ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ପ୍ରତାପେନ ଦୁର୍ଗଂ ଦେଶଂ ନିଵେଶ୍ଯ ଚ । ସପତ୍ନାନ୍ସତତଂ ବାଧନ୍ନାର୍ଯଵୃତ୍ତିମନୁଷ୍ଠିତଃ
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ, ସେ ଦୁର୍ଗ ଦେଶରେ ନିବେଶ କରି, ସଦା ସପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇ, ଆର୍ଯ୍ୟ ଆଚରଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ।
ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ଵୈ ସଦା ତେଷାଂ ପୁରା ରାଜ୍ଞାଂ ସୁଦୁର୍ମତିଃ। ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରେ ଭକ୍ତଃ କଥଂ ସଞ୍ଜଯ ସୂଦିତଃ ।।)
ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ; ତେଣୁ, ସଞ୍ଜୟ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ରଖିଥିବା ସେ କିପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ?
ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତଃ ସଂମତଃ କ୍ଷୁଦ୍ରଃ ପୁତ୍ରୋ ମେ ପୁରୁଷାଧମଃ। ନ ଯୁଦ୍ଧଂ ରୋଚଯେଦ୍ଭୀଷ୍ମୋ ନ ଚାଚାର୍ଯଃ କଥଂଚନ
ମୋ ପୁଅ, ନିମ୍ନ ଓ ନିଚ୍ଚ ମନୁଷ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତ ଓ ମନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ; ଭୀଷ୍ମ କିମ୍ବା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହିବେ ନାହିଁ।
ନ କୃପୋ ନ ଚ ଗାନ୍ଧାରୀ ନାହଂ ସଞ୍ଜଯ ରୋଚଯେ । ନ ଵାସୁଦେଵୋ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯୋ ଧର୍ମରାଜଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵଃ
କୃପ, ଗାନ୍ଧାରୀ, ମୁଁ, ସଞ୍ଜୟ, କେବେ ଅନୁମୋଦନ କରିନଥିଲି; ନାହିଁ ବାସୁଦେବ, ବୃଷ୍ଣି, ଧର୍ମରାଜ ପାଣ୍ଡବ।
ନ ଭୀମୋ ନାର୍ଜୁନଶ୍ଚୈଵ ନ ଯମୌ ପୁରୁଷର୍ଷଭୌ । ଵାର୍ଯମାଣୋ ମଯା ନିତ୍ଯଂ ଗାନ୍ଧାର୍ଯା ଵିଦୁରେଣ ଚ
ଭୀମ କିମ୍ବା ଅର୍ଜୁନ, ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇଁ ପୁଅ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମୁଁ, ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ବିଦୁର ସଦା ରୋକିଥିଲି—
ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯେନ ରାମେଣ ଵ୍ଯାସେନ ଚ ମହାତ୍ମନା । ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ଯୁଧ୍ଯମାନୋ ନିତ୍ଯମେଵ ହି ସଞ୍ଜଯ
ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଓ ମହାତ୍ମା ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା; ତଥାପି, ଦୁର୍ୟୋଧନ ସଦା ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, ସଞ୍ଜୟ।
କର୍ଣସ୍ଯ ମତମାସ୍ଥାଯ ସୌବଲସ୍ଯ ଚ ପାପକୃତ୍ । ଦୁଃଶାସନସ୍ଯ ଚ ତଥା ପାଣ୍ଡଵାନ୍ନାନ୍ଵଚିନ୍ତଯତ୍
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ମତ ଓ ସୁବଳଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରଣା, ଦୁଃଶାସନଙ୍କର ଉପଦେଶ ଅନୁସରି, ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ କେବେ ଭାବିଲେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯାହଂ ଵ୍ଯସନଂ ଘୋରଂ ମନ୍ଯେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତୁ ସଞ୍ଜଯ । ଶ୍ଵେତସ୍ଯ ଚ ଵିନାଶେନ ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ଵିଜଯେନ ଚ
ସଞ୍ଜୟ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ସେ ଏବେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି—ଶ୍ୱେତଙ୍କର ବିନାଶ ଓ ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ବିଜୟ ଦ୍ୱାରା।
ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ କୃଷ୍ଣସହିତଃ ପାର୍ଥଃ କିମକରୋଦ୍ଯୁଧି । ଅର୍ଜୁନାଦ୍ଧି ଭଯଂ ଭୂଯସ୍ତନ୍ମେ ତାତ ନ ଶାମ୍ଯତି
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ପାର୍ଥ ରଣରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ କଣ କରିଥିଲେ? ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନେଇ ମୋର ଭୟ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ବାପା।
ସ ହି ଶୂରଶ୍ଚ କୌନ୍ତେଯଃ କ୍ଷିପ୍ରକାରୀ ଧନଂଜଯଃ । ମନ୍ଯେ ଶରୈଃ ଶରୀରାଣି ଶତ୍ରୂଣାଂ ପ୍ରମଥିଷ୍ଯତି
କୁନ୍ତୀଙ୍କ ପୁଅ ଧନଞ୍ଜୟ ଏକ ଶୂର ଓ ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ; ମୁଁ ଭାବୁଛି ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଦେହକୁ ବାଣରେ ଭାଗିଦେବେ।
ଐନ୍ଦ୍ରିମିନ୍ଦ୍ରାନୁଜସମଂ ମହେନ୍ଦ୍ରସଦୃଶଂ ବଲେ । ଅମୋଘକ୍ରୋଧସଂକଲ୍ପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଃ କିମଭୂନ୍ମନଃ
ଏଇଁ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାଇ ପରି ପ୍ରତାପଶାଳୀ, ମହାଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯାହାର କ୍ରୋଧ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଅସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ—ତାକୁ ଦେଖି ତୁମମାନଙ୍କର ମନେ କଣ ହେଲା?
ତଥୈଵ ଵେଦଵିଚ୍ଛୂରୋ ଜ୍ଵଲନାର୍କସମଦ୍ଯୁତିଃ । ଇନ୍ଦ୍ରାସ୍ତ୍ରଵିଦମେଯାତ୍ମା ପ୍ରପତନ୍ସମିତିଂଜଯଃ
ସେ ଭଳି ଏକ ବେଦଜ୍ଞ ଶୂର, ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଵଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ, ଆଗେ ବଢିଲେ।
ଵଜ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶରୂପାଣାମସ୍ତ୍ରାଣାଂ ଚ ପ୍ରଯୋଜକଃ । ସଖଙ୍ଗାକ୍ଷେପହସ୍ତସ୍ତୁ ଘୋଷଂ ଚକ୍ରେ ମହାରଥଃ
ଯିଏ ବଜ୍ର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ହାତରେ ତଳୱାର ଥିଲା, ସେ ମହାରଥୀ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରିଥିଲେ।
ସ ସଞ୍ଜଯ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ବଲୀ । ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନଃ କିମକରୋଚ୍ଛ୍ଵେତେ ଯୁଧି ନିପାତିତେ
ସଞ୍ଜୟ, ଡ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁଅ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱେତ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ସେ କଣ କରିଥିଲେ?
ପୁରା ଚୈଵାପରାଧେନ ଵଧେନ ଚ ଚମୂପତେଃ । ମନ୍ଯେ ମନଃ ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍
ପୂର୍ବର ଅପରାଧ ଓ ନାୟକଙ୍କ ହତ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଭାବୁଛି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ମହାତ୍ମା ହୃଦୟ ଦହିଉଠିଲା।
ତେଷାଂ କ୍ରୋଧଂ ଚିନ୍ତଯଂସ୍ତୁ ଅହଃସୁ ଚ ନିଶାସୁ ଚ । ନ ଶାନ୍ତିମଧିଗଚ୍ଛାମି ଦୁର୍ଯୋଦନକୃତେନ ହି । କଥଂ ଚାଭୂନ୍ମହାଯୁଦ୍ଧଂ ସର୍ଵମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସଞ୍ଜଯ
ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଭାବି, ମୁଁ କେବେ ଶାନ୍ତି ପାଉ ନାହିଁ—ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ କାରଣରୁ। ସଞ୍ଜୟ, ଏହି ମହାଯୁଦ୍ଧ କିପରି ହେଲା, ମୋତେ କହ।
ଶ୍ରୃଣୁ ରାଜନ୍ସ୍ଥିରୋ ଭୂତ୍ଵା ତଵାପନଯନୋ ମହାନ୍ । ନ ଚ ଦୁର୍ଯୋଧନେ ଦୋଷମିମାମାଧାତୁମର୍ହସି
ରାଜା, ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଶୁଣ, ତୁମର ହାର ଅତି ବଡ଼। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଗତୋଦକେ ସେତୁବନ୍ଧୋ ଯାଦୃକ୍ତାଦୃଙ୍ଭତିସ୍ତଵ। ସଂଦୀପ୍ତେ ଭଵନେ ଯଦ୍ଵତ୍କୂପସ୍ଯ ଖନନଂ ତଥା
ପାଣି ଖରାପ ହେବା ପରେ ତାଳବନ୍ଧ, ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି ତାହା ଯେପରି, ଘର ଜଳିଉଠିଲାବେଳେ କୁଆଁ ଖନନ—ତୁମର ଉଦ୍ୟମ ଏପରି।
ଗତପୂର୍ଵାହ୍ଣଭୂଯିଷ୍ଠେ ତସ୍ମିନ୍ନହନି ଦାରୁଣେ । ତାଵକାନାଂ ପରେଷାଂ ଚ ପୁନର୍ଯୁଦ୍ଧମଵର୍ତତ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦିନରେ, ପୂର୍ବାହ୍ନ ପାର୍ ହେବା ପରେ, ତୁମ ଦଳ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁନି ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଶ୍ଵେତଂ ତୁ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିରାଟସ୍ଯ ଚମୂପତିମ୍ । କୃତଵର୍ମଣା ଚ ସହିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଲ୍ଯମଵସ୍ଥିତମ୍
ଶ୍ୱେତ, ଭିରାଟଙ୍କ ଦଳପତି, ହତ ହେବାକୁ ଦେଖି, କୃତବର୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଶଳ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଶଙ୍ଖଃ କ୍ରୋଧାତ୍ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ହଵିଷା ହଵ୍ଯଵାଡିଵ । ସ ଵିସ୍ଫାର୍ଯ ମହଚ୍ଚାପଂ ଶକ୍ରଚାପୋପମଂ ବଲୀ
ଶଙ୍ଖ, କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦହିଉଠିଲେ, ଯେପରି ହବି ଦେଇ ହବ୍ୟବାହନ ଦହିଉଠିଥାଏ, ସେ ମହା ଚାପକୁ ଟାଣିଲେ, ଯାହା ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚାପ ପରି।
ଅଭ୍ଯଧାଵଜ୍ଜିଘାଂସନ୍ଵୈ ଶଲ୍ଯଂ ମଦ୍ରାଧିପଂ ଯୁଧି । ମହତା ରଥସଙ୍ଘେନ ସମନ୍ତାତ୍ପରିରକ୍ଷିତଃ
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମଦ୍ର ରାଜା ଶଳ୍ୟଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଧାଉଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ବଡ଼ ରଥ ସମୂହ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଥିଲା।
ସୃଜନ୍ବାଣମଯଂ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରାଯାଚ୍ଛଲ୍ଯରଥଂ ପ୍ରତି। ତମାପତନ୍ତଂ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମତ୍ତଵାରଣଵିକ୍ରମମ୍
ସେ ଶଳ୍ୟଙ୍କ ରଥ ଦିଗରେ ଆଗେ ବଢି, ବାଣର ଝରା ଝରାଇଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ଆସୁଥିଲେ।
ତାଵକାନାଂ ରଥାଃ ସପ୍ତ ସମନ୍ତାତ୍ପର୍ଯଵାରଯନ୍ । ମଦ୍ରରାଜଂ ପରୀପ୍ସନ୍ତୋ ମୃତ୍ଯୋର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରାନ୍ତରଂ ଗତମ୍
ତୁମ ଦଳର ସାତଟି ରଥ ତାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରଖିଲା, ମଦ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ, ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁର ଦଂଷ୍ଟରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ବୃହଦ୍ବଲଶ୍ଚ କୌସଲ୍ଯୋ ଜଯତ୍ସେନଶ୍ଚ ମାଗଧଃ। ତଥା ରୁକ୍ମରଥୋ ରାଜନ୍ପୁତ୍ରଃ ଶଲ୍ଯସ୍ଯ ମାନିତଃ
ବୃହଦ୍ବଳ, କୌଶଳର ରାଜା, ଜୟତ୍ସେନ, ମାଗଧ ରାଜା, ଏବଂ ରୁକ୍ମରଥ, ଶଳ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ, ଏଠାରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ।
ଵିନ୍ଦାନୁଵିନ୍ଦାଵାଵନ୍ତ୍ଯୌ କାମ୍ଭୋଜଶ୍ଚ ସୁଦକ୍ଷିଣଃକ । ବୃହତ୍କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଦାଯାଦଃ ସୈନ୍ଧଵଶ୍ଚ ଜଯଦ୍ରଥଃ
ଅବନ୍ତିର ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ବିନ୍ଦ୍ୟ ଓ ଅନୁବିନ୍ଦ, କାମ୍ଭୋଜର ସୁଦକ୍ଷିଣ, ବୃହତ୍କ୍ଷତ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁର ରାଜା ଜୟଦ୍ରଥ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ।
ନାନାଧାତୁଵିଚିତ୍ରାଣି କାର୍ମୁକାଣି ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଵିସ୍ଫାରିତାନ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ତୋଯଦେଷ୍ଵିଵ ଵିଦ୍ଯୁତଃ
ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁରେ ଶୋଭିତ ବିରାଟମାନଙ୍କ ଧନୁଷ ତଣି ହେବା ସମୟରେ, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ଚମକିବା ପରି ଦେଖାଯାଇଲା ।
ତେ ତୁ ବାଣମଯଂ ଵର୍ଷଂ ଶଙ୍ଖମୂର୍ଧ୍ନିଂ ନ୍ଯପାତଯନ୍ । ନିଦାଘାନ୍ତେଽନିଲୋଦ୍ଧୃତା ମେଘା ଇଵ ନଗେ ଜଲମ୍
ସେମାନେ ଶଙ୍ଖଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଅଗଣିତ ବାଣ ଝଡ଼ି ଫେଙ୍ଗିଲେ, ଗରମିର ଶେଷରେ ପବନ ଚାଲିଥିବା ମେଘ ମାନେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଜଳ ବର୍ଷା କରିବା ପରି ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହେଷ୍ଵାସଃ ସପ୍ତଭଲ୍ଲୈଃ ସୁତେଜନୈଃ । ଧନୂଂଷି ତେଷାମାଚ୍ଛିଦ୍ଯ ନନର୍ଦ ପୃତନାପତିଃ
ତାପରେ, ରୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ବିରାଟ ଧନୁର୍ଧର ସପ୍ତଟି ଉତ୍ତମ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ଧନୁଷ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ସେନାପତି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଗର୍ଜନ କଲେ ।
ତତୋ ଭୀଷ୍ମୋ ମହାବାହୁର୍ଵିନଦ୍ଯ ଜଲଦୋ ଯଥା। ତାଲମାତ୍ରଂ ଧନୁର୍ଗୃହ୍ଯ ଶଙ୍ଖମଭ୍ଯଦ୍ରଵଦ୍ରଣେ
ତାପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଚିତ୍କାର କରି, ତାଳ ଗଛ ଦେଖିବା ପରି ଲମ୍ବା ଧନୁଷ ନେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶଙ୍ଖଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ।