ହ୍ଲାଦନ୍ତେ ସ୍ଵେଷୁ ଦାରେଷୁ ଘର୍ମାର୍ତାଃ ସଲିଲେଷ୍ଵିଵ। `ଵିପ୍ରଵାସକୃଶା ଦୀନା ନରା ମଲିନଵାସସଃ
ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ତୀବ୍ର ଘର୍ମରେ ଜଳରେ ଶିତଳତା ମିଳେ; ବିଦେଶରେ ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ମେଲା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୋକମାନେ—
ତେଽପି ସ୍ଵଦାରାଂସ୍ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ଦରିଦ୍ରା ଧନଲାଭଵତ୍।' ଅପ୍ରିଯୋକ୍ତୋପି ଦାରାଣାଂ ନ ବ୍ରୂଯାଦପ୍ରିଯଂ ବୁଧଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଦରିଦ୍ରମାନେ ଧନ ମିଳିଲେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ରତିଂ ପ୍ରୀତିଂ ଚ ଧର୍ମଂ ଚ ତଦାଯତ୍ତମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ। `ଆତ୍ମନୋଽର୍ଧମିତି ଶ୍ରୌତଂ ସା ରକ୍ଷତି ଧନଂ ପ୍ରଜାଃ
ସେପରି, ଆନନ୍ଦ, ସ୍ନେହ ଓ ଧର୍ମ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ବୋଲି ଭାବି, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଶୁଣିଛି ଯେ ସେ ନିଜ ଆର୍ଧାଙ୍ଗିନୀ, ସେ ଧନ ଓ ସନ୍ତାନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି।
ଶରୀରଂ ଲୋକଯାତ୍ରାଂ ଵୈ ଧର୍ମଂ ସ୍ଵର୍ଗମୃଷୀନ୍ପିତୄନ୍।' ଆତ୍ମନୋ ଜନ୍ମନଃ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପୁଣ୍ଯା ରାମାଃ ସନାତନାଃ
ଦେହ, ଜୀବନ ଯାତ୍ରା, ଧର୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ—ଏହି ସବୁ, ଏବଂ ନିଜ ଜନ୍ମର କ୍ଷେତ୍ର, ନିତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଋଷୀଣାମପି କା ଶକ୍ତିଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ରାମାମୃତେ ପ୍ରଜା-। `ଦେଵାନାମପି କା ଶକ୍ତିଃ କର୍ତୁଂ ସଂଭଵମାତ୍ମନଃ
ନାରୀ ବିନା ଋଷିମାନେ କେମିତି ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ? ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜନ୍ମ କେମିତି ଘଟାଇପାରିବେ?
ପଣ୍ଡିତସ୍ଯାପି ଲୋକେଷୁ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା। ଋଷିଭ୍ଯୋ ହ୍ଯୃଷଯଃ କେଚିଚ୍ଚଣ୍ଡାଲୀଷ୍ଵପି ଜଜ୍ଞିରେ
ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି ସବୁବେଳେ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; କିଛି ଋଷି ଋଷିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, କିଛି ଚଣ୍ଡାଳୀ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି।
ପରିସୃତ୍ଯ ଯଥା ସୂନୁର୍ଧରଣୀରେଣୁକୁଣ୍ଠିତଃ। ପିତୁରାଲିଙ୍ଗତେଽଙ୍ଗାନି କିମସ୍ତ୍ଯଭ୍ଯଧିକଂ ତତଃ
ଯେପରି ଏକ ପୁଅ ଧରଣୀର ଧୁଳିରେ ଲୁହା ହୋଇ ବାପାଙ୍କ ଗା ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ତାହାଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ କିଛି ଅଛି କି?
ସ ତ୍ଵଂ ସୂନୁମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ସାଭିଲାଷଂ ମନସ୍ଵିନମ୍। ପ୍ରେକ୍ଷମାଣଂ କଟାକ୍ଷେଣ କିମର୍ଥମଵମନ୍ଯସେ
ତୁମେ ଏପରି ଜଣେ ପୁଅ ପାଇଛ, ଯିଏ ମନରେ ଆଶା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଭରିଥିବା, ତୁମକୁ ଚୁପ୍ଚାପ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛି—ତାକୁ କାହିଁକି ଅବହେଳା କରୁଛ?
ଅଣ୍ଡାନି ବିଭ୍ରତି ସ୍ଵାନି ନ ତ୍ଯଜନ୍ତି ପିପୀଲିକାଃ। କିଂ ପୁନସ୍ତ୍ଵଂ ନ ମନ୍ଯେଥାଃ ସର୍ଵଥା ପୁତ୍ରମୀଦୃଶମ୍
ପିପିଲିକାମାନେ ନିଜ ଅଣ୍ଡାକୁ ବୋଝି ଚାଲନ୍ତି, କେବେ ଛାଡନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ, ଏପରି ପୁଅକୁ ତୁମେ କାହିଁକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିଜ ଭାବିବ ନାହଁ?
ନ ଭରେଥାଃ କଥଂ ନୁ ତ୍ଵଂ ମଯି ଜାତଂ ସ୍ଵମାତ୍ମଜମ୍। `ମମାଣ୍ଡାନୀତି ଵର୍ଧ୍ତେ କୋକିଲାଣ୍ଡାନି ଵାଯସାଃ
ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ନିଜ ପୁଅକୁ ତୁମେ କିପରି ପାଳନ କରିବ ନାହଁ? କୋଇଲି ନିଜ ଅଣ୍ଡାକୁ ପାଳେ, କାଉ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରେ।
କିଂ ପୁନସ୍ତ୍ଵଂ ନ ମନ୍ଯେଥାଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ପୁତ୍ରମୀଦୃଶମ୍। ମଲଯାଚ୍ଚନ୍ଦନଂ ଜାତମତିଶୀତଂ ଵଦନ୍ତି ଵୈ
ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ତୁମେ ଏପରି ପୁଅକୁ କାହିଁକି ନିଜ ଭାବିବ ନାହଁ? ମଲୟ ପର୍ବତରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଚନ୍ଦନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀତଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶିଶୋରାଲିଙ୍ଗନଂ ତସ୍ମାଚ୍ଚନ୍ଦନାଦଧିକଂ ଭଵେତ୍।' ନ ଵାସସାଂ ନ ରାମାଣାଂ ନାପାଂ ସ୍ପର୍ଶସ୍ତଥାଵିଧଃ
ଏହି କାରଣରୁ ଶିଶୁଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଚନ୍ଦନ ଠାରୁ ଅଧିକ ଶୀତଳ ଓ ମଧୁର ଲାଗେ। କୌଣସି ବସ୍ତ୍ର, ନା ନାରୀ, ନା ପାଣିର ସ୍ପର୍ଶ ଏପରି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଶିଶୁନାଲିଙ୍ଗ୍ଯମାନସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶଃ ସୂନୋର୍ଯଥା ସୁଖଃ। ପୁତ୍ରସ୍ପର୍ଶାତ୍ପ୍ରିଯତରଃ ସ୍ପର୍ଶୋ ଲୋକେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଶିଶୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାର ସ୍ପର୍ଶ ଯେମିତି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ସେପରି ପୁଅଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ପର୍ଶ ଏହି ଜଗତରେ ନାହିଁ।
ସ୍ପୃଶତୁ ତ୍ଵାଂ ସମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଯଂ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦ୍ଵିପଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଗୌର୍ଵରିଷ୍ଠା ଚତୁଷ୍ପଦାମ୍
ଏହି ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ପୁଅ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁ। ଦୁଇପାୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଚତୁଷ୍ପାଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଈ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମୁରୁର୍ଗରୀଯସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପୁତ୍ରଃ ସ୍ପର୍ଶଵତାଂ ଵରଃ।। ତ୍ରିଷୁ ଵର୍ଷେଷୁ ପୂର୍ଣେଷୁ ପ୍ରଜାତୋଽଯମରିନ୍ଦମଃ
ଭାରୀଜିନିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁରୁର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ପର୍ଶର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଅ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ଶତ୍ରୁଜୟୀ ପୁଅ ତିନି ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ।
ଅଦ୍ଯାଯଂ ମନ୍ନିଯୋଗାତ୍ତୁ ତଵାହ୍ଵାନଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ। କୁମାରୋ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ତଵ ଶୋକପ୍ରଣାଶନଃ
ଆଜି ମୋ ଆଦେଶରେ ଏହି କୁମାର ତୁମର ଡାକ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତୁମ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ।
ଆହର୍ତା ଵାଜିମେଧସ୍ଯ ଶତସଙ୍ଖ୍ଯସ୍ଯ ପୌରଵଃ। `ରାଜସୂଯାଦିକାନନ୍ଯାନ୍କ୍ରତୂନମିତଦକ୍ଷିଣାନ୍
ପୌରବ ବଂଶର ଏହି ପୁଅ ଶତଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବେ; ରାଜସୂୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଅସୀମ ଦାନ ସହ କରିବେ।
ଇତି ଗୌରନ୍ତରିକ୍ଷେ ମାଂ ସୂତକେ ହ୍ଯଵଦତ୍ପୁରା। ହନ୍ତ ସ୍ଵମଙ୍କମାରୋପ୍ଯ ସ୍ନେହାଦ୍ଗ୍ରାମାନ୍ତରଂ ଗତାଃ
ପୂର୍ବେ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଗାଈ ମୋତେ ଏଭଳି କହିଥିଲେ: 'ହାୟ! ମୁଁ ନିଜ ବଛାକୁ ଆଂକୋରେ ଉଠାଇ ସ୍ନେହରେ ଅନ୍ୟ ଗାଁକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲି।'
ମୂର୍ଧ୍ନି ପୁତ୍ରାନୁପାଘ୍ରାଯ ପ୍ରତିନନ୍ଦନ୍ତି ମାନଵାଃ। ଵେଦେଷ୍ଵପି ଵଦନ୍ତୀମଂ ମନ୍ତ୍ରଗ୍ରାମଂ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ
ମାନବମାନେ ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି ସ୍ନେହ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାଳା ପଢ଼ନ୍ତି।
ଜାତକର୍ମଣି ପୁତ୍ରାଣାଂ ତଵାପି ଵିଦିତଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଅଙ୍ଗାଦଙ୍ଗାତ୍ସଂଭଵସି ହୃଦଯାଦଧିଜାଯସେ
ପୁଅଙ୍କ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣିଛ; ଅଂଗ ଠାରୁ ଅଂଗକୁ ତୁମେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମିଛ।
ଆତ୍ମା ଵୈ ପୁତ୍ରନାମାସି ସ ଜୀଵ ଶରଦଃ ଶତମ୍। ଉପଜିଘ୍ରନ୍ତି ପିତରୋ ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ମୂର୍ଧନି
ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ 'ପୁଅ' ନାମରେ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛ; ଶତ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ବଞ୍ଚ। ପିତାମାନେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି।
ପୋଷଣଂ ତ୍ଵଦଧୀନଂ ମେ ସନ୍ତାନମପି ଚାକ୍ଷଯମ୍। ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଜୀଵ ମେ ପୁତ୍ର ସ ସୁଖୀ ଶରଦାଂ ଶତମ୍
ତୁମର ପୋଷଣ ମୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ମୋ ବଂଶ ଅବିନାଶୀ। ତେଣୁ, ମୋ ପୁଅ, ଶତ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚ।
ଏକୋ ଭୂତ୍ଵା ଦ୍ଵିଧା ଭୂତ ଇତି ଵାଦଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ତ୍ଵଦଙ୍ଗେଭ୍ଯଃ ପ୍ରସୂତୋଽଯଂ ପୁରୁଷାତ୍ପୁରୁଷଃ ପରଃ
'ଏକ ହୋଇ ଦୁଇ ହେଲେ' ବୋଲି କଥା ଚଳିଛି। ତୁମ ଅଂଗରୁ ଏହି ପୁଅ ଜନ୍ମିଛି, ପୁରୁଷରୁ ପୁରୁଷ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ସରସୀଵାମଲେଽଽତ୍ମାନଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପଶ୍ଯ ତେ ସୁତମ୍। `ସରସୀଵାମଲେ ସୋମଂ ପ୍ରେକ୍ଷାତ୍ମାନଂ ତ୍ଵମାତ୍ମନି
ପ୍ରସ୍ନ୍ନ ହ୍ରଦରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିବା ପରି, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅକୁ ନିଜ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ଦେଖ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଦେଖ, ଯେପରି ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଦେଖ।
ଯଥାଚାହଵନୀଯୋଽଗ୍ନିର୍ଵର୍ହପତ୍ଯାତ୍ପ୍ରଣୀଯତେ। ଏଵଂ ତ୍ଵତ୍ତଃ ପ୍ରଣୀତୋଽଯଂ ତ୍ଵମେକଃ ସନ୍ଦ୍ଵିଧା କୃତଃ
ଯେପରି ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ଘର ଅଗ୍ନିଠାରୁ ନିଆଯାଏ, ସେପରି ଏହି ପୁଅ ତୁମଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତୁମେ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ହେଇଛ।
ମୃଗାପକୃଷ୍ଟେନ ହି ଵୈ ମୃଗଯାଂ ପରିଧାଵତା। ଅହମାସାଦିତା ରାଜନ୍କୁମାରୀ ପିତୁରାଶ୍ରମେ
ସାର୍ଥକ ଶିକାର ପାଇଁ ମୃଗ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ରାଜା, ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏକ କୁମାରୀ ଭାବେ ମିଳିଥିଲି।
ଉର୍ଵଶୀ ପୂର୍ଵଚିତ୍ତିଶ୍ଚ ସହଜନ୍ଯା ଚ ମେନକା। ଵିଶ୍ଵାଚୀ ଚ ଘୃତାଚୀ ଚ ଷଡେଵାପ୍ସରସାଂ ଵରାଃ
ଉର୍ବଶୀ, ପୂର୍ବଚିତ୍ତି, ସହଜନ୍ୟା, ମେନକା, ବିଶ୍ୱାଚୀ ଓ ଘୃତାଚୀ—ଏହି ଛଅ ଜଣୀ ଅପ୍ସରାମାନେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତାସାଂ ଵୈ ମେନକା ନାମ ବ୍ରହ୍ମଯୋନିର୍ଵରାପ୍ସରାଃ। ଦିଵଃ ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ଜଗତୀଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦଜୀଜନତ୍
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମେନକା ନାମକ ଅପ୍ସରା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି। ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶିଶୁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।
ଶ୍ରୀମାନୃଷିର୍ଧର୍ମପରୋ ଵୈଶ୍ଵାନର ଇଵାପରଃ। ବ୍ରହ୍ମଯୋନିଃ କୁଶୋ ନାମ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରପିତାମହଃ
ଧନ୍ୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷି, ଅନ୍ୟ ଏକ ବୈଶ୍ୱାନର ଭଳି, ବ୍ରହ୍ମାଯୋନି ନାମକ କୁଶ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପରଦାଦା।
କୁଶସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ବଲଵାନ୍କୁଶନାଭଶ୍ଚ ଧାର୍ମିକଃ। ଗାଧିସ୍ତସ୍ଯ ସୁତୋ ରାଜନ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଗାଧିଜଃ
କୁଶଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମିକ କୁଶନାଭ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଗାଧି, ଏବଂ ଗାଧିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର।