ପାଞ୍ଚଜନ୍ଯଂ ହୃଷୀକେଶୋ ଦେଵଦତ୍ତଂ ଧନଂଜଯଃ। ପୌଣ୍ଡ୍ରଂ ଦଧ୍ମୌ ମହାଶଙ୍ଖଂ ଭୀମକର୍ମା ଵୃକୋଦରଃ
ହୃଷୀକେଶ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଂଖ, ଧନଞ୍ଜୟ ଦେବଦତ୍ତ ଶଂଖ, ଓ ବିମକର୍ମା ବୃକୋଦର ବଡ଼ ପୌଣ୍ଡ୍ର ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ।
ଅନ୍ତଵିଜଯଂ ରାଜା କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ନକୁଲଃ ସହଦେଵଶ୍ଚ ସୁଘୋଷମଣିପୁଷ୍ପକୌ
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅନନ୍ତବିଜୟ ଶଂଖ, ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ସୁଘୋଷ ଓ ମଣିପୁଷ୍ପକ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ।
କାଶିରାଜଶ୍ଚ ଶୈବ୍ଯଶ୍ଚ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଚ ମହାରଥଃ । ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ଵିରାଟଶ୍ଚ ସାତ୍ଯକିଶ୍ଚ ମହାରଥଃ
କାଶୀରାଜ, ଶୈବ୍ୟ, ଶିଖଣ୍ଡୀ ଏବଂ ମହାରଥୀ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ବିରାଟ ଓ ସାତ୍ୟକି — ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ,
ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯାଶ୍ଚ ମହେଷ୍ଵାସା ଦ୍ରୌପଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚ ଚାତ୍ମଜାଃ । ସର୍ଵେ ଦଧ୍ଯୁର୍ମହାଶଙ୍ଖାନ୍ସିଂହନାଦାଂଶ୍ଚ ନେଦିରେ
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର, ସମସ୍ତେ ଏକସାଥିରେ ବଡ଼ ଶଂଖ ଉଡାଇଲେ ଏବଂ ସିଂହ ପରି ଗର୍ଜନ କରିଲେ।
ସ ଘୋଷଃ ସୁମହାଂସ୍ତତ୍ର ଵୀରୈସ୍ତୈଃ ସମୁଦୀରିତଃ। ନଭଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଂ ଚୈଵ ତୁମୁଲୋ ଵ୍ଯନୁନାଦଯନ୍
ସେହି ଅତି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ, ଏହି ସମସ୍ତ ବୀରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଅତି ଉତ୍ତେଜନାରେ ଭରିଦେଲା।
ଏଵମେତେ ମହାରାଜ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଃ କୁରୁପାଣ୍ଡଵାଃ। ପୁନର୍ଯୁଦ୍ଧାଯ ସଂଜଗ୍ମୁସ୍ତାପଯାନାଃ ପରସ୍ପରମ୍
ଏଭଳି, ରାଜା, କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅତି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ପୁନି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗକୁ ଆସିଲେ, ଏକାପରେ ଏକା ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି।
ଏଵଂ ଵ୍ଯୂଢେଷ୍ଵନୀକେଷୁ ମାମକେଷ୍ଵିତରେଷୁ ଚ । କଥଂ ପ୍ରହରତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସଂପ୍ରହାରଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ
ଏପରି ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସେନା ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ପରେ, ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ମୋତେ କୁହ।
ତଥା ଵ୍ଯୂଢେଷ୍ଵନୀକେଷୁ ସନ୍ନଦ୍ଧରୁଚିରଧ୍ଵଜାଃ। `ତାଵକାଃ ପାଣ୍ଡଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ଯଥାଽଯୁଧ୍ଯନ୍ତ ତଚ୍ଛୃଣୁ।' ଅପାରମିଵ ସଂଦୃଶ୍ଯ ସାଗରପ୍ରତିମଂ ବଲମ୍
ସେନାମାନେ ଏପରି ଶୁଭ୍ର କବଚ ଓ ଚମକୁଥିବା ଧ୍ୱଜ ନେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ତୁମର ଲୋକମାନେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହିତ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ଏହା ଶୁଣ। ସେନା ଏତେ ବଡ଼ ଥିଲା, ଯେ ଅସୀମ ସାଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ରାଜନ୍ପୁତ୍ରୋ ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତଵ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ତାଵକାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଯୁଦ୍ଧ୍ଯଧ୍ଵମିତି ଦଂଶିତାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ରାଜା, ତୁମର ପୁଅ ଦୁର୍ଯୋଧନ ଦଠା ହୋଇ ସମସ୍ତ ତୁମର ଲୋକମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ — 'ଯୁଦ୍ଧ କର।'
ତେ ମନଃ କ୍ରୂରମାଧାଯ ସମଭିତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତାଃ । ପାଣ୍ଡଵାନଭ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ସର୍ଵ ଏଵୋଚ୍ଛ୍ରିତଧ୍ଵଜାଃ
ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇ, ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱଜ ଉଠାଇ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧଂ ସମଭଵତ୍ତୁମୁଲଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ତାଵକାନାଂ ପରେଷାଂ ଚ ଵ୍ଯତିଷକ୍ତରଥଦ୍ଵିପମ୍
ତାପରେ ତୁମର ଓ ଶତ୍ରୁ ଦଳରେ ରଥ ଓ ହାତୀ ମିଶି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ମୁକ୍ତାସ୍ତୁ ରଥିଭିର୍ବାଣା ରୁକ୍ମପୁଙ୍ଖାଃ ସୁତେଜିତାଃକ । ସନ୍ନିପେତୁରକୁଣ୍ଠାଗ୍ରା ନାଗେଷୁ ଚ ହଯେଷୁ ଚ
ରଥୀମାନେ ସୁନିଖିଲା ଓ ସୁନା ଚିହ୍ନ ଥିବା ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ, ସେ ବାଣମାନେ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଉପରେ ତିକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ରରେ ପଡ଼ିଲା।
ତଥା ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ସଂଗ୍ରାମେ ଧନୁରୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଦଂଶିତଃ । ଅଭିପତ୍ଯ ମହାବାହୁର୍ଭୀଷ୍ମୋ ଭୀମପରାକ୍ରମଃ
ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ମହାବଳୀ ଭୀଷ୍ମ, ଭୀମ ପରାକ୍ରମୀ ହୋଇ, ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇ ଧନୁ ଉଠାଇ ଆଗକୁ ଆସିଲେ।
ସୌଭଦ୍ରେ ଭୀମସେନେ ଚ ସାତ୍ଯକୌ ଚ ମହାରଥେ । କୈକେଯେ ଚ ଵିରାଟେ ଚ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନେ ଚ ପାର୍ଷତେ
ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପୁଅ, ଭୀମସେନ, ମହାରଥୀ ସାତ୍ୟକି, କୈକେୟ, ବିରାଟ ଓ ପୃଷତପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପ୍ରତି,
ଏତେଷୁ ନରଵୀରେଷୁ ଚେଦିମତ୍ସ୍ଯେଷୁ ଚାଭିଭୂଃ । ଵଵର୍ଷ ଶରଵର୍ଷାଣି ଵୃଦ୍ଧଃ କୁରୁପିତାମହଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ନରବୀର, ଚେଦି ଓ ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ, ବୟସ୍କ କୁରୁ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ଶରର ମେଘ ପରି ବର୍ଷା କରିଲେ।
ଅଭିଦ୍ଯତ ତତୋ ଵ୍ଯୂହସ୍ତସ୍ମିନ୍ଵୀରସମାଗମେ। ସର୍ଵେଷାମେଵ ସୈନ୍ଯାନାମାସୀଦ୍ଵ୍ଯତିକରୋ ମହାନ୍
ସେହି ନରବୀରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମିଶିଗଲା ପରେ, ସେନାର ଗଠନ ଭଙ୍ଗ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦଳରେ ବଡ଼ ଅସ୍ଥିରତା ହେଲା।
ସାଦିନୋ ଧ୍ଵଜିନଶ୍ଚୈଵ ହତପ୍ରଵରଵାଜିନଃ । ଵିପ୍ରଦ୍ରୁତରଥାନୀକାଃ ସମପଦ୍ଯନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵାଃ
ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଧ୍ୱଜ ଉଠାଇଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମରିଯିବା ପରେ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ରଥ ଦଳ ବିଖଣ୍ଡି ହେଇଗଲା।
ଅର୍ଜୁନସ୍ତୁ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀଷ୍ମଂ ମହାରଥମ୍ । ଵାର୍ଷ୍ଣେଯମବ୍ରଵୀତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯାହି ଯତ୍ର ପିତାମହଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଅର୍ଜୁନ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବୃଷ୍ଣିଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ଗାଡ଼ିକୁ ଯେଉଁଠି ପିତାମହ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ନେଇ ଚାଲ।'
ଏଷ ଭୀଷ୍ମଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯ ମମ ଵାହିନୀମ୍ । ନାଶଯିଷ୍ଯତି ସୁଵ୍ଯକ୍ତଂ ଦୁର୍ଯୋଧନହିତେ ରତଃ
'ଏହି ଭୀଷ୍ମ ଅତି କ୍ରୋଧିତ, ବୃଷ୍ଣି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଉପକାରରେ ଲଗି ମୋର ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେବେ।'
ଏଷ ଦ୍ରୋଣଃ କୃପଃ ଶଲ୍ଯୋ ଵିକର୍ଣଶ୍ଚ ଜନାର୍ଦନ । ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଶ୍ଚ ସହିତା ଦୁର୍ଯୋଧନପୁରୋଗମାଃ
'ଏଠି ଡ୍ରୋଣ, କୃପ, ଶାଲ୍ୟ, ବିକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।'
ପାଞ୍ଚାଲାନ୍ନିହନିଷ୍ଯନ୍ତି ରକ୍ଷିତା ଦୃଢଧନ୍ଵନା । ସୋଽହଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଵଧିଷ୍ଯାମି ସୈନ୍ଯହେତୋର୍ଜନାର୍ଦନ
ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ୍ଧାରୀଙ୍କ ରକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହେବେ; ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ସେନାର ଭଲ ପାଇଁ ମୁଁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ବଧ କରିବି।
ତମବ୍ରଵୀଦ୍ଵାସୁଦେଵୋ ଯତ୍ତୋ ଭଵ ଧନଂଜଯ। ଏଷ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯାମି ପିତାମହରଥଂ ପ୍ରତି
ତାକୁ ବାସୁଦେବ କହିଲେ: 'ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ; ମୁଁ ତୁମକୁ ପିତାମହଙ୍କ ରଥ ପାଖକୁ ନେଇଯିବି।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତଃ ଶୌରୀ ରଥଂ ତଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ପ୍ରାପଯାମାସ ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ରଥଂ ପ୍ରତି ଜନେଶ୍ଵର
ଏଭଳି କହି, ଶୌରୀ ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥକୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ରଥ ପାଖକୁ ଚଳାଇଲେ, ହେ ଜନମାନ୍ୟ।
ଚଲଦ୍ବହୁପାତକେନ ବଲାକାଵର୍ଣଵାଜିନା । ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତମହାଭୀମନଦଦ୍ଵାନରକେତୁନା
ଅନେକ ଘଣ୍ଟି ଝଙ୍କାରିଥିବା, ବଲାକା ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଏଣ୍ଡାଯାଇଥିବା, ଉଚ୍ଚ ଭୟଙ୍କର ବାନର ଧ୍ୱଜ ଉଠାଇଥିବା ସେ ରଥ,
ମହତା ମେଘନାଦେନ ରଥେନାମିତତେଜସା । ଵିନିଘ୍ନନ୍କୌରଵାନୀକଂ ଶୂରସେନାଂଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵଃ
ବଡ଼ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଧ୍ୱନି ସହିତ, ଅପାର ଶକ୍ତିର ସେ ରଥ, ପାଣ୍ଡବ କୌରବ ସେନା ଓ ଶୂରସେନା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରି ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ।
ପ୍ରାଯାଚ୍ଛରଣଦଃ ଶୀଘ୍ରଂ ସୁହୃଦାଂ ହର୍ଷଵର୍ଧନଃ । ତମାପତନ୍ତଂ ଵେଗେନ ପ୍ରଭିନ୍ନମିଵ ଵାରଣମ୍
ଶରଣଦାତା, ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ତିବ୍ର ଗତିରେ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଭଳି ଦୃଢ଼ତାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ତ୍ରସଯନତଂ ରଣେ ଶୂରାନ୍ମର୍ଦଯନ୍ତଂ ଚ ସାଯକୈଃ । ସୈନ୍ଧଵପ୍ରମୁଖୈର୍ଗୁପ୍ତଃ ପ୍ରାଚ୍ଯସୌଵୀରକେକଯୈଃ । ସହସା ପ୍ରତ୍ଯୁଦୀଯାଯ ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନଵୋଽର୍ଜୁନମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂରମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ଓ ତୀରରେ ପିସିଦେଉଥିବା, ସିନ୍ଧୁରାଜା, ପୂର୍ବଦିଗର, ସୌବୀର ଓ କେକୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେ, ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ହଠାତ୍ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଗଲେ।
କୋ ହି ଗାଣ୍ଡୀଵଧନ୍ଵାନମନ୍ଯଃ କୁରୁପିତାମହାତ୍। ଦ୍ରୋଣଵୈକର୍ତନାଭ୍ଯାଂ ଵା ରଥୀ ସଂଯାତୁମର୍ହତି
ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ବ୍ୟତୀତ, କିମ୍ବା କୁରୁଙ୍କ ପିତାମହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରଥୀ, କିମ୍ବା ଦ୍ରୋଣ ଓ କୃପାପୁତ୍ର ବ୍ୟତୀତ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବା ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି?
ତତୋ ଭୀଷ୍ମୋ ମହାରାଜ ସର୍ଵଲୋକମହାରଥଃ । ଅର୍ଜୁନଂ ସପ୍ତତସପ୍ତତ୍ଯା ନାରାଚାନାଂ ସମାଚିନୋତ୍
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ମହାରଥୀ ଭୀଷ୍ମ, ହେ ରାଜା, ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସତତି ସପ୍ତ ଇସ୍ପାତ ତୀରରେ ଢାଙ୍କିଦେଲେ।
ଦ୍ରୋଣଶ୍ଚ ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ଯା କୃପଃ ପଞ୍ଚାଶତା ଶରୈଃ। ଦୁର୍ଯୋଧନଶ୍ରତୁଃଷଷ୍ଟ୍ଯା ଶଲ୍ଯଶ୍ଚ ନଵଭିଃ ଶରୈଃ
ଦ୍ରୋଣ ବିଶିଂଶି ତୀର, କୃପା ପଞ୍ଚାଶି ତୀର, ଦୁର୍ୟୋଧନ ଛଅଷଠି ତୀର ଓ ଶଲ୍ୟ ନଅଟି ତୀର ମାରିଲେ।