭୋ। ଏଵଂ ସ ସମରେ ଶୂରୋ ଗାଙ୍ଗେଯଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦେଖି, ପୁଣି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ; ଏଭଳି ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଶୂରବୀର ଯୁଦ୍ଧରେ ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ନ ଚୈଵଂ ପାଣ୍ଡଵେଯାନାଂ କଶ୍ଚିଚ୍ଛକ୍ନୋତି ଵୀକ୍ଷିତୁମ୍ । ଵିଶିଖାନେଵ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଭୀଷ୍ମଚାପଚ୍ଯୁତାନ୍ବହୂନ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭଳି ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ କେବଳ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଧନୁରୁ ଛୁଟୁଥିବା ଅନେକ ଶରମାନେକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
କୁର୍ଵାଣଂ ସମରେ କର୍ମ ସୂଦଯାନଂ ଚ ଵାହିନୀମ୍ । ଵ୍ଯାକ୍ରୋଶନ୍ତ ରଣେ ତତ୍ର ନରା ବହୁଵିଧା ବହୁ
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ସେନାକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧମାଞ୍ଚରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଚିତ୍କାର ହେଉଥିଲା।
ଅମାନୁଷେଣ ରୂପେଣ ଚରନ୍ତଂ ପିତରଂ ତଵ। ଶଲଭା ଇଵ ରାଜାନଃ ପତନ୍ତି ଵିଧିଚୋଦିତାଃ
ତୁମର ପିତା ଅମାନବୀୟ ରୂପରେ ଚାଲିଉଥିଲେ; ରାଜାମାନେ ଭାଗ୍ୟର ଆଗ୍ରହରେ ପୋକା ଭଳି ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ଭୀଷ୍ମାଗ୍ନିମଭିସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଂ ଵିନାଶାଯ ସହସ୍ରଶଃ । ନ ହି ମୋଘଃ ଶରଃ କଶ୍ଚିଦାସୀଦ୍ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ସଂଯୁଗେ
ଭୀଷ୍ମ ଅଗ୍ନି ସମାନ ରୋଷରେ ଜଳୁଥିଲେ, ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଶର ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉନଥିଲା।
ନରନାଗାଶ୍ଵକାଯେଷୁ ବହୁତ୍ଵାଲ୍ଲଘୁଯୋଧିନଃ । ଭିନତ୍ତ୍ଯେକେନ ବାଣେନ ସୁମୁଖେନ ପତତ୍ରିଣା
ପୁରୁଷ, ହାତୀ ଏବଂ ଘୋଡ଼ା ଭିତରେ ଭିଡ଼ ଥିଲାବେଳେ, ହଲକା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ଏକାଠି ବିଧ୍ଧ ହେଉଥିଲେ।
ଗଜଂ କଂକଟସନ୍ନଦ୍ଧଂ ଵଜ୍ରେଣେଵ ଶିଲୋଚ୍ଚଯମ୍ । ଦ୍ଵୌ ତ୍ରୀନପି ଗଜାରୋହାନ୍ପିଣ୍ଡିତାନ୍ଵର୍ମିତାନପି
ସେ ଏକ ଦୃଢ଼ ବର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ହାତୀକୁ ବଜ୍ର ପଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ଦୁଇ-ତିନି ଜଣ ବର୍ମଧାରୀ ହାତୀଚାଳକକୁ ମଧ୍ୟ।
ନାରାଚେନ ସୁମୁକ୍ତେନ ନିଜଘାନ ପିତା ତଵ। ଯୋ ଯୋ ଭୀଷ୍ମଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରମଭ୍ଯେତି ଯୁଧି କଶ୍ଚନ
ତୁମର ପିତା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସୁନ୍ଦର ଶରରେ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ କେହି ଆସୁଥିଲେ, ସେମାନେକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରୁଥିଲେ।
ମୁହୂର୍ତଦୃଷ୍ଟଃ ସ ମଯା ପତିତୋ ଭୁଵି ଦୃଶ୍ଯତେ। ଏଵଂ ସା ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ଵଧ୍ଯମାନା ମହାଚମୂଃ
ମୁଁ ଯାହାକୁ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଦେଖୁଥିଲି, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏଭଳି ଧର୍ମରାଜଙ୍କର ବିଶାଳ ସେନା ନଶ୍ଟ ହେଉଥିଲା।
ଭୀଷ୍ମେଣାତୁଲଵୀର୍ଯେଣ ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ ସଂହସ୍ରଧା। ପ୍ରାକମ୍ପତ ମହାସେନା ଶରଵର୍ଷେଣ ତାପିତା
ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେନା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ପୀଡ଼ିତ ଏହି ବିଶାଳ ସେନା କମ୍ପିଉଥିଲା।
ପଶ୍ଯତୋ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ପାର୍ଥସ୍ଯାଥ ଶିଖଣ୍ଡିନଃ। ଯତମାନାଽପି ତେ ଵୀରା ଦ୍ରଵମାଣାନ୍ମହାରଥାନ୍
ବାସୁଦେବ, ପାର୍ଥ ଏବଂ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଦେଖୁଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମହାରଥୀମାନେ ଭାଗୁଥିବାକୁ ବାଧା ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ।