ସରଥା ରଥିନଶ୍ଚାପି ଵିମୃଦ୍ଗନ୍ତଃ ସମନ୍ତତଃ । ସ୍ଯାନ୍ଦନାଦପତତ୍କଶ୍ଚିନ୍ନିହତୋଽନ୍ଯେନ ସାଯକୈଃ
ରଥ ଓ ରଥୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; କିଛି ଅନ୍ୟର ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ ରଥରୁ ପଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ।
ହତସାରଥିରପ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ ପପାତ କାଷ୍ଠଵଦ୍ରଥଃ । ଯୁଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମେ ଵ୍ଯୂଢେ ରଜସି ଚୋତ୍ଥିତେ
ହତ ସାରଥି ସହିତ ଏକ ରଥ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାଠ ଭାଗ ପରି ପଡ଼ି ଯାଇଥିଲା, ଯୋଧା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ, ରଣଭୂମିରେ ଧୂଳି ଉଠିଯାଇଥିଲା।
ଧନୁଃକୂଜିତଵିଜ୍ଞାନଂ ତତ୍ରାସୀତ୍ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ୍ଯତଃ। ଗାତ୍ରସ୍ପର୍ଶେନ ଯୋଧାନାଂ ଵ୍ଯଜ୍ଞାସ୍ତ ପରିପନ୍ଥିନମ୍
ସେଠାରେ ଧନୁର ତାଣିର ଶବ୍ଦ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାମାନେଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ଦେଲା; ଶରୀରର ସ୍ପର୍ଶରେ ଯୋଧାମାନେ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ନେଲେ।
ଯୁଦ୍ଧ୍ଯମାନଂ ଶରୈ ରାଜନ୍ସିଞ୍ଜିନୀଧ୍ଵଜିନୀରଵାତ୍। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଵୀରସଂଶବ୍ଦୋ ନାଶ୍ରୂଯତ ଭଟୈଃ କୃତଃ
ରାଜା, ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧନୁର ତାଣି ଓ ପତାକାର ଶବ୍ଦ ପବନରେ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯୋଧାମାନେ ଦେଇଥିବା ରଣଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଇଲା ନାହିଁ।
ଶବ୍ଦାଯମାନେ ସଂଗ୍ରାମେ ପଟହେ କର୍ଣଦାରିଣି। ଯୁଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମେ କୁର୍ଵତଃ ପୌରୁଷଂ ସ୍ଵକମ୍
ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୁଦ୍ଧ ଡ଼ାକର ଶବ୍ଦ କାନ ଫାଟି ଦେଉଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଧା ତାଙ୍କର ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦେଖାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ନାଶ୍ରୌଷଂ ନାମଗୋତ୍ରାଣି କୀର୍ତନଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ଭୀଷ୍ମଚାପଚ୍ଯୁତୈର୍ବାଣୈରାର୍ତାନାଂ ଯୁଧ୍ଯତାଂ ମୃଧେ
ମୁଁ ନା ନାମ, ନା ଗୋତ୍ର, ନା ଏକାପର ଏକାର ସ୍ତୁତି ଶୁଣିପାରିଲି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ପରସ୍ପରେଷାଂ ଵୀରାଣାଂ ମନାଂସି ସମକମ୍ପଯନ୍ । ତସ୍ମିନ୍ନତ୍ଯାକୁଲେ ଯୁଦ୍ଧେ ଦାରୁଣେ ରୋମହର୍ଷଣେ
ସେହି ଅତି ଅସ୍ଥିର, ଭୟଙ୍କର ଓ କମ୍ପନ ଦେଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧରେ, ବୀରମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଏକାପର ଏକା ଭୟରେ କମ୍ପି ଉଠିଥିଲା।
ପିତା ପୁତ୍ରଂ ଚ ସମରେ ନାଭିଜାନାତି କଶ୍ଚନ । ଚକ୍ରେ ଭଗ୍ନେ ଯୁଗେ ଚ୍ଛିନ୍ନେ ଏକଧୁର୍ଯେ ହଯେ ହତଃ
ଚକ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଯୁଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ ଏକ ଘୋଡ଼ା ମରିଯିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କେହି ବାପାକୁ କିମ୍ବା ପୁଅକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଆକ୍ଷିପ୍ତଃ ସ୍ଯନ୍ଦନାଦ୍ଵୀରଃ ସମାରଥିରଜିହ୍ମଗୈଃ। ଏଵଂ ଚ ସମରେ ସର୍ଵେ ଵୀରାଶ୍ଚ ଵିରଥୀକୃତାଃ
ବୀର ସେ ତାଙ୍କର ରଥ, ରଥଚାଳକ ଓ ତୀବ୍ର ଘୋଡା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚୁଟିଗଲେ । ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରଥହୀନ ହୋଇଗଲେ ।
ତେନ ତେନ ସ୍ମ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଧାଵମାନାଃ ସମଂତତଃ । ଗଜୋ ହତଃ ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ମର୍ମ ଭିନ୍ନଂ ହଯୋ ହତଃ
ଏଠା ଉଠା ସମସ୍ତେ ଦିଗବିଦିଗ ଦେଖାଗଲେ ଦୌଡ଼ୁଛନ୍ତି; କେଉଁଠି ହାତୀ ମରିଗଲା, ଘୋଡାର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦିଆଯାଇଛି କିମ୍ବା ଶରରେ ଜୀବନ୍ତୁ ଅଂଶ ଭେଦିଦିଆଯାଇଛି ।
ଅହତଃ କୋପି ନୈଵାସୀଦ୍ଭୀଷ୍ମେ ନଘ୍ନତି ଶାତ୍ରଵାନ୍ । ଶ୍ଵେତଃ କୁରୂଣାମକରୋତ୍କ୍ଷଯଂ ତସ୍ମିନ୍ମହାହଵେ
ଭୀଷ୍ମ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରୁଥିବାବେଳେ କେହି ଅଘାତିତ ରହିଲେନି; ସେଇ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଶ୍ୱେତ କୁରୁମାନେକୁ ବିନାଶ କରିଦେଲେ ।
ରାଜପୁତ୍ରାନ୍ରଥୋଦାରାନଵଧୀଚ୍ଛତସଙ୍ଘଶଃ। ଚିଚ୍ଛେଦ ରଥିନାଂ ବାଣୈଃ ଶିରାଂସି ଭରତର୍ଷଭ
ସେ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ରଥଚାଳକମାନେକୁ ଶତଶଃ ମାରିଦେଲେ; ଓ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଶରରେ ରଥଯୋଦ୍ଧାମାନେର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ ।
ସାଙ୍ଗଦା ବାହଵଶ୍ଚୈଵ ଧନୂଂଷି ଚ ସମଂତତଃ। ରଥେଷାଂ ରଥଚକ୍ରାଣି ତୂଣୀରାଣି ଯୁଗାନି ଚ
ବାହୁ ଓ କଙ୍ଗନ, ଧନୁ, ରଥର ଚକ, ତୁଣୀ, ଓ ଯୁଗ ଏଠାଉଠା ବିକିରିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ଛତ୍ରାଣି ଚ ମହାର୍ହାଣି ପତାକାଶ୍ଚ ଵିଶାଂପତେ। ହଯୈଘାଶ୍ଚ ରଥୌଘାଶ୍ଚ ନରୌଘାଶ୍ଚୈଵ ଭାରତ
ମହାମୂଲ୍ୟ ଛତା, ପତାକା, ଘୋଡାର ହିଁହିଁ ଶବ୍ଦ, ରଥମାନେର ଗତି, ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେର ଭିଡ଼, ଭାରତ, ସମସ୍ତେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଵାରଣାଃ ଶତଶଶ୍ଚୈଵ ହତାଃ ଶ୍ଵେତେନ ଭାରତ । ଵଯଂ ଶ୍ଵେତଭଯାଦ୍ଭୀତା ଵିହାଯ ରଥସତ୍ତମମ୍
ଶ୍ୱେତ ଶତଶଃ ହାତୀମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ, ଭାରତ; ଶ୍ୱେତଙ୍କର ଭୟରେ ଆମେ ଆମର ଉତ୍ତମ ରଥ ଛାଡ଼ିଦେଲୁ ।
ଅପଯାତାସ୍ତଥା ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିଭୁଂ ପଶ୍ଯାମ ଧୃଷ୍ଣଵଃ । ଶରପାତମତିକ୍ରମ୍ଯ କୁରଵଃ କୁରୁନନ୍ଦନ
ଏଭଳି, ପଛକୁ ହଟି ଆମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସାହସୀ ଶ୍ୱେତଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲୁ; କୁରୁମାନେ ଶରବର୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ନିକଟରେ ଥିଲେ, କୁରୁନନ୍ଦନ ।
ଭୀଷ୍ମଂ ଶାନ୍ତନଵଂ ଯୁଦ୍ଧେ ସ୍ଥିତାଃ ପଶ୍ଯାମ ସର୍ଵଶଃ । ଅଦୀନୋ ଦୀନସମଯେ ଭୀଷ୍ମୋଽସ୍ମାକଂ ମହାହଵେ
ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲୁ; ଆମର ଦୁଃଖର ସମୟରେ ଭୀଷ୍ମ ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେନି ।
ଏକସ୍ତସ୍ଥୌ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଗିରିର୍ମେରୁରିଵାଚଲଃ। ଆଦଦାନ ଇଵ ପ୍ରାଣାନ୍ସଵିତା ଶିଶିରାତ୍ଯଯେ
ସେ ଏକା ନରସିଂହ ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ; ଶତୃମାନେର ପ୍ରାଣ ନେଇବାକୁ ଶିତକାଳ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ।
ଗଭସ୍ତିଭିରିଵାଦିତ୍ଯସ୍ତସ୍ଥୌ ଶରମରୀଚିମାନ୍। ସ ମୁମୋଚ ମହେଷ୍ଵାସଃ ଶରସଙ୍ଘାନନେକଶଃ
ସେ ଶରର ରୂପରେ ଆଦିତ୍ୟର କିରଣ ପରି ଚମକୁଥିଲେ; ଏହି ମହାଧନୁର୍ଧର ଅନେକ ଶରର ଭାରି ଭାରି ବର୍ଷା କରିଦେଲେ ।
ନିଘ୍ନନ୍ନମିତ୍ରାନ୍ସମରେ ଵଜ୍ରପାଣିରିଵାସୁରାନ୍ । ତେ ଵଧ୍ଯମାନା ଭୀଷ୍ମେଣ ପ୍ରଜହୁସ୍ତଂ ମହାବଲମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତୃମାନେକୁ ମାରୁଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ ଭୀମ ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦାନବମାନେକୁ ନିଅସି; ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଆଘାତରେ ମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।
ସ୍ଵଯୂଥାଦିଵ ତେ ଯୂଥାନ୍ମୁକ୍ତଂ ଭୂମିଷୁ ଦାରୁଣମ୍ । ତମେଵମୁପଲକ୍ଷ୍ଯୈକୋ ହୃଷ୍ଟଃ ପୁଷ୍ଟଃ ପରଂତପ
ସେମାନେ ମାନେ ଦଳରେ ଏକ ଦଳରୁ ସିଂହ ମୁକ୍ତ ହେଲା ପରି ଭୂମିରେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ; ଏଭଳି ଦେଖି ଏକ ଶୂର, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତୃମାନେକୁ ଜଳାଇଥିଲେ ।
ଦୁର୍ଯୋଧନପ୍ରିଯେ ଯୁକ୍ତଃ ପାଣ୍ଡଵାନ୍ପରିଶୋଚଯନ୍। ଜୀଵିତଂ ଦୁସ୍ତ୍ଯଜଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଭଯଂ ଚ ସୁମହାହଵେ
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଯୁକ୍ତ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ; ସେ ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଜୀବନ ଓ ଭୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।
ପାତଯାମାସ ସୈନ୍ଯାନି ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଵିଶାଂପତେ । ପ୍ରହରନ୍ତମନୀକାନି ପିତା ଦେଵଵ୍ରତସ୍ତଵ
ସେ ପାଣ୍ଡବମାନେର ସେନାକୁ ନିମ୍ନ କରିଦେଲେ, ମହାଜନ; ତୁମର ପିତା ଦେବବ୍ରତ ଏହି ଦଳମାନେକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସେନାପତିଂ ଭୀଷ୍ମସ୍ତ୍ଵରିତଃ ଶ୍ଵେତମଭ୍ଯଯାତ୍। ସ ଭୀଷ୍ମଂ ଶରଜାଲେନ ମହତା ସମଵାକିରତ୍
ସେନାପତି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ୱେତ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଗଲେ; ଏବଂ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଏକ ବଡ଼ ଶରବର୍ଷାରେ ଢାକିଦେଲେ ।
ଶ୍ଵେତଂ ଚାପି ତଥା ଭୀଷ୍ମଃ ଶରୌଘୈଃ ସମଵାକିରତ୍ । ତୌ ଵୃଷାଵିଵ ନର୍ଦନ୍ତୌ ମତ୍ତାଵିଵ ମହାଦ୍ଵିପୌ
ଭୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱେତଙ୍କୁ ଶରର ବର୍ଷାରେ ଢାକିଦେଲେ; ଦୁଇଜଣ ଉଘ୍ର ଦୂଃସ୍ଥ ବଳଦ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ମଦ ଭରା ଦୁଇଟି ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ।
ଵ୍ଯାଘ୍ରାଵିଵ ସୁସଂରବ୍ଧାଵନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଜଘ୍ନତୁଃ । ଅସ୍ତ୍ରୈରସ୍ତ୍ରାଣି ସଂଵାର୍ଯ ତତସ୍ତୌ ପୁରୁଷର୍ଷଭୌ
ଦୁଇଜଣ ରାଗି ମାନେ ଦୁଇଟି ବାଘ ପରି ଏକାଉଁଠି ଆଘାତ କରୁଥିଲେ; ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଅସ୍ତ୍ରରେ ରୋକି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ ।
ଭୀଷ୍ମଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ଯୁଯୁଧେ ପରସ୍ପରଵଧୈଷିଣୌ । ଏକାହ୍ନା ନିର୍ଦହେଦ୍ଭୀଷ୍ମଃ ପାମ୍ଡଵାନାମନୀକିନୀମ୍
ଭୀଷ୍ମ ଓ ଶ୍ୱେତ, ଦୁହେଁ ଏକାପର ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ । ଏକ ଦିନରେ, ଭୀଷ୍ମ ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ପୁରା ଭସ୍ମ କରିପାରିଥାନ୍ତି ।
ଶରୈଃ ପରମସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯଦି ଶ୍ଵେତୋ ନ ପାଲଯେତ୍। ପିତାମହଂ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ଵେତୋ ଵିମୁଖୀକୃତମ୍
ଶ୍ୱେତ ଯଦି ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଅପନେଇ ତୀର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନଥାନ୍ତି, ତେବେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପଛ ଫେରିବା ଦେଖି, ଶ୍ୱେତ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାନ୍ତି ।
ପ୍ରହର୍ଷଂ ପାଣ୍ଡଵା ଜଗ୍ମୁଃ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ଵିମନାଭଵତ୍। ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପରିଵାରିତଃ
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ତୁମ ପୁଅ ଦୁଃଖିତ ହେଲା । ତାପରେ, ଦୁର୍ୟୋଧନ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଯାଇଲେ ।
ସସୈନ୍ଯଃ ପାଣ୍ଡଵାନୀକମଭ୍ଯଦ୍ରଵତ ସଂଯୁଗେ। ଦୁର୍ମୁଖଃ କୃତଵର୍ମା ଚ କୃପଃ ଶଲ୍ଯୋ ଵିଶାଂପତିଃକ
ସେ ତାଙ୍କର ସେନା ସହିତ ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଉପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ଦୁର୍ମୁଖ, କୃତବର୍ମା, କୃପ ଓ ଶାଲ୍ୟ, ମହାମାନବ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୋଗ ଦେଲେ ।