ଯଦାଗମଵତଃ ପୁଂସସ୍ତଦପତ୍ଯଂ ପ୍ରଜାଯତେ। ତତ୍ତାରଯତି ସଂତତ୍ଯା ପୂର୍ଵପ୍ରେତାନ୍ପିତାମହାନ୍
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ନୀତିରେ ଚାଲିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ପୁଅ ହୁଏ, ସେଇ ପୁଅ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ପିତାମହମାନେଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ପୁନ୍ନାମ୍ନୋ ନରକାଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ପିତରଂ ତ୍ରାଯତେ ସୁତଃ। ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ର ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୂର୍ଵମେଵ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
‘ପୁନ୍’ ନାମକ ନରକରୁ ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ତେଣୁ ତାକୁ ‘ପୁତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ — ଏହି କଥା ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି।
ପୁତ୍ରେଣ ଲୋକାଞ୍ଜଯନ୍ତି ପୌତ୍ରେଣାନନ୍ତ୍ଯମଶ୍ନୁତେ। ଅଥ ପୌତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରେଣ ମୋଦନ୍ତେ ପ୍ରପିତାମହାଃ
ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଲୋକଜୟ କରନ୍ତି; ନାତି ଦ୍ୱାରା ଅନନ୍ତତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ନାତିର ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସା ଭାର୍ଯା ଯା ଗୃହେ ଦକ୍ଷା ସା ଭାର୍ଯା ଯା ପ୍ରଜାଵତୀ। ସା ଭାର୍ଯା ଯା ପତିପ୍ରାଣା ସା ଭାର୍ଯା ଯା ପତିଵ୍ରତା
ଯିଏ ଘରେ କାମକୁଶଳ, ଯିଏ ସନ୍ତାନବତୀ, ଯିଏ ପତିକୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଭାବେ ଭଲପାଏ, ଓ ଯିଏ ପତିବ୍ରତା — ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ।
ଅର୍ଧଂ ଭାର୍ଯା ମନୁଷ୍ଯସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଶ୍ରେଷ୍ଠତମଃ ସଖା। ଭାର୍ଯା ମୂଲଂ ତ୍ରିଵର୍ଗସ୍ଯ ଯଃ ସଭାର୍ଯଃ ସ ବନ୍ଧୁମାନ୍
ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି ପୁରୁଷର ଅର୍ଧାଙ୍ଗ, ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି ତିନିଟି ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷ୍ୟର ମୂଳ; ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକତାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ଜଡିତ।
ଭାର୍ଯାଵନ୍ତଃ କ୍ରିଯାଵନ୍ତଃ ସଭାର୍ଯା ଗୃହମେଧିନଃ। ଭାର୍ଯାଵନ୍ତଃ ପ୍ରମୋଦନ୍ତେ ଭାର୍ଯାଵନ୍ତଃ ଶ୍ରିଯାଵୃତାଃ
ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ; ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଘରସ୍ଥମାନେ ଆନନ୍ଦିତ; ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।
ସଖାଯଃ ପ୍ରଵିଵିକ୍ତେଷୁ ଭଵନ୍ତ୍ଯେତାଃ ପ୍ରିଯଂଵଦାଃ। ପିତରୋ ଧର୍ମକାର୍ଯେଷୁ ଭଵନ୍ତ୍ଯାର୍ତସ୍ଯ ମାତରଃ
ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମିଷ୍ଟି କଥା କହି ପ୍ରିୟ ସଙ୍ଗୀ ହୁଅନ୍ତି; ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ପିତା ସମାନ; ଦୁଃଖରେ ମାଆ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି।
କାନ୍ତାରେଷ୍ଵପି ଵିଶ୍ରାମୋ ଜନସ୍ଯାଧ୍ଵନି କସ୍ଯ ଵୈ। ଯଃ ସଦାରଃ ସ ଵିଶ୍ଵାସ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଦାରାଃ ପରା ଗତିଃ
ବନରେ ବା ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ କିଏ ଆରାମ ମାନେ? ଯାହାଙ୍କ ସହ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭରସାଯୋଗ୍ୟ; ତେଣୁ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।
ସଂସରନ୍ତମଭିପ୍ରେତଂ ଵିଷମେଷ୍ଵେକପାତିନମ୍। ଭାର୍ଯୈଵାନ୍ଵେତି ଭର୍ତାରଂ ସତତଂ ଯା ପତିଵ୍ରତା
ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବିପଦରେ, ଏକମାତ୍ର ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ ସଦା ପତିଙ୍କ ସହ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରଥମଂ ସଂସ୍ଥିତା ଭାର୍ଯା ପତିଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ। ପୂର୍ଵପ୍ରେତଂ ତୁ ଭର୍ତାରଂ ପଶ୍ଚାତ୍ସାପ୍ଯନୁଗଚ୍ଛତି
ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଥମେ ଚଳିଗଲେ, ସେ ପରଲୋକରେ ପତିଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ; କିନ୍ତୁ ପତି ପ୍ରଥମେ ଚଳିଗଲେ, ସ୍ତ୍ରୀ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଦ୍ରାଜନ୍ପାଣିଗ୍ରହଣମିଷ୍ଯତେ। ଯଦାପ୍ନୋତି ପତିର୍ଭାର୍ଯାମିହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ଏହି କାରଣରୁ, ରାଜା, ବିବାହକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିଛି—ଯେଉଁଠି ପତି ଯାହା ପାଉଛନ୍ତି, ସେହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ, ସେହି ସବୁ କଥାରେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।
ପୋଷଣାର୍ଥଂ ଶରୀରସ୍ଯ ପାଥେଯଂ ସ୍ଵର୍ଗତସ୍ଯ ଵୈ।' ଆତ୍ମାଽଽତ୍ମନୈଵ ଜନିତଃ ପୁତ୍ର ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଦେହ ପୋଷଣ ପାଇଁ ଏଠି ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଆହାର ଦରକାର; ଜଣେ ପୁଅ, ନିଜ ଦେହରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାକୁ 'ନିଜ ଆତ୍ମା' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ଭାର୍ଯାଂ ପତିଃ ପଶ୍ଯେନ୍ମାତୃଵତ୍ପୁତ୍ରମାତରମ୍। `ଅନ୍ତରାତ୍ମୈଵ ସର୍ଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ନାମୋଚ୍ଯତେ ସଦା
ସେହିପାଇଁ, ପତି ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମା' ପରି ଓ ପୁଅର ମା' ପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ; କାରଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ସଦା ପୁଅ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗତୀ ରୂପଂ ଚ ଚେଷ୍ଟା ଚ ଆଵର୍ତା ଲକ୍ଷଣାନି ଚ। ପିତୄଣାଂ ଯାନି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ପୁତ୍ରାଣାଂ ସନ୍ତି ତାନି ଚ
ପିତାମାନେ ଯେଉଁ ଚଳନ, ଆକୃତି, କାର୍ଯ୍ୟ, ଆଦତ ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଗୁଡିକ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ନେଇଥାନ୍ତି।
ତେଷାଂ ଶୀଲଗୁଣାଚାରାସ୍ତତ୍ସଂପର୍କାଚ୍ଛୁଭାଶୁଭାତ୍।' ଭାର୍ଯାଯାଂ ଜନିତଂ ପୁତ୍ରମାଦର୍ଶେ ସ୍ଵମିଵାନନମ୍
ପିତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର, ଗୁଣ ଓ ଆଚରଣ—ସେମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ଭାର୍ଯ୍ୟାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅରେ ଏମିତି ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଦର୍ପଣରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖାଯାଏ।
ଜନିତା ମୋଦତେ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଂ ପ୍ରାପ୍ଯେଵ ପୁଣ୍ଯକୃତ୍। `ପତିଵ୍ରତାରୂପଧରାଃ ପରବୀଜସ୍ଯ ସଂଗ୍ରହାତ୍
ଜଣେ ବାପା ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଲୋକେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଲେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ପତିବ୍ରତା ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅନ୍ୟର ଗର୍ଭଧାରଣ କରନ୍ତି—
କୁଲଂ ଵିନାଶ୍ଯ ଭର୍ତୄଣାଂ ନରକଂ ଯାନ୍ତି ଦାରୁଣମ୍। ପରେଣ ଜନିତାଃ ପୁତ୍ରାଃ ସ୍ଵଭାର୍ଯାଯାଂ ଯଥେଷ୍ଟତଃ
ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଗୋତ୍ରକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାରେ ଅନ୍ୟର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅମାନେ—
ମମ ପୁତ୍ରା ଇତି ମତାସ୍ତେ ପୁତ୍ରା ଅପି ଶତ୍ରଵଃ। ଦ୍ଵିଷନ୍ତି ପ୍ରତିକୁର୍ଵନ୍ତି ନ ତେ ଵଚନଂକାରିଣଃ
ଯଦିଓ ସେମାନେ 'ମୋର ପୁଅ' ବୋଲି ଭାବାଯାନ୍ତି, ତଥାପି ସେମାନେ ସତରେ ଶତ୍ରୁ; ସେମାନେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ବିପକ୍ଷ କରନ୍ତି, ଓ ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ତାଂଶ୍ଚ ପିତା ଚାପି ସ୍ଵବୀଜେ ନ ତଥା ନୃପ। ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ପିତରଂ ପୁତ୍ରୋ ଜନିତାରମଥାପି ଵା
ବାପା ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପ୍ରତି ଘୃଣା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଗର୍ଭର ପୁଅ ପ୍ରତି ଏମିତି ନୁହେଁ, ରାଜା; ପୁଅ କେବେ ବାପା କିମ୍ବା ନିଜ ଜନ୍ମଦାତା ପ୍ରତି ଘୃଣା କରେନାହିଁ।
ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ଜନିତା ପୁତ୍ରଂ ତସ୍ମାଦାତ୍ମା ସୁତୋ ଭଵେତ୍।' ଦହ୍ଯମାନା ମନୋଦୁଃଖୈର୍ଵ୍ଯାଧିଭିସ୍ତୁମୁଲୈର୍ଜନଃ
ଜନ୍ମଦାତା କେବେ ନିଜ ପୁଅକୁ ଘୃଣା କରେନାହିଁ; ତେଣୁ ପୁଅ ସତରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ମନର ଦୁଃଖ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ଲୋକ—
ହ୍ଲାଦନ୍ତେ ସ୍ଵେଷୁ ଦାରେଷୁ ଘର୍ମାର୍ତାଃ ସଲିଲେଷ୍ଵିଵ। `ଵିପ୍ରଵାସକୃଶା ଦୀନା ନରା ମଲିନଵାସସଃ
ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ତୀବ୍ର ଘର୍ମରେ ଜଳରେ ଶିତଳତା ମିଳେ; ବିଦେଶରେ ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ମେଲା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୋକମାନେ—
ତେଽପି ସ୍ଵଦାରାଂସ୍ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ଦରିଦ୍ରା ଧନଲାଭଵତ୍।' ଅପ୍ରିଯୋକ୍ତୋପି ଦାରାଣାଂ ନ ବ୍ରୂଯାଦପ୍ରିଯଂ ବୁଧଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଦରିଦ୍ରମାନେ ଧନ ମିଳିଲେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ରତିଂ ପ୍ରୀତିଂ ଚ ଧର୍ମଂ ଚ ତଦାଯତ୍ତମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ। `ଆତ୍ମନୋଽର୍ଧମିତି ଶ୍ରୌତଂ ସା ରକ୍ଷତି ଧନଂ ପ୍ରଜାଃ
ସେପରି, ଆନନ୍ଦ, ସ୍ନେହ ଓ ଧର୍ମ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ବୋଲି ଭାବି, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଶୁଣିଛି ଯେ ସେ ନିଜ ଆର୍ଧାଙ୍ଗିନୀ, ସେ ଧନ ଓ ସନ୍ତାନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି।
ଶରୀରଂ ଲୋକଯାତ୍ରାଂ ଵୈ ଧର୍ମଂ ସ୍ଵର୍ଗମୃଷୀନ୍ପିତୄନ୍।' ଆତ୍ମନୋ ଜନ୍ମନଃ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପୁଣ୍ଯା ରାମାଃ ସନାତନାଃ
ଦେହ, ଜୀବନ ଯାତ୍ରା, ଧର୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ—ଏହି ସବୁ, ଏବଂ ନିଜ ଜନ୍ମର କ୍ଷେତ୍ର, ନିତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଋଷୀଣାମପି କା ଶକ୍ତିଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ରାମାମୃତେ ପ୍ରଜା-। `ଦେଵାନାମପି କା ଶକ୍ତିଃ କର୍ତୁଂ ସଂଭଵମାତ୍ମନଃ
ନାରୀ ବିନା ଋଷିମାନେ କେମିତି ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ? ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜନ୍ମ କେମିତି ଘଟାଇପାରିବେ?
ପଣ୍ଡିତସ୍ଯାପି ଲୋକେଷୁ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା। ଋଷିଭ୍ଯୋ ହ୍ଯୃଷଯଃ କେଚିଚ୍ଚଣ୍ଡାଲୀଷ୍ଵପି ଜଜ୍ଞିରେ
ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି ସବୁବେଳେ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; କିଛି ଋଷି ଋଷିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, କିଛି ଚଣ୍ଡାଳୀ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି।
ପରିସୃତ୍ଯ ଯଥା ସୂନୁର୍ଧରଣୀରେଣୁକୁଣ୍ଠିତଃ। ପିତୁରାଲିଙ୍ଗତେଽଙ୍ଗାନି କିମସ୍ତ୍ଯଭ୍ଯଧିକଂ ତତଃ
ଯେପରି ଏକ ପୁଅ ଧରଣୀର ଧୁଳିରେ ଲୁହା ହୋଇ ବାପାଙ୍କ ଗା ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ତାହାଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ କିଛି ଅଛି କି?
ସ ତ୍ଵଂ ସୂନୁମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ସାଭିଲାଷଂ ମନସ୍ଵିନମ୍। ପ୍ରେକ୍ଷମାଣଂ କଟାକ୍ଷେଣ କିମର୍ଥମଵମନ୍ଯସେ
ତୁମେ ଏପରି ଜଣେ ପୁଅ ପାଇଛ, ଯିଏ ମନରେ ଆଶା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଭରିଥିବା, ତୁମକୁ ଚୁପ୍ଚାପ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛି—ତାକୁ କାହିଁକି ଅବହେଳା କରୁଛ?
ଅଣ୍ଡାନି ବିଭ୍ରତି ସ୍ଵାନି ନ ତ୍ଯଜନ୍ତି ପିପୀଲିକାଃ। କିଂ ପୁନସ୍ତ୍ଵଂ ନ ମନ୍ଯେଥାଃ ସର୍ଵଥା ପୁତ୍ରମୀଦୃଶମ୍
ପିପିଲିକାମାନେ ନିଜ ଅଣ୍ଡାକୁ ବୋଝି ଚାଲନ୍ତି, କେବେ ଛାଡନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ, ଏପରି ପୁଅକୁ ତୁମେ କାହିଁକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିଜ ଭାବିବ ନାହଁ?
ନ ଭରେଥାଃ କଥଂ ନୁ ତ୍ଵଂ ମଯି ଜାତଂ ସ୍ଵମାତ୍ମଜମ୍। `ମମାଣ୍ଡାନୀତି ଵର୍ଧ୍ତେ କୋକିଲାଣ୍ଡାନି ଵାଯସାଃ
ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ନିଜ ପୁଅକୁ ତୁମେ କିପରି ପାଳନ କରିବ ନାହଁ? କୋଇଲି ନିଜ ଅଣ୍ଡାକୁ ପାଳେ, କାଉ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରେ।