ତତ୍ରାଦ୍ଭୁତଂ ମହଚ୍ଚକ୍ରେ ଶରୈରାର୍ଚ୍ଛଦ୍ରଥୋତ୍ତମାନ୍ । ସମାଵୃଣୋଚ୍ଛରୈରର୍କମର୍କତୁଲ୍ଯପ୍ରତାପଵାନ୍
ସେଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଗଲା; ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୀର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଜ୍ୱଳମାନ, ତାଙ୍କର ତୀରରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରଥଗୁଡିକୁ ଢାକି ଦେଲେ, ତୀରର ଝାଳିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଦେଖାଯାଇଲା ନାହିଁ।
ନୁଦନ୍ସମନ୍ତାତ୍ସମରେ ରଵିରୁଦ୍ଯନ୍ଯଥା ତମଃ । ତେନାଜୌ ପ୍ରେଷିତା ରାଜଞ୍ଶରାଃ ଶତସହସ୍ରଶଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରୁ ହଟାଇ ଦେଲେ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରକୁ ହଟାଇ ଦେଇଥିବା ପରି। ରାଜା, ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଶତ-ସହସ୍ର ତୀର ପ୍ରେଷଣ କଲେ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ତକରାଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ମହାଵେଗା ମହାବଲାଃ । ଶିରାଂସି ପାତଯାମାସୁର୍ଵୀରାଣାଂ ଶତଶୋ ରଣେ
ଏହି ତୀରଗୁଡିକ ବେଗବାନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ନାଶକ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ-ଶତ ଭୀରମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ପାତି ଦେଲେ।
ଗଜାନ୍କଣ୍ଟକସନ୍ନାହାନ୍ଵଜ୍ରେଣେଵ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାନ୍ । ରଥା ରଥେଷୁ ସଂସକ୍ତା ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଵିଶାଂପତେ
କଠିନ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହାତୀମାନେ ବଜ୍ରପାତରେ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଦେଖାଗଲେ; ରଥଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ରଥ ସହ ଗୁଞ୍ଚି ଯାଇଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଜନମାନ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏକେ ରଥଂ ପର୍ଯଵହଂସ୍ତୁରଗାଃ ସତୁରଂଗମମ୍ । ଯୁଵାନଂ ନିହତଂ ଵୀରଂ ଲମ୍ବମାନଂ ସକାର୍ମୁକମ୍
କିଛି ଘୋଡ଼ା ଚାରିପ୍ରକାର ଦଳ ସହିତ ଏକ ରଥକୁ ଟାଣି ନେଲେ, ଏହାରେ ଏକ ଯୁବ ବୀର ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧନୁ ହାତରେ ଲଟକି ରହିଥିଲା।
ଉଦୀର୍ଣାଶ୍ଚ ହଯା ରାଜନ୍ଵହନକ୍ତସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ହ। ବଦ୍ଧସ୍ଵଙ୍ଗନିଷଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଵିଧ୍ଵସ୍ତଶିରସୋ ହତାଃ
ରାଜା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏଠା-ଅଠା ଉଠି ଚାଲିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଜୋତା ଓ ତୀରଧାରୀ ମାନେ ଲଗାଇଥିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଦେଖାଗଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଥିଲେ।
ଶତଶଃ ପତିତା ଭୂମୌ ଵୀରଶଯ୍ଯାସୁ ଶେରତେ । ପରସ୍ପେରଣ ଧାଵନ୍ତଃ ପତିତାଃ ପୁନରୁତ୍ଥିତାଃ
ଶତ-ଶତ ଯୋଧା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଯୋଧାଙ୍କର ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ; କିଛି ଏକାପର ଏକା ଧାଉଥିଲେ, ପଡ଼ି ଯାଇ ପୁନି ଉଠିଥିଲେ।
ଉତ୍ଥାଯ ଚ ପ୍ରଧାଵନ୍ତୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଯୁଦ୍ଧମଵାପ୍ନୁଵନ୍ । ପୀଡିତାଃ ପୁନରନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଲୁଠନ୍ତୋ ରଣମୂର୍ଧନି
ଉଠି ଏମିତି ତେବେ ଦୂତି ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଗି ଯାଇଥିଲେ, ପୁନି ଏକାପର ଏକା ଲୁଟି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ରଣଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରୁଥିଲେ।
ସଚାପାଃ ସନିଷଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଜାତରୂପପରିଷ୍କୃତାଃ । ଵିସ୍ରବ୍ଧହତଵୀରାଶ୍ଚ ଶତଶଃ ପରିପୀଡିତାଃ
ସୁନାରେ ସଜିତ ଧନୁ ଓ ତୀରଧାରୀ ସହ ଶତ-ଶତ ନିର୍ଭୟ ହତ ବୀରମାନେ ଚାରିପାଖରୁ ଦବି ରହିଥିଲେ।
ତେନତେନାଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଵିସୃଜନ୍ତଶ୍ଚ ଭାରତ । ମତ୍ତୋ ଗଜଃ ପର୍ଯଵର୍ତଦ୍ଧଯାଂଶ୍ଚ ହତସାଦିନଃ
ଏଠା-ଅଠା ସେମାନେ ଏକାପର ଏକା ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; ଏକ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚି ଯାଇଥିଲା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ତାଙ୍କର ସାଧକକୁ ହରାଇ ଦେଇଥିଲେ।
ସରଥା ରଥିନଶ୍ଚାପି ଵିମୃଦ୍ଗନ୍ତଃ ସମନ୍ତତଃ । ସ୍ଯାନ୍ଦନାଦପତତ୍କଶ୍ଚିନ୍ନିହତୋଽନ୍ଯେନ ସାଯକୈଃ
ରଥ ଓ ରଥୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; କିଛି ଅନ୍ୟର ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ ରଥରୁ ପଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ।
ହତସାରଥିରପ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ ପପାତ କାଷ୍ଠଵଦ୍ରଥଃ । ଯୁଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମେ ଵ୍ଯୂଢେ ରଜସି ଚୋତ୍ଥିତେ
ହତ ସାରଥି ସହିତ ଏକ ରଥ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାଠ ଭାଗ ପରି ପଡ଼ି ଯାଇଥିଲା, ଯୋଧା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ, ରଣଭୂମିରେ ଧୂଳି ଉଠିଯାଇଥିଲା।
ଧନୁଃକୂଜିତଵିଜ୍ଞାନଂ ତତ୍ରାସୀତ୍ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ୍ଯତଃ। ଗାତ୍ରସ୍ପର୍ଶେନ ଯୋଧାନାଂ ଵ୍ଯଜ୍ଞାସ୍ତ ପରିପନ୍ଥିନମ୍
ସେଠାରେ ଧନୁର ତାଣିର ଶବ୍ଦ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାମାନେଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ଦେଲା; ଶରୀରର ସ୍ପର୍ଶରେ ଯୋଧାମାନେ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ନେଲେ।
ଯୁଦ୍ଧ୍ଯମାନଂ ଶରୈ ରାଜନ୍ସିଞ୍ଜିନୀଧ୍ଵଜିନୀରଵାତ୍। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଵୀରସଂଶବ୍ଦୋ ନାଶ୍ରୂଯତ ଭଟୈଃ କୃତଃ
ରାଜା, ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧନୁର ତାଣି ଓ ପତାକାର ଶବ୍ଦ ପବନରେ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯୋଧାମାନେ ଦେଇଥିବା ରଣଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଇଲା ନାହିଁ।
ଶବ୍ଦାଯମାନେ ସଂଗ୍ରାମେ ପଟହେ କର୍ଣଦାରିଣି। ଯୁଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମେ କୁର୍ଵତଃ ପୌରୁଷଂ ସ୍ଵକମ୍
ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୁଦ୍ଧ ଡ଼ାକର ଶବ୍ଦ କାନ ଫାଟି ଦେଉଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଧା ତାଙ୍କର ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦେଖାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ନାଶ୍ରୌଷଂ ନାମଗୋତ୍ରାଣି କୀର୍ତନଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ଭୀଷ୍ମଚାପଚ୍ଯୁତୈର୍ବାଣୈରାର୍ତାନାଂ ଯୁଧ୍ଯତାଂ ମୃଧେ
ମୁଁ ନା ନାମ, ନା ଗୋତ୍ର, ନା ଏକାପର ଏକାର ସ୍ତୁତି ଶୁଣିପାରିଲି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ପରସ୍ପରେଷାଂ ଵୀରାଣାଂ ମନାଂସି ସମକମ୍ପଯନ୍ । ତସ୍ମିନ୍ନତ୍ଯାକୁଲେ ଯୁଦ୍ଧେ ଦାରୁଣେ ରୋମହର୍ଷଣେ
ସେହି ଅତି ଅସ୍ଥିର, ଭୟଙ୍କର ଓ କମ୍ପନ ଦେଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧରେ, ବୀରମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଏକାପର ଏକା ଭୟରେ କମ୍ପି ଉଠିଥିଲା।
ପିତା ପୁତ୍ରଂ ଚ ସମରେ ନାଭିଜାନାତି କଶ୍ଚନ । ଚକ୍ରେ ଭଗ୍ନେ ଯୁଗେ ଚ୍ଛିନ୍ନେ ଏକଧୁର୍ଯେ ହଯେ ହତଃ
ଚକ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଯୁଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ ଏକ ଘୋଡ଼ା ମରିଯିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କେହି ବାପାକୁ କିମ୍ବା ପୁଅକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଆକ୍ଷିପ୍ତଃ ସ୍ଯନ୍ଦନାଦ୍ଵୀରଃ ସମାରଥିରଜିହ୍ମଗୈଃ। ଏଵଂ ଚ ସମରେ ସର୍ଵେ ଵୀରାଶ୍ଚ ଵିରଥୀକୃତାଃ
ବୀର ସେ ତାଙ୍କର ରଥ, ରଥଚାଳକ ଓ ତୀବ୍ର ଘୋଡା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚୁଟିଗଲେ । ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରଥହୀନ ହୋଇଗଲେ ।
ତେନ ତେନ ସ୍ମ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଧାଵମାନାଃ ସମଂତତଃ । ଗଜୋ ହତଃ ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ମର୍ମ ଭିନ୍ନଂ ହଯୋ ହତଃ
ଏଠା ଉଠା ସମସ୍ତେ ଦିଗବିଦିଗ ଦେଖାଗଲେ ଦୌଡ଼ୁଛନ୍ତି; କେଉଁଠି ହାତୀ ମରିଗଲା, ଘୋଡାର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦିଆଯାଇଛି କିମ୍ବା ଶରରେ ଜୀବନ୍ତୁ ଅଂଶ ଭେଦିଦିଆଯାଇଛି ।
ଅହତଃ କୋପି ନୈଵାସୀଦ୍ଭୀଷ୍ମେ ନଘ୍ନତି ଶାତ୍ରଵାନ୍ । ଶ୍ଵେତଃ କୁରୂଣାମକରୋତ୍କ୍ଷଯଂ ତସ୍ମିନ୍ମହାହଵେ
ଭୀଷ୍ମ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରୁଥିବାବେଳେ କେହି ଅଘାତିତ ରହିଲେନି; ସେଇ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଶ୍ୱେତ କୁରୁମାନେକୁ ବିନାଶ କରିଦେଲେ ।
ରାଜପୁତ୍ରାନ୍ରଥୋଦାରାନଵଧୀଚ୍ଛତସଙ୍ଘଶଃ। ଚିଚ୍ଛେଦ ରଥିନାଂ ବାଣୈଃ ଶିରାଂସି ଭରତର୍ଷଭ
ସେ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ରଥଚାଳକମାନେକୁ ଶତଶଃ ମାରିଦେଲେ; ଓ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଶରରେ ରଥଯୋଦ୍ଧାମାନେର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ ।
ସାଙ୍ଗଦା ବାହଵଶ୍ଚୈଵ ଧନୂଂଷି ଚ ସମଂତତଃ। ରଥେଷାଂ ରଥଚକ୍ରାଣି ତୂଣୀରାଣି ଯୁଗାନି ଚ
ବାହୁ ଓ କଙ୍ଗନ, ଧନୁ, ରଥର ଚକ, ତୁଣୀ, ଓ ଯୁଗ ଏଠାଉଠା ବିକିରିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ଛତ୍ରାଣି ଚ ମହାର୍ହାଣି ପତାକାଶ୍ଚ ଵିଶାଂପତେ। ହଯୈଘାଶ୍ଚ ରଥୌଘାଶ୍ଚ ନରୌଘାଶ୍ଚୈଵ ଭାରତ
ମହାମୂଲ୍ୟ ଛତା, ପତାକା, ଘୋଡାର ହିଁହିଁ ଶବ୍ଦ, ରଥମାନେର ଗତି, ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେର ଭିଡ଼, ଭାରତ, ସମସ୍ତେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଵାରଣାଃ ଶତଶଶ୍ଚୈଵ ହତାଃ ଶ୍ଵେତେନ ଭାରତ । ଵଯଂ ଶ୍ଵେତଭଯାଦ୍ଭୀତା ଵିହାଯ ରଥସତ୍ତମମ୍
ଶ୍ୱେତ ଶତଶଃ ହାତୀମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ, ଭାରତ; ଶ୍ୱେତଙ୍କର ଭୟରେ ଆମେ ଆମର ଉତ୍ତମ ରଥ ଛାଡ଼ିଦେଲୁ ।
ଅପଯାତାସ୍ତଥା ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିଭୁଂ ପଶ୍ଯାମ ଧୃଷ୍ଣଵଃ । ଶରପାତମତିକ୍ରମ୍ଯ କୁରଵଃ କୁରୁନନ୍ଦନ
ଏଭଳି, ପଛକୁ ହଟି ଆମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସାହସୀ ଶ୍ୱେତଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲୁ; କୁରୁମାନେ ଶରବର୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ନିକଟରେ ଥିଲେ, କୁରୁନନ୍ଦନ ।
ଭୀଷ୍ମଂ ଶାନ୍ତନଵଂ ଯୁଦ୍ଧେ ସ୍ଥିତାଃ ପଶ୍ଯାମ ସର୍ଵଶଃ । ଅଦୀନୋ ଦୀନସମଯେ ଭୀଷ୍ମୋଽସ୍ମାକଂ ମହାହଵେ
ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲୁ; ଆମର ଦୁଃଖର ସମୟରେ ଭୀଷ୍ମ ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେନି ।
ଏକସ୍ତସ୍ଥୌ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଗିରିର୍ମେରୁରିଵାଚଲଃ। ଆଦଦାନ ଇଵ ପ୍ରାଣାନ୍ସଵିତା ଶିଶିରାତ୍ଯଯେ
ସେ ଏକା ନରସିଂହ ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ; ଶତୃମାନେର ପ୍ରାଣ ନେଇବାକୁ ଶିତକାଳ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ।
ଗଭସ୍ତିଭିରିଵାଦିତ୍ଯସ୍ତସ୍ଥୌ ଶରମରୀଚିମାନ୍। ସ ମୁମୋଚ ମହେଷ୍ଵାସଃ ଶରସଙ୍ଘାନନେକଶଃ
ସେ ଶରର ରୂପରେ ଆଦିତ୍ୟର କିରଣ ପରି ଚମକୁଥିଲେ; ଏହି ମହାଧନୁର୍ଧର ଅନେକ ଶରର ଭାରି ଭାରି ବର୍ଷା କରିଦେଲେ ।
ନିଘ୍ନନ୍ନମିତ୍ରାନ୍ସମରେ ଵଜ୍ରପାଣିରିଵାସୁରାନ୍ । ତେ ଵଧ୍ଯମାନା ଭୀଷ୍ମେଣ ପ୍ରଜହୁସ୍ତଂ ମହାବଲମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତୃମାନେକୁ ମାରୁଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ ଭୀମ ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦାନବମାନେକୁ ନିଅସି; ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଆଘାତରେ ମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।