ବହୁଶୋଽସି ମଯା ରାଜଂସ୍ତଥ୍ଯମୁକ୍ତୋ ହିତଂ ଵଚଃ। ଅଜେଯାଃ ପାଣ୍ଡଵା ଯୁଦ୍ଧେ ଦେଵୈରପି ସଵାସଵୈଃ
ରଜା, ମୁଁ ଏହି କଥା ଅନେକବାର କହିଛି — ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯତ୍ତୁ ଶକ୍ଯଂ ମଯା କର୍ତୁଂ ଵୃଦ୍ଧେନାଦ୍ଯ ଗତାଯୁଷା। କରିଷ୍ଯାମି ଯଥାଶକ୍ତି ପଶ୍ଯେଦାନୀଂ ସବାନ୍ଧଵଃ
ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଛି, ଯେତେ ଦୂର ସମ୍ଭବ, ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଯାହା କରିପାରିବି, ତାହା କରିବି — ଏହା ତୁମର ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବମାନେ ଦେଖନ୍ତୁ।
ଅଦ୍ଯ ପାଣ୍ଡୁସୁତାନେକଃ ସସୈନ୍ଯାନ୍ସହ ବନ୍ଧୁଭିଃ । ସୋଽହଂ ନିଵାରଯିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ
ଆଜି, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ସେନା ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ଏକା ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେଖାଗୋଟେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବି।
ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ଭୀଷ୍ମେଣ ପୁତ୍ରାସ୍ତଵ ଜନେଶ୍ଵର । ଦଧ୍ମୁଃ ଶଙ୍ଖାନ୍ମୁଦା ଯୁକ୍ତା ଭେରୀଃ ସଂଜଘ୍ନିରେ ଭୃଶମ୍
ଭୀଷ୍ମ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଜନେଶ୍ୱର, ତୁମର ପୁଅମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ ଓ ବେରୀ ଜୋରରେ ମାରିଲେ।
ପାଣ୍ଡଵା ହି ତତୋ ରାଜଞ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ ନିନଦଂ ମହତ୍। ଦଧ୍ମୁଃ ଶଙ୍ଖାଂଶ୍ଚ ଭେରୀଶ୍ଚ ମୁରଜାଂଶ୍ଚାପ୍ଯନାଦଯନ୍
ତାହା ପରେ, ରାଜା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଗଜ୍ଜନ ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଶଂଖ, ଦୁଃକୁଳି, ମୁରଜା ଓ ଡ଼଼ମ୍ବ ଚୋଁଡ଼ିଲେ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରତିଜ୍ଞାତେ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ଯୁଦ୍ଧେ ଭୀଷ୍ମେଣ ଦାରୁଣେ। କ୍ରୋଧିତୋ ମମ ପୁତ୍ରେଣ ଦୁଃଖିତେନ ଵିଶେଷତଃ
ଭୀଷ୍ମ ଯେଉଁ ଦିନ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ, ତାହା ପରେ ମୋ ପୁଅ ଖାସ୍ ଦୁଃଖରେ ଓ ରୋଷରେ ଭରିଗଲେ।
ଭୀଷ୍ମଃ କିମକରୋତ୍ତତ୍ର ପାଣ୍ଡଵେଯେଷୁ ଭାରତ। ପିତାମହେ ଵା ପଞ୍ଚାଲାସ୍ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସଞ୍ଜଯ
ଭାରତ, ଏହି ସମୟରେ ଭୀଷ୍ମ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଣ କଲେ? କିମ୍ବା ପିତାମହ ପଞ୍ଚାଳମାନେ ପ୍ରତି କଣ କଲେ? ସଞ୍ଜୟ, ମୋତେ କହ।
ଗତପୂର୍ଵାହ୍ଣଭୂଯିଷ୍ଠେ ତସ୍ମିନ୍ନହନି ଭାରତ। ପଶ୍ଚିମାଂ ଦିଶମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଥିତେ ଚାପି ଦିଵାକରେ
ଭାରତ, ଯେତେବେଳେ ଦିନର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ଗଲା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅଟୁଇ ରହିଲା,
ଜଯଂ ପ୍ରାପ୍ତେଷୁ ହୃଷ୍ଟେଷୁ ପାଣ୍ଡଵେଷୁ ମହାତ୍ସସୁ। ସର୍ଵଧର୍ମଵିଶେଷଜ୍ଞଃ ପିତା ଦେଵଵ୍ରତସ୍ତଵ
ବିଜୟ ଲାଭ କରିଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନେ ମହାବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମ ପିତା ଦେବବ୍ରତ ମହାରାଜ, ରାଜା,
ଅଭ୍ଯଯାଞ୍ଜଵନୈରଶ୍ଵୈଃ ପାଣ୍ଡଵାନାମନୀକିନୀମ୍ । ମହତ୍ଯା ସେନଯା ଗୁପ୍ତସ୍ତଵ ପୁତ୍ରୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ତୁମ ପୁଅମାନେ ଓ ବିଶାଳ ସେନା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୁପେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ା ସହିତ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ପ୍ରାଵର୍ତତ ତତୋ ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁମୁଲଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ । ଅସ୍ମାକଂ ପାଣ୍ଡଵୈଃ ସାର୍ଧମନାଯାତ୍ତଵ ଭାରତ
ତାପରେ, ଆମ ପକ୍ଷ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ କେହି ପଛୁଆ ହେଲେ ନାହିଁ, ହେ ଭାରତ।
ଘନୁଷାଂ କୂଜତାଂ ତତ୍ର ତଲାନାଂ ଚାଭିହନ୍ଯତାମ୍। ମହାନ୍ସମଭଵଚ୍ଛବ୍ଦୋ ଗିରୀଣାମିଵ ଦୀର୍ଯତାମ୍
ଏଠାରେ ଧନୁଷ ତଣ୍ଡନ ଓ ତଳ ମାଡ଼ିବାର ଶବ୍ଦରୁ ଏମିତି ଏକ ବିପୁଳ ଗଞ୍ଜନ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା।
ତିଷ୍ଠ ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମି ଵିଦ୍ଧ୍ଯୈନଂ ନିଵର୍ତସ୍ଵ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ। ସ୍ଥିରୋଽସ୍ମି ପ୍ରହରସ୍ଵେତି ଶବ୍ଦୋଽଶ୍ରୂଯତ ସର୍ଵଶଃ
“ଥା! ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି! ତାକୁ ମାଡ଼! ପଛକୁ ଫେର! ଦୃଢ଼ ହେ! ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଅଛି—ଆକ୍ରମଣ କର!”—ଏପରି ଚିତ୍କାର ସମସ୍ତଠାରେ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
କାଞ୍ଚନେଷୁ ତନୁତ୍ରେଷୁ କିରୀଟେଷୁ ଧ୍ଵଜେଷୁ ଚ। ଶିଲାନାମିଵ ଶୈଲେଷୁ ପତିତାନାମଭୂଦ୍ଧ୍ଵନିଃ
ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚ, ସୁକୁମାର ଦେହ, ମୁକୁଟ ଓ ପତାକା ଉପରେ ପାହାଡ଼ରେ ପଥର ପଡ଼ିବା ପରି ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା।
ପତିତାନ୍ଯୁତ୍ତମାଙ୍ଗାନି ବାହଵଶ୍ଚ ଵିଭୂଷିତାଃ । ଵ୍ଯଚେଷ୍ଟନ୍ତ ମହୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ଶତ-ଶତ, ହଜାର-ହଜାର ଶିର ଓ ଅଳଙ୍କୃତ ବାହୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ତଡ଼ପୁଥିଲେ।
ହୃତୋତ୍ତମାହ୍ଗାଃ କେଚିତ୍ତୁ ତଥୈଵୋଦ୍ଯତକାର୍ମୁକାଃ। ପ୍ରଗୃହୀତାଯୁଧାଶ୍ଚାପି ତସ୍ଥୁଃ ପୁରୁଷସତ୍ତମାଃକ
କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ମୁଣ୍ଡ ହରାଇ ମଧ୍ୟ ଧନୁଷ ତାଣି ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଦଢ଼ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଥିଲେ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।
ପ୍ରାଵର୍ତତ ମହାଵେଗା ନଦୀ ରୁଧିରଵାହିନୀ । ମାତଙ୍ଗାଙ୍ଗଶିଲା ରୌଦ୍ରା ମାଂସଶୋଣିତକର୍ଦମା
ସେଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀବ୍ର ଧାରାର ନଦୀ ବହିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯାହା ରକ୍ତ ନେଇଯାଉଥିଲା, ମାତଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗ ଓ ପଥର ମିଶି, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ କାଦା ହୋଇଥିଲା।
ଵରଶ୍ଵନରନାଗାନାଂ ଶରୀରପ୍ରଭଵା ତଦା। ପରଲୋକାର୍ଣଵମୁଖୀ ଗୃଧ୍ରଗୋମାଯୁମୋଦିନୀ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ନଦୀ ପରଲୋକ ସାଗରକୁ ନେଇଯାଉଥିଲା, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶ୍ୱଳିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା।
ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ଶ୍ରୁତଂ ଵାପି ଯୁଦ୍ଧମେତାଦୃଶଂ ନୃପ। ଯଥା ତଵ ସୁତାନାଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଚ ଭାରତ
ହେ ରାଜା, ତୁମ ପୁଅମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧ କେବେ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ।
ନାସୀଦ୍ରଥପଥସ୍ତତ୍ର ଯୌଧୈର୍ଯୁଧି ନିପାତିତୈଃ । ଗଜୈଶ୍ଚ ପତିତୈର୍ନୀଲୈର୍ଗିରିଶ୍ରୃଙ୍ଗୈନିରଵାଵୃତଃ
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଡ଼ିଥିବା ବୀରମାନେ ଓ ନୀଳ ହାତୀମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଅଟୁଟ ହୋଇ ରଥ ଚଳାଣ ପଥକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥିଲେ।
ଵିକୀର୍ଣୈଃ କଵଚୈଶ୍ଚିତ୍ରୈଃ ଶିରସ୍ତ୍ରଣୈଶ୍ଚ ମାରିଷ । ଶୁଶୁଭେ ତଦ୍ରାଣସ୍ଥାନଂ ଶରଦୀଵ ନଭସ୍ତଲମ୍
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର କବଚ ଓ ମୁଣ୍ଡର ଅଂଶ ଛିଟିଯାଇଥିବା ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଶରଦ ଆକାଶରେ ମେଘ ଭାବେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ଵିନିର୍ଭିନ୍ନାଃ ଶରୈଃ କେଚିଦନ୍ତ୍ରାପୀଡପ୍ରକର୍ଷିଣଃ । ଅଭୀତାଃ ସମରେ ଶତ୍ରୂନଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଦର୍ପିତାଃ
କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଅନ୍ତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତଥାପି ଭୟ ଛାଡ଼ି ଗର୍ବରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ତାତ ଭ୍ରାତଃ ସଖେ ବନ୍ଧୋ ଵଯସ୍ଯ ମମ ମାତୁଲ । ମା ମାଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ଯନ୍ଯେ ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ପତିତା ରଣେ
“ବାପା! ଭାଇ! ବନ୍ଧୁ! ଆତ୍ମୀୟ! ସାଥୀ! ମାମୁ! ମୋତେ ଛାଡ଼ିଯିଅନି!”—ଏପରି କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଡ଼ି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ଅଥାଭ୍ଯେହି ତ୍ଵମାଗଚ୍ଛ କିଂ ଭୀତୋସି କ୍ଵ ଯାସ୍ଯସି। ସ୍ଥିତୋଽହଂ ସମରେ ମା ଭୈରିତି ଚାନ୍ଯେ ଵିଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
“ଏଠାକୁ ଆ! ଆସ! କାହିଁକି ଡରୁଛୁ? କେଉଁଠି ଯିବୁ? ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ ଭାବରେ ଅଛି—ଭୟ କରନି!”—ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ତତ୍ର ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନଵୋ ନିତ୍ଯଂ ମଣ୍ଡଲକାର୍ମୁକଃ । ମୁମୀଚ ବାଣାନ୍ଦୀପ୍ତାଗ୍ରାନହୀନାଶୀଵିଷାନିଵ
ସେଠାରେ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ, ସଦା ବୃତ୍ତାକାର ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ଭଳି ତୀର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଶରୈରେକାଯନୀକୁର୍ଵନ୍ଦିଶଃ ସର୍ଵା ଯତଵ୍ରତଃ । ଜଘାନ ପାଣ୍ଡଵରଥାନାଦିଶ୍ଯ ଭାରତର୍ଷଭ
ସେ ନିଜ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଅବରୋଧ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ରଥକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ହେ ଭାରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସ ନୃତ୍ଯନ୍ଵୈ ରଥୋପସ୍ଥେ ଦର୍ଶଯନ୍ପାଣିଲାଘଵମ୍ । ଅଲାତଚକ୍ରଵଦ୍ରାଜଂସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ସ୍ମ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ ତାଙ୍କର ରଥ ଉପରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ହାତର ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଉଥିଲେ; ଏଠି ସେଠି, ରାଜା, ସେ ଜଣେ ଜଳନ୍ତା ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତମେକଂ ସମରେ ଶୂରଂ ପାଣ୍ଡଵାଃ ସୃଞ୍ଜଯୈଃ ସହ। ଅନେକଶତସାହସ୍ରଂ ସମପଶ୍ଯନ୍ତ ଲାଘଵାତ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏବଂ ଶୃଞ୍ଜୟମାନେ ଏକାକି ସେଇ ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏମିତି ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଲାଘବ ଦ୍ୱାରା ଶତଶଃ ହଜାରମାନେ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ମାଯାକୃତାତ୍ମାନମିଵ ଭୀଷ୍ମଂ ତତ୍ର ସ୍ମ ମେନିରେ । ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ଦଦୃଶୁର୍ଜନାଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଭାବିଲେ ଭୀଷ୍ମ ମାୟା ଧରିଛନ୍ତି; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଉଦୀଚ୍ଯାଂ ଚୈଵମାଲୋକ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାଂ ପୁନଃ ପ୍ରଭୋ। ଏଵଂ ସ ସମରେ ଶୂରୋ ଗାଙ୍ଗେଯଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦେଖି, ପୁଣି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ; ଏଭଳି ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଶୂରବୀର ଯୁଦ୍ଧରେ ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।