ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା କୃପଶ୍ଚୈଵ ଶିର ଆସ୍ତାଂ ଯଶସ୍ଵିନୌ । ତ୍ରୈଗର୍ତ୍ତୈରଥ କୈକେଯୈର୍ଵାଟଧାନୈଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେ
ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମା ଓ କୃପା, ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୋଧା, ସେମାନେ ସେନାର ମୁଣ୍ଡରେ ଦଠିଲେ; ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ, କୈକେୟ ଓ ବାଟଧାନ ଯୋଧାମାନେ ସଂଘର୍ଷରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
ଭୂରିଶ୍ରଵାଃ ଶଲଃ ଶଲ୍ଯୋ ଭଗଦତ୍ତଶ୍ଚ ମାରିଷ । ମଦ୍ରକାଃ ସିନ୍ଧୁସୌଵୀରାସ୍ତଥା ପାଞ୍ଚନଦାଶ୍ଚ ଯେ
ଭୂରିଶ୍ରବା, ଶଳ, ଶଳ୍ୟ ଓ ଭଗଦତ୍ତ, ମାରିଷର ବଂଶଜ, ମଦ୍ର, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର ଓ ପଞ୍ଚନଦ ଦେଶର ଯୋଧାମାନେ ସହିତ ଥିଲେ।
ଜଯଦ୍ରଥେନ ସହିତା ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ସନ୍ନିଵେଶିତାଃ । ପୃଷ୍ଠେ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ସୋଦର୍ଯୈଃ ସାନୁଗୈର୍ଵୃତଃ
ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କ ସହିତ ସେମାନେ ଗଳାଠିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ ରାଜା, ତାଙ୍କ ସହୋଦର ଓ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ଘେରି ଦଠିଲେ।
ଵିନ୍ଦାନୁଵିନ୍ଦାଵାଵନ୍ତ୍ଯୌ କାମ୍ଭୋଜଶ୍ଚ ଶକୈଃ ସହ। ପଚ୍ଛମାସନ୍ମହାରାଜ ଶୂରସେନାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଅବନ୍ତିର ବିନ୍ଦ୍ୟ ଓ ଅନୁବିନ୍ଦ୍ୟ, କାମ୍ଭୋଜ ଓ ଶକମାନେ, ମହାରାଜ, ସମସ୍ତ ଶୂରସେନମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ମାଗଧାଶ୍ଚ କଲିଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଦାସେରକଗଣୈଃ ସହ । ଦକ୍ଷିଣଂ ପକ୍ଷମାସାଦ୍ଯ ସ୍ଥିତା ଵ୍ଯୂହସ୍ଯ ଦଂଶିତାଃ
ମାଗଧ ଓ କଳିଙ୍ଗ, ଦାସେରକ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ସହିତ, ଦକ୍ଷିଣ ପକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚି, ସେନାର ଗଠନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
କାକରୁଶା ଵିକୁଞ୍ଚାଶ୍ଚ ମୁଣ୍ଡାଃ କୁଣ୍ଡୀଵୃଷାସ୍ତଥା। ବୃହଦ୍ଵଲେନ ସହିତା ଵାମଂ ପାର୍ଶ୍ଵମଵସ୍ଥିତାଃ
କାକରୁଶ, ବିକୁଞ୍ଚ, ମୁଣ୍ଡ ଓ କୁଣ୍ଡୀବୃଷ, ବୃହଦ୍ବଳଙ୍କ ସହିତ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଵ୍ଯୂଢଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ସଵ୍ଯସାଚୀ ପରଂତପଃ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନେନ ସହିତଃ ପ୍ରତ୍ଯଵ୍ଯୂହତ ସଂଯୁଗେ
ସେ ସେନାର ଗଠନ ଦେଖି, ସବ୍ୟସାଚୀ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳାଇବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ସେନାକୁ ଗଠିତ କଲେ।
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରେଣ ଵ୍ଯୂହେନ ଵ୍ଯୂହନ୍ତମତିଦାରୁଣମ୍ । ଦକ୍ଷିଣଂ ଶୃଙ୍ଗମାସ୍ଵଯ ଭିମସେନୋ ଵ୍ଯରୋଚତ
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗଠନରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଶୃଙ୍ଗରେ ଭୀମସେନ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
ନାନାସଂସ୍ତ୍ରୌପସଂଷତ୍ରୈର୍ନାନାଦେଶ୍ଯୈର୍ନୃପୈର୍ଵୃତଃ । ତଦନ୍ଯେଵ ଵିରାଟଶ୍ଚ ଦ୍ରୁପଦଶ୍ଚ ମହାରଥଃ
ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ରାଜାମାନେ, ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ, ଭୀର ବିରାଟ ଓ ଦୃପଦ ମହାରଥୀ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ତଦନନ୍ତରମେଵାସୀନ୍ନୀଲୋ ନୀଲାଯୁଧୈଃ ସହ । ନୀଲାଦନନ୍ତରଶ୍ଚୈଵ ଧୃଷ୍ଟକେତୁର୍ମହାବଲଃ
ତାଙ୍କ ପରେ ନୀଳ, ନୀଳ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଯୋଧାମାନେ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ; ନୀଳଙ୍କ ପରେ ଧୃଷ୍ଟକେତୁ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦଠିଲେ।
ଚେଦିକାଶିକରୂପେଶ୍ଚ ପୌରଵୈରପି ସଂଵୃତଃ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଚ ପାଞ୍ଚାଲାଶ୍ଚ ପ୍ରଭଦ୍ରକାଃ
ଚେଦି, କାଶି, କରୂପ ଓ ପୌରବମାନେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶିଖଣ୍ଡୀ, ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ପ୍ରଭଦ୍ରକମାନେ ଘେରି ଦଠିଲେ।
ମଧ୍ଯେ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ମହତଃ ସ୍ଥିତା ଯୁଦ୍ଧାଯ ଭାରତ। ତତ୍ରୈଵ ଧର୍ମରାଜୋଽପି ଗଜାନୀକେନ ସଂଵୃତଃ
ସେ ବଡ଼ ସେନାର ମଧ୍ୟରେ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଭାରତ, ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହାତୀ ବିଭାଗରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ସାତ୍ଯକୀ ରାଜନ୍ଦ୍ରୌପଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚ ଚାତ୍ମଜାଃ । ଅଭିମନ୍ଯୁସ୍ତତଃ ଶୂର ଇରାଵାଂଶ୍ଚ ତତଃ ପରମ୍
ତାପରେ ସାତ୍ୟକୀ, ରାଜା, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପଞ୍ଚ ପୁଅ, ତାପରେ ଶୂର ଅଭିମନ୍ୟୁ ଓ ତାପରେ ଇରାବାନ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଭୈମସେନିସ୍ତତୋ ରାଜନ୍କେକଯାଶ୍ଚ ମହାରଥାଃ । ଏତେ ସର୍ଵେ ମହାରାଜ ଵାମଂ ପାର୍ଶ୍ଵମୁପାଶ୍ରିତାଃ
ତାପରେ, ରାଜା, ଭୀମସେନ ଓ କେକୟ ମହାରଥୀମାନେ; ସମସ୍ତେ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତୋ ଗୋପ୍ତା ଗୋପ୍ତା ଯସ୍ଯ ଜନାର୍ଦନଃ। `ତତ୍ରାନୁରଥିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵାମଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ।' ଏଵମେତଂ ମହାଵ୍ଯୂହଂ ପ୍ରତ୍ଯଵ୍ଯୂହନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵାଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ଯାହାଙ୍କୁ ଜନାର୍ଦନ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେ ବାମ ଶୃଙ୍ଗରେ, ଅନୁୟାୟୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଦଠିଲେ; ଏଭଳି ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଜ ବଡ଼ ଗଠନ ଗଠିତ କଲେ।
ଵଧାର୍ଥଂ ତଵ ପୁତ୍ରାମାଂ ତତ୍ପକ୍ଷେ ଯେ ଚ ସଙ୍ଗତାଃ । ତତଃ ପ୍ରଵଵୃତେ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵ୍ଯତିଷକ୍ତରଥଦ୍ଵିପମ୍
ତୁମର ପୁଅମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିବାମାନେର ବିନାଶ ପାଇଁ, ରଥ ଓ ହାତୀ ମିଶି ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ତାଵକାନାଂ ପରେଷାଂ ଚ ନିଘ୍ନତାମିତରେତରମ୍ । ହଯୌଘାଶ୍ଚ ରଥୌଘାଶ୍ଵ ତତ୍ର ତତ୍ର ଵିଶାଂପତେ
ତୁମର ସେନା ଓ ଶତ୍ରୁ ସେନା, ଏକାଅପେକା ମାରିବାରେ ଲଗିଲେ, ମହାମାନବ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଦଳ ଏଠାଉଠା ଦେଖାଗଲା।
ସଂପତନ୍ତୋ ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ନିଘ୍ନନ୍ତସ୍ତେ ପରସ୍ପରମ୍ । ଧାଵତାଂ ଚ ରଥୋଘାନାଂ ନିଘ୍ନତାଂ ଚ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ସେମାନେ ଏକାଅପେକା ଉପରେ ହୁଅଇ ହୁଅଇ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ଏକାଅପେକା ମାରୁଥିଲେ; ରଥର ଦଳ ଦୌଡ଼ି ଏକାଏକା ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ବଭୂଵ ତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ଵିମିଶ୍ରୋ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନୈଃ । ଦିଵସ୍ପୃଙ୍ଵରଵୀରାଣାଂ ନିଘ୍ନତାମିତରେତରମ୍ । ସଂପ୍ରହାରେ ସୁତୁମୁଲେ ତଵ ତେଷାଂ ଚ ଭାରତ
ଉଭୟ ପକ୍ଷର ବୀରମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଘାତ କରିବା ସମୟରେ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଢୋଲ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଗଞ୍ଜନ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, ହେ ଭାରତ।
ତତୋ ଵ୍ଯୂଢେଷ୍ଵନୀକେଷୁ ତାଵକେଷୁ ପରେଷୁ ଚ। ଧନଞ୍ଜଯୋ ରଥାନୀକମଵଧୀତ୍ତଵ ଭାରତ
ତୁମ ପକ୍ଷ ଓ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷର ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଶାଜିଥିବାବେଳେ, ଧନଞ୍ଜୟ ତୁମର ରଥ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଶରୈରଥିରଥୋ ଯୁଦ୍ଧେ ଦାରଯନ୍ରଥଯୂଥପାନ୍ । ତେ ଵଧ୍ଯମାନାଃ ପାର୍ଥେନ କାଲେନେଵ ଯୁଗକ୍ଷଯେ
ଯୁଦ୍ଧରେ ରଥୀ ତୀର ଦ୍ୱାରା ରଥପତିମାନଙ୍କୁ ଭେଦି ଦେଲେ; ପାର୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁମାନେ ଯେପରି କାଳ ଯୁଗ ଶେଷରେ ସବୁକିଛି ସେଷ କରିଦିଏ, ସେପରି ହେଉଥିଲେ।
ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରା ରଣେ ଯତ୍ନାତ୍ପାଣ୍ଡଵାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଯୋଧଯନ୍ । ପ୍ରାର୍ଥଯାନା ଯଶୋ ଦୀପ୍ତାଂ ମୃତ୍ଯୁଂ କୃତ୍ଵା ନିଵର୍ତନମ୍
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଚାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିଜ ଫେରା ମାନିଥିଲେ।
ଏକାଗ୍ରମନସୋ ଭୂତ୍ଵା ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଵରୂଥିନୀମ୍ । ବଭଞ୍ଜୁର୍ବହୁଶୋ ରାଜଂସ୍ତେ ଚାସଞ୍ଜନ୍ତ ସଂଯୁଗେ
ଏକାଗ୍ର ମନ ହୋଇ, ସେମାନେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ବାରମ୍ବାର ଭାଙ୍ଗିଦେଉଥିଲେ, ହେ ରାଜା, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଗୋଟେ ଅନ୍ୟ ସହ ଜଡିଯାଉଥିଲେ।
ଦ୍ରଵଦ୍ଭିରଥଭଗ୍ନୈଶ୍ଚ ପରିଵର୍ତଦ୍ଭିରେଵ ଚ। ପାଣ୍ଡଵୈଃ କୌରଵେଯୈଶ୍ଚ ନ ପ୍ରାଜ୍ଞାଯତ କିଂଚନ
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଓ ଭଗ୍ନ ରଥରେ ପଳାଇବା ଓ ଚାରିପଟେ ଘୂରିବା ଦୃଶ୍ୟରେ, ପାଣ୍ଡବ ଓ କୌରବମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ବୁଝିପାରାଯାଉନଥିଲା।
ଉଦତିଷ୍ଠଦ୍ରଜୋ ଭୌମଂ ଛାଦଯାନଂ ଦିଵାକରମ୍। ନ ଦିଶଃ ପ୍ରଦିଶୋ ଵାପି ଜଜ୍ଞିରେଽତ୍ର ସମାଗତାଃ
ଧୂଳି ଭୂମିରୁ ଉଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାକିଦେଲା; ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଦିଗ ବା ଉପଦିଗ କିଛି ଚିହ୍ନଟ କରିପାରୁନଥିଲେ।
ଅନୁମାନେନ ସଂଜ୍ଞାଭିର୍ନାମଗୋତ୍ରୈଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେ। ଅଵର୍ତତ ତଦା ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ତତ୍ର ଵିଶାଂପତେ
ଅନୁମାନ, ଚିହ୍ନ ଓ ନାମ-ଗୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ଏଠା-ସେଠା ଚାଲିଥିଲା, ହେ ରାଜା।
ନ ଵ୍ଯୂହୋ ଭିଦ୍ଯତେ ତତ୍ର କୌରଵାଣାଂ କଥଞ୍ଚନ । ରକ୍ଷିତଃ ସତ୍ଯସନ୍ଧେନ ଭାରଦ୍ଵାଜେନ ସଂଯୁଗେ
ଯୁଦ୍ଧରେ ସତ୍ୟବାନ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, କୌରବମାନଙ୍କ ବ୍ୟୁହ କେବେ ଭାଙ୍ଗିଲା ନାହିଁ।
ତଥୈଵ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଚ ରକ୍ଷିତଃ ସଵ୍ଯସାଚିନା। ନାଭିଦ୍ଯତ ମହାଵ୍ଯୂହୋ ଭୀମେନ ଚ ସୁରକ୍ଷିତଃ
ସେପରି, ସବ୍ୟସାଚୀ ଓ ଭୀମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବଡ଼ ବ୍ୟୁହ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିପାରିଲା ନାହିଁ।
ସେନାଗ୍ରାଦପି ନିଷ୍ପତ୍ଯ ପ୍ରାଯୁଧ୍ଯଂସ୍ତତ୍ର ମାନଵାଃ । ଉଭଯୋଃ ସେନଯୋ ରାଜନ୍ଵ୍ଯତିଷକ୍ତରଥଦ୍ଵିପାଃ
ସେନାର ଆଗରୁ ମାନବମାନେ ବାହାରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ; ଉଭୟ ସେନାର ରଥ ଓ ହାତୀମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ସହ ମିଶିଯାଇଥିଲେ, ହେ ରାଜା।
ହଯାରୋହୈର୍ହଯାରୋହାଃ ପାତ୍ଯନ୍ତେ ସ୍ମ ମହାହଵେ। ଋଷ୍ଟିଭିର୍ଵିମଲାଭିଶ୍ଚ ପ୍ରାସୈରପି ଚ ସଂଯୁଗେ
ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନେ ଘୋଡ଼ାଚାଳକଙ୍କୁ ନିର୍ମଳ ବଣ୍ଡ ଓ ଶୁଳ ଦ୍ୱାରା ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।