ସ ଚଚାର ବହୂନ୍ମାର୍ଗାନଭିତଃ ପାତଯନ୍ଗଜାନ୍ । ଅଗ୍ନିଚକ୍ରମିଵାଵିଦ୍ଧଂ ସର୍ଵତଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ସେ ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ପଥରେ ଚାଲି, ନିକଟରେ ଥିବା ହାତୀମାନେକୁ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ର ଭଳି, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଅଶ୍ଵବୃନ୍ଦେଷୁ ନାଗେଷୁ ରଥାନୀକେଷୁ ଚାଭିଭୂଃ । ପଦାତୀନାଂ ଚ ସଙ୍ଘେଷୁ ଵିନିଘ୍ନଞ୍ଶୋଣିତୋକ୍ଷିତଃ
ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ରଥ ଓ ପଦାତି ସେନା ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରୁଥିଲେ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲେ।
ଶ୍ଯେନଵଦ୍ଵ୍ଯଚରଦ୍ଭୀମୋ ରଣେଽରିଷୁ ବଲୋତ୍କଟଃ। ଛିନ୍ଦଂସ୍ତେଷାକଂ ଶରୀରାଣି ଶିରାଂସି ଚ ମହାବଲଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀମ, ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀ ଭଳି ଚଳିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଶକ୍ତିରେ ଦେହ ଓ ମୁଣ୍ଡ କାଟୁଥିଲେ।
ଖଙଘ୍ଗେକନ ଶିତଧାରେଣ ସଂଯୁଗେ ଗଜଯୋଧିନାମ୍। ପଦାତିରେକଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶତ୍ରୂଣାଂ ଭଯଵର୍ଧନଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାର ତଳୱାର ନେଇ, ହାତୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କ୍ରୋଧିତ ପଦାତି ଶତ୍ରୁମାନେର ଭୟ ବଢ଼ାଇଦେଲେ।
ସଂମାହଯାମାସ ସ ତାନ୍କାଲାନ୍ତକଯମୋପମଃ। ମୂଢାଶ୍ଚ ତେ ତମେଵାଜୌ ଵିନଦନ୍ତଃ ସମାଦ୍ରଵନ୍
ସେ, କାଳାନ୍ତକ ସମାନ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କଲେ। ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିବା ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚିତ୍କାର କରି, ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଆସିଲେ।
ସାସିମୁତ୍ତମଵେଗେନ ଵିଚରନ୍ତଂ ମହାରଣେ। ନିକୃତ୍ଯ ରଥିନାଂ ଚାଜୌ ରଥେଷାଶ୍ଚ ଯୁଗାନି ଚ
ସେ, ଅତି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ରଥୀମାନେ ଓ ରଥର ଯୁଗାଳକୁ କାଟି ଦେଉଥିଲେ।
ଜଘାନ ରଥିନଶ୍ଚାପି ବଲଵାନ୍ରିପୁମର୍ଦନଃ। ଭୀମସେନଶ୍ଚରନ୍ମାର୍ଗାନ୍ସୁବହୂନ୍ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମସେନ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କରି, ରଥୀମାନେକୁ ପ୍ରହାର କଲେ ଏବଂ ବହୁ ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଦେଖାଗଲେ।
ଭ୍ରାନ୍ତମାଵିଦ୍ଧମୁଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତମାପ୍ଲୁତଂ ପ୍ରସୃତଂ ପ୍ଲୁତମ୍ । ସଂପାତଂ ସମୁଦୀର୍ଣଂ ଚ ଦର୍ଶଯାମାସ ପାଣ୍ଡଵଃ
ପାଣ୍ଡବ, ଲାଫିବା, ଆହତ, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ଦୌଡ଼ୁଥିବା, ପଡ଼ୁଥିବା ଓ ଉଠିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେକୁ ଦେଖାଇଲେ।
କେଚିଦଗ୍ରାସିନା ଛିନ୍ନାଃ ପାଣ୍ଡଵେନ ମହାତ୍ମନା। ଵିନେଦୁର୍ଭିନ୍ନମର୍ମାଣୋ ନିପେତୁଶ୍ଚ ଗତାସଵଃ
କିଛି ଯୋଦ୍ଧା, ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବଙ୍କର ତଳୱାରରେ କାଟି ଦିଆଯାଇ, ମର୍ମ ଭେଦି ଚିତ୍କାର କରି, ଜୀବନ ହରାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଛଇନ୍ନଦନ୍ତାଗ୍ରହସ୍ତାଶ୍ଚ ଭିନ୍ନକୁମ୍ଭାସ୍ତଥାଽପରେ । ଵିଯୋଧାଃ ସ୍ଵାନ୍ଯନୀକାନି ଜଘ୍ନୁର୍ଭାରତ ଵାରଣାଃ
କିଛି ହାତୀ, ଦନ୍ତ ଓ ସୁଣ୍ଡ କାଟାଯାଇ, ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଯାଇ, ନିଜ ଦଳକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ନିପେତୁରୁର୍ଵ୍ଯାଂ ଚ ତଥା ଵିନଦନ୍ତୋ ମହାରଵାନ୍। ଛିନ୍ନାଂଶ୍ଚ ତୋମରାନ୍ରାଜନ୍ମହାମାତ୍ରଶିରାଂସି ଚ
ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାଜା, ତୁମି ଦେଖିଲେ, ତୀର ଓ ବଡ଼ ହାତୀଚାଳକଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟାଯାଇଥିଲା।
ପରିସ୍ତୋମାନ୍ଵିଚିତ୍ରାଂଶ୍ଚ କକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ କନକୋଜ୍ଜ୍ଵଲାଃ। ଗ୍ରୈଵେଯାଣ୍ଯଥ ଶକ୍ତୀଶ୍ଚ ପତାକାଃ କଣପାଂସ୍ତଥା
ସେଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଓ ରଙ୍ଗିନ ପିତାମ୍ବର, ଚମକୁଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମରବନ୍ଧ, ଗଳବନ୍ଧ, ଶକ୍ତି, ପତାକା ଓ ବର୍ଣ୍ଣିତ କବଚ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତୂଣୀରାନଥ ଯନ୍ତ୍ରାଣି ଧନୂଂଷି ଚ। ଭିନ୍ଦିପାଲାନି ଶୁଭ୍ରାଣି ତୋତ୍ରାଣି ଚାଙ୍କୁଶୈଃ ସହ
ତୁଣୀର, ଯନ୍ତ୍ର, ଧନୁଷ, ଚମକୁଥିବା ଗୁଳି, ଏବଂ ଅଙ୍କୁଶ ସହିତ ତୋତ୍ରା ମଧ୍ୟ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା।
ଘଣ୍ଟାଶ୍ଚ ଵିଵିଧା ରାଜନ୍ହେମଗର୍ଭାନ୍ତ୍ସରୂନପି । ପତତଃ ପାତିତାଂଶ୍ଚୈଵ ପଶ୍ଯାମଃ ସହ ସାଦିଭିଃ
ହେ ରାଜା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଘଣ୍ଟା, କିଛି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭରା, ସେଠାରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଓ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସାଜସଜ୍ଜା ସହିତ।
ଛିନ୍ନଗାତ୍ରାଵରକରୈର୍ନିହତୈଶ୍ଚାପ ଵାରଣୈଃ ।। ଆସୀଦ୍ଭୂମିଃକ ସମାସ୍ତୀର୍ଣା ପତିତୈର୍ଭୂଧରୈରିଵ
କାଟାଯାଇଥିବା ଅଙ୍ଗ ଓ ସୁଣ୍ଡ ସହିତ ହାତୀମାନେ ଏବଂ ମୃତ ହାତୀମାନେ ଭୂମିକୁ ଢାକିଦେଇଥିଲେ, ଯେପରି ଗିରିପର୍ବତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଵିମୃଦ୍ଯୈଵଂ ମହାନାଗାନ୍ମମର୍ଦାଶ୍ଵାନ୍ମହାବଲଃ । ଅଶ୍ଵାରୋହଵରାଂଶ୍ଚୈଵ ପାତଯାମାସ ସଂଯୁଗେ
ସେ, ସେହି ବଡ଼ ହାତୀମାନେକୁ ଚୁର୍ମାର କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ା ଓ ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱାରୋହୀମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଦେଲେ।
ତଦ୍ଧୋରମଭଵଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତସ୍ଯ ତେଷାଂ ଚ ଭାରତ। ଖଲୀନାନ୍ଯଥ ଯୋକ୍ରାଣି କକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ କନକୋଜ୍ଜ୍ଵଲାଃ
ତାଙ୍କ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ହେ ଭାରତ। ସେଠାରେ ଘୋଡ଼ାର ମୁହଁର ଲୋହା, ଯୁଗାଳ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମରବନ୍ଧ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ପରିସ୍ତୋମାଶ୍ଚ ପ୍ରାସାଶ୍ଚ ଋଷ୍ଟଯଶ୍ଚ ମହାଧନାଃ। କଵଚାନ୍ଯଥ ଚର୍ମାଣି ଚିତ୍ରାଣ୍ଯାସ୍ତରଣାନି ଚ
ସେଠାରେ କବଚ, ବଣ୍ଡୁକ, ବଡ଼ ଭାଲା, କବଚ, ଢାଲ ଓ ଶୋଭାମାନ ଆବରଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତ୍ରତତ୍ରାପଵିଦ୍ଧଆନି ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ମହାହଵେ। ପ୍ରାସୈର୍ଯନ୍ତ୍ରୈର୍ଵିଚିତ୍ରୈଶ୍ଚ ଶସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିମଲୈସ୍ତଥା
ସେଠାରେ ଏଠାଠାରେ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ବଣ୍ଡୁକ, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଚମକୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ତ୍ର ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ସ ଚକ୍ରେ ଵସୁଧାଂ କୀର୍ଣାଂ ଶବଲୈଃ କୁସୁମୈରିଵ । ଆପ୍ଲୁତ୍ଯ ରଥିନଃ କାଶ୍ଚିତ୍ପରାମୃଶ୍ଯ ମହାବଲଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେ, କିଛି ରଥୀଙ୍କୁ ଲାଫି ଆକ୍ରମଣ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଦାଗ ଦାଗ ଫୁଲରେ ଢାକିଦେଇଥିବା ପରି ଦେଖାଇଲେ।
ପାତଯାମାସ ଖଙ୍ଗେନ ସଧ୍ଵଜାନପି ପାଣ୍ଡଵଃ। ମୁହୁରୁତ୍ପତତୋ ଦିକ୍ଷୁ ଧାଵତଶ୍ଚ ଯଶସ୍ଵିନଃକ
ପାଣ୍ଡବ, ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ପତାକାଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ କିଛିକ୍ଷଣ ଉଡ଼ି ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ।
ମାର୍ଗାଂଶ୍ଚ ଚରତଶ୍ଚିତ୍ରଂ ଵ୍ଯସ୍ମଯନ୍ତ ରଣେ ଜନାଃ । ସ ଜଘାନ ପଦା କାଂଶ୍ଚିଦ୍ଵ୍ଯାକ୍ଷିପ୍ଯାନ୍ଯାନପୋଥଯତ୍
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚମତ୍କାର ଚଳନ ଦେଖି ଲୋକେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେ କିଛିକୁ ପାଦରେ ପ୍ରହାର କଲେ, ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଚିତ୍ରାଇଦେଲେ, ଆଉ କିଛିକୁ ଭଲି ମାରିଦେଲେ।
ଖହ୍ଗେନାନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଚିଚ୍ଛେଦ ନାଦେନାନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଭୀଷଯନ୍। ଊରୁଵେଗେନ ଚାପ୍ଯନ୍ଯାନ୍ପାତଯାମାସ ଭୂତଲେ
ତାଲୱାରରେ କେତେକଙ୍କୁ କାଟିଦେଲେ, ଭୟଙ୍କର ହୁଙ୍କାରରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଉରୁବଳରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଅପରେ ଚୈନମାଲୋକ୍ଯ ଭଯାତ୍ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତାଃ। ଏଵଂ ସା ବହୁଲା ସେନା କଲିଙ୍ଗାନାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍
ଅନେକ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଳିଙ୍ଗ ସେନା ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଗଲା।
ପରିଵାର୍ଯ ରଣେ ଭୀଷ୍ମଂ ଭୀମସେନମୁପାଦ୍ରଵତ୍। ତତଃ କାଲିଙ୍ଗଯୈନ୍ଯାନାଂ ପ୍ରମୁଖେ ଭରତର୍ଷଭ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଘେରି ରଖି, ସେମାନେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହିପରି, କଳିଙ୍ଗ ସେନାର ମୁଣ୍ଡରେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ—
ଶ୍ରୁତାଯୁଷମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଭୀମସେନଃ ସମଭ୍ଯଯାତ୍। ତମାଯାନ୍ତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କାଲିଙ୍ଗୋ ନଵଭିଃ ଶରୈଃ
ଶ୍ରୁତାୟୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୀମସେନ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କଳିଙ୍ଗ ନବଟି ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ଭୀମସେନମମେଯାତ୍ମା ପ୍ରତ୍ଯଵିଧ୍ଯତ୍ସ୍ତନାନ୍ତରେ । କଲିଙ୍ଗବାଣାଭିହତସ୍ତୋତ୍ରାର୍ଦିତ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ
ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶ୍ରୁତାୟୁଷ, ଭୀମସେନଙ୍କ ଛାତିରେ ତୀର ଘାତ କଲେ। କଳିଙ୍ଗଙ୍କ ତୀରରେ ଆହତ ଭୀମ, ଦଣ୍ଡରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ହାତୀ ପରି ବେଦନାଭୋଗ କଲେ।
ଭୀମସେନଃ ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ କ୍ରୋଦେନାଗ୍ନିରିଵୈଧିତଃ। ଅଥାଶୋକଃ ସମାଦାଯ ରଥଂ ହେମପରିଷ୍କୃତମ୍
ଭୀମସେନ କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦହିଉଠିଲେ। ଏବେ ଅଶୋକ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ରଥ ଆଣିଲେ।
ଭୀମଂ ସଂପାଦଯାମାସ ରଥେନ ରଥସାରଥିଃ। ତାମରୁହ୍ଯ ରଥଂ ତୂର୍ଣଂ କୌନ୍ତେଯଃ ଶତ୍ରୁସୂଦନଃ
ରଥଚାଳକ ତୁରନ୍ତ ଭୀମଙ୍କ ପାଖକୁ ରଥ ନେଲେ। ଏହି ତୀବ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ି, କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
କଲିଙ୍ଗମଭିଦୁଦ୍ରାଵ ତିଷ୍ଠିତିଷ୍ଠେତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍ । ତତଃ ଶ୍ରୁତାଯୁର୍ବଲାଵାନ୍ଭୀମାଯ ନିଶିତାଞ୍ଶରାନ୍
ଭୀମ କଳିଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, 'ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ଏତିବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶ୍ରୁତାୟୁଷ କ୍ରୋଧରେ ଭୀମଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ।