ପରିଘାଣାଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତାନାଂ ମୁଦ୍ଗରାଣାଂ ଚ ମାରିଷ । ପ୍ରାସାନାଂ ଭିନ୍ଦିପାଲାନାଂ ନିସ୍ତ୍ରିଶାନାଂ ଚ ସଂଯୁଗେ
ଭାରତମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିବା ଲାଠି, ମୁଦ୍ଗର, ବଣ୍ଡା, ଚକ୍ର ଓ ତଳୱାର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପରଶ୍ଵଥାନାଂ ପୀକ୍ଷ୍ଣାନାଂ ତୋମରାଣାଂ ଚ ଭାରତ। ଵର୍ମଣାଂ ଚାପଵିଦ୍ଧାନାଂ କାଞ୍ଚନାନାଂ ଚ ଭୂମିପ
କାଟା ଅଂଶୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଣ୍ଡା, ତୋମର ଓ ସୁନା ଅଭ୍ୟରଣୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା, ରାଜା, ଏହି ଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଧ୍ଵଜାନାଂ ଚର୍ମଣାଂ ଚୈଵ ଵ୍ଯଜନାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଛତ୍ରାଣାଂ ହେମଦଣ୍ଡାନାଂ ତୋମରାଣାଂ ଚ ଭାରତ
ଭାରତ, ଝଣ୍ଡା, ଚର୍ମ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପଙ୍ଖା, ସୁନା ହାଣ୍ଡଲ୍ ଥିବା ଛତା, ଏବଂ ତୀର ଆଦି ଯନ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିକିରି ହୋଇ ଥିଲା ।
ପ୍ରତୋଦାନାଂ ଚ ଯୋକ୍ରାଣାଂ କଶାନାଂ ଚୈଵ ମାରିଷ । ରାଶଯଃ ସ୍ମାତ୍ର ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵିନିକୀର୍ଣା ରଣକ୍ଷିତୌ
ମାରିଷ, ଚାବୁକ, ଯୋକ, ଏବଂ ମାରିବା ଲାଗି ଚାବୁକ ଆଦି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ସେଗୁଡିକ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିକିରି ହୋଇ ଥିଲା ।
ନାସୀତ୍ତତ୍ର ପୁମାନ୍କଶ୍ଚିତ୍ତଵ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ଭାରତ । ଯୋଽର୍ଜୁନଂ ସମରେ ଶୂରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଯାଯାତ୍କଥଂଚନ
ଭାରତ, ତୁମର ସେନାରେ ଏକ ମାନେ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କିଛି ଭାବରେ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିପାରିବ ।
ଯୋ ଯୋ ହି ସମରେ ପାର୍ଥଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଯାତି ଵିଶାଂପତେ। ସ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଵିଶିଖୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ପରଲୋକାଯ ନୀଯତେ
ବୀରମାନ୍ୟ ରାଜା, ଯେଉଁଯେଉଁ ଯୋଧା ଯୁଦ୍ଧରେ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ତିକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ସହଜରେ ପରଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଇଥିଲେ ।
ତେଷୁ ଵିଦ୍ରଵମାଣେଷୁ ତଵ ଯୋଧେଷୁ ସର୍ଵଶଃ। ଅର୍ଜୁନୋ ଵାସୁଦେଵଶ୍ଚ ଦଧ୍ମତୁର୍ଵାରିଜୋତ୍ତମୌ
ତୁମର ସମସ୍ତ ଯୋଧା ଭୟରେ ପଳାଇବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ, ତେବେ ଅର୍ଜୁନ ଓ ବାସୁଦେବ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶଂଖ ଦ୍ୱନି କରିଥିଲେ ।
ତତ୍ପଭଗ୍ନଂ ବଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତା ଦେଵଵ୍ରତସ୍ତଵ। ଅବ୍ରଵୀତ୍ସମରେ ଶୂରଂ ଭାରଦ୍ଵାଜଂ ସ୍ମଯନ୍ନିଵ
ତୁମର ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦେଖି, ତୁମର ପିତା ଦେବବ୍ରତ ଯୁଦ୍ଧରେ ହସି ହସି ଶୂର ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଏଷ ପାଣ୍ଡୁସୁତୋ ଵୀର କୃଷ୍ଣେନ ସହିତୋ ବଲୀ । ତଥା କରୋତି ସୈନ୍ଯାନି ଯଥା କୁର୍ଯାଦ୍ଧऩଞ୍ଜଯଃ
ଏଠାରେ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଛନ୍ତି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ, ସେମାନେ ଏମିତି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଧନଞ୍ଜୟ ସେନାକୁ ଭଙ୍ଗିଦେଇଥାନ୍ତି ।
ନ ହ୍ଯେଷ ସମରେ ଶକ୍ଯୋ ଵିଜେତୁଂ ହି କଥଂଚନ । ଯଥାସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ ରୂପ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମମ୍
ଏହି ଯୋଧାକୁ କିଛି ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବା ନୁହେଁ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି କାଳର ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଥାଏ ।
ନ ନିଵର୍ତଯିତୁଂ ଚାପି ଶକ୍ଯେଯଂ ମହତୀ ଚମୂଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯପ୍ରେଯା ପଶ୍ଯ ଦ୍ରଵତୀଯଂ ଵରୂଥିନୀ
ଏହି ବଡ଼ ସେନାକୁ ରୋକିପାରିବା ନୁହେଁ; ଦେଖ, ଏହି ଦଳ ଏକାଏକି ପଳାଇଯାଉଛି, ପ୍ରତିଜଣ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି ।
ଏଷ ଚାସ୍ତଂ ଗିରିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଭାନୁମାନ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ। ଚକ୍ଷୂଂଷି ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ସଂହରନ୍ନିଵ ସର୍ଵଥା
ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଖର ପଛରେ ଅସ୍ତ ହେଉଛି, ଏମିତି ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଲୋକର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନେଇଯାଉଛି ।
ତତ୍ରାଵହାରଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତଂ ମନ୍ଯେଽହଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ଶ୍ରାନ୍ତା ଭୀତାଶ୍ଚ ନୋ ଯୋଧା ନ ଯୋତ୍ସ୍ଯନ୍ତି କଥଂଚନ
ମନେ କରୁଛି, ଏବେ ସେନାକୁ ଫେରାଇବା ସମୟ ଆସିଛି; ଆମର ଯୋଧାମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଭୟଭିତ, ଏବେ ଆଉ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ ନାହିଁ ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ଭୀଷ୍ମୋ ଦ୍ରୋଣମାଚାର୍ଯସତ୍ତମମ୍ । ଅଵହାରମଥୋ ଚକ୍ରେ ତାଵକାନାଂ ମହାରଥଃ
ଏଭଳି କହି, ବିଶ୍ମ ମହାରଥୀ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଫେରାଇବା ଆଦେଶ ଦେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ।
ତତଃ ସରଥନାଗାଶ୍ଵା ଜଂଯ ପ୍ରାପ୍ଯ ସମୋପକାଃ। ପାଞ୍ଚାଲାଃ ପାଣ୍ଡଵାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଣେଦୁଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ତାପରେ, ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କର ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡା ସହିତ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୁନିପୁନି ଶଂଖ ଦ୍ୱନି କରିଲେ ।
ପ୍ରଯଯୁଃ ଶିବିରାଯୈଵ ଧନଞ୍ଜଯପୁରସ୍କୃତାଃ। ଵାଦିତ୍ରଘୋଷୈଃ ସଂହୃଷ୍ଟା ପ୍ରଣଦ୍ଯନ୍ତୋ ମହାରଥାଃ
ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ମହାରଥୀମାନେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ, ଶବ୍ଦ ବାଦ୍ୟ ଓ ହୁଙ୍କାର ସହିତ ତାଙ୍କ ଶିବିରକୁ ଯାଇଲେ ।
ତତୋଽଵହାରଃ ସୈନ୍ଯାନାଂ ତଵ ତେଷାଂ ଚ ଭାରତ। ଅସ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି ସୂର୍ଯେଽଭୂତ୍ସନ୍ଧ୍ଯାକାଲେ ଚ ଵର୍ତତି
ଭାରତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିବା ସମୟରେ, ତୁମର ଓ ସେମାନଙ୍କର ସେନା ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଫେରିଗଲା ।
ପ୍ରଭାତାଯାଂ ଚ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନସ୍ତଦା। ଅନୀକାନ୍ଯନୁସଂଯାନେ ଵ୍ଯାଦିଦେଶାଯ ଭାରତ
ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ଆସିବା ସମୟରେ, ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ ବିଶ୍ମ ସେନାକୁ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ କରିବା ଆଦେଶ ଦେଲେ, ଭାରତ ।
ଗାରୁଡଂ ଚ ମହାଵ୍ଯୂହଂ ଚକ୍ରେ ଶାନ୍ତନଵସ୍ତଦା। ପୁତ୍ରାଣାଂ ତେ ଜଯାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଭୀଷ୍ମଃ କୁରୁପିତାମହଃ
ତାପରେ, ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ ବିଶ୍ମ, ତୁମର ପୁଅମାନଙ୍କର ଜୟ ଚାହିଁ, ବଡ଼ ଗାରୁଡ଼ ଆକୃତିର ଯୁଦ୍ଧ ବ୍ୟୁହ ରଚିଲେ ।
ଗରୁଡସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ତୁଣ୍ଡେ ପିତା ଦେଵଵ୍ରତସ୍ତଵ। ଚକ୍ଷୁଷୀ ଚ ଭରଜ୍ଵାଜଃ କୃତଵର୍ମା ଚ ସାତ୍ଵତଃ
ଗାରୁଡ଼ ବ୍ୟୁହର ଚୁଞ୍ଚୁରେ ତୁମର ପିତା ଦେବବ୍ରତ ନିଜେ ଦଢ଼ି ହେଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଓ ସାତ୍ୱତ କୃତବର୍ମା ହେଲେ ।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା କୃପଶ୍ଚୈଵ ଶିର ଆସ୍ତାଂ ଯଶସ୍ଵିନୌ । ତ୍ରୈଗର୍ତ୍ତୈରଥ କୈକେଯୈର୍ଵାଟଧାନୈଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେ
ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମା ଓ କୃପା, ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୋଧା, ସେମାନେ ସେନାର ମୁଣ୍ଡରେ ଦଠିଲେ; ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ, କୈକେୟ ଓ ବାଟଧାନ ଯୋଧାମାନେ ସଂଘର୍ଷରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
ଭୂରିଶ୍ରଵାଃ ଶଲଃ ଶଲ୍ଯୋ ଭଗଦତ୍ତଶ୍ଚ ମାରିଷ । ମଦ୍ରକାଃ ସିନ୍ଧୁସୌଵୀରାସ୍ତଥା ପାଞ୍ଚନଦାଶ୍ଚ ଯେ
ଭୂରିଶ୍ରବା, ଶଳ, ଶଳ୍ୟ ଓ ଭଗଦତ୍ତ, ମାରିଷର ବଂଶଜ, ମଦ୍ର, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର ଓ ପଞ୍ଚନଦ ଦେଶର ଯୋଧାମାନେ ସହିତ ଥିଲେ।
ଜଯଦ୍ରଥେନ ସହିତା ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ସନ୍ନିଵେଶିତାଃ । ପୃଷ୍ଠେ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ସୋଦର୍ଯୈଃ ସାନୁଗୈର୍ଵୃତଃ
ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କ ସହିତ ସେମାନେ ଗଳାଠିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ ରାଜା, ତାଙ୍କ ସହୋଦର ଓ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ଘେରି ଦଠିଲେ।
ଵିନ୍ଦାନୁଵିନ୍ଦାଵାଵନ୍ତ୍ଯୌ କାମ୍ଭୋଜଶ୍ଚ ଶକୈଃ ସହ। ପଚ୍ଛମାସନ୍ମହାରାଜ ଶୂରସେନାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଅବନ୍ତିର ବିନ୍ଦ୍ୟ ଓ ଅନୁବିନ୍ଦ୍ୟ, କାମ୍ଭୋଜ ଓ ଶକମାନେ, ମହାରାଜ, ସମସ୍ତ ଶୂରସେନମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ମାଗଧାଶ୍ଚ କଲିଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଦାସେରକଗଣୈଃ ସହ । ଦକ୍ଷିଣଂ ପକ୍ଷମାସାଦ୍ଯ ସ୍ଥିତା ଵ୍ଯୂହସ୍ଯ ଦଂଶିତାଃ
ମାଗଧ ଓ କଳିଙ୍ଗ, ଦାସେରକ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ସହିତ, ଦକ୍ଷିଣ ପକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚି, ସେନାର ଗଠନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
କାକରୁଶା ଵିକୁଞ୍ଚାଶ୍ଚ ମୁଣ୍ଡାଃ କୁଣ୍ଡୀଵୃଷାସ୍ତଥା। ବୃହଦ୍ଵଲେନ ସହିତା ଵାମଂ ପାର୍ଶ୍ଵମଵସ୍ଥିତାଃ
କାକରୁଶ, ବିକୁଞ୍ଚ, ମୁଣ୍ଡ ଓ କୁଣ୍ଡୀବୃଷ, ବୃହଦ୍ବଳଙ୍କ ସହିତ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଵ୍ଯୂଢଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ସଵ୍ଯସାଚୀ ପରଂତପଃ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନେନ ସହିତଃ ପ୍ରତ୍ଯଵ୍ଯୂହତ ସଂଯୁଗେ
ସେ ସେନାର ଗଠନ ଦେଖି, ସବ୍ୟସାଚୀ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳାଇବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ସେନାକୁ ଗଠିତ କଲେ।
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରେଣ ଵ୍ଯୂହେନ ଵ୍ଯୂହନ୍ତମତିଦାରୁଣମ୍ । ଦକ୍ଷିଣଂ ଶୃଙ୍ଗମାସ୍ଵଯ ଭିମସେନୋ ଵ୍ଯରୋଚତ
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗଠନରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଶୃଙ୍ଗରେ ଭୀମସେନ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
ନାନାସଂସ୍ତ୍ରୌପସଂଷତ୍ରୈର୍ନାନାଦେଶ୍ଯୈର୍ନୃପୈର୍ଵୃତଃ । ତଦନ୍ଯେଵ ଵିରାଟଶ୍ଚ ଦ୍ରୁପଦଶ୍ଚ ମହାରଥଃ
ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ରାଜାମାନେ, ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ, ଭୀର ବିରାଟ ଓ ଦୃପଦ ମହାରଥୀ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ତଦନନ୍ତରମେଵାସୀନ୍ନୀଲୋ ନୀଲାଯୁଧୈଃ ସହ । ନୀଲାଦନନ୍ତରଶ୍ଚୈଵ ଧୃଷ୍ଟକେତୁର୍ମହାବଲଃ
ତାଙ୍କ ପରେ ନୀଳ, ନୀଳ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଯୋଧାମାନେ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ; ନୀଳଙ୍କ ପରେ ଧୃଷ୍ଟକେତୁ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦଠିଲେ।