ତତୋ ଭୀଷ୍ମଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ତଵ ପୁତ୍ରୋ ମହାବଲଃ । ଵୃତସ୍ତୁ ସର୍ଵସୈନ୍ଯେନ ପ୍ରାଯାଚ୍ଛ୍ଵେତରଥଂ ପ୍ରତି
ତାପରେ, ତୁମର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ, ସମସ୍ତ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଏବଂ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଶ୍ୱେତଙ୍କ ରଥକୁ ଆଗେ ବଢିଗଲେ ।
ମୃତ୍ଯୋରାସ୍ଯମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ମଦ୍ରରାଜମମୋଚଯତ୍ । ତତୋ ଯୁଦ୍ଧଂ ସମଭଵତ୍ତୁମୁଲଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ମୃତ୍ୟୁର ମୁହଁକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ମଦ୍ରରାଜଙ୍କୁ ସେ ଉଦ୍ଧାର କଲେ । ତାପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।
ତାଵକାନାଂ ପରେଷାଂ ଚ ଵ୍ଯତିଷକ୍ତରଥଦ୍ଵିପମ୍ । ସୌଭଦ୍ରେ ଭୀମସେନ ଚ ସାତ୍ଯକୌ ଚ ମହାରଥେ
ତୁମର ଓ ଶତ୍ରୁମାନେର ରଥ ଓ ହାତୀଗୁଡିକ ଏକାଉଁ ହେଇଗଲା । ସେହିପରି ସୁଭଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ଭୀମସେନ ଓ ସାତ୍ୟକି ମହାରଥୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜଡାଯାଇଗଲେ ।
କୈକେଯେ ଚ ଵିରାଟେ ଚ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନେ ଚ ପାର୍ଷତେ । ଏତେଷୁ ନରସିଂହେଷୁ ଚେଦିମତ୍ସ୍ଯେଷୁ ଚୈଵ ହ । ଵଵର୍ଷ ଶରଵର୍ଷାଣି କୁରୁଵୃଦ୍ଧଃ ପିତାମହଃ
କୈକେୟ, ବିରାଟ, ପୃଷତପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଚେଦି ଓ ମତ୍ସ୍ୟର ରାଜପୁତ୍ରମାନେ — ଏହି ସିଂହପ୍ରତିମ ଯୋଧାମାନେ ଉପରେ, ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ତୀରର ବର୍ଷା କରିଥିଲେ ।
ଏଵଂ ଶ୍ଵେତେ ମହେଷ୍ଵାସେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଶଲ୍ଯରଥଂ ପ୍ରତି। କୁରଵଃ ପାଣ୍ଡଵେଯାଶ୍ଚ କିମକୁର୍ଵତ ସଞ୍ଜଯ
ଏପରି ଶ୍ୱେତ, ମହାଧନୁର୍ଧର, ଶଳ୍ୟଙ୍କ ରଥକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ କଣ କରିଥିଲେ, ସଞ୍ଜୟ?
ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନଵଃ କିଂ ଵା ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ପୃଚ୍ଛତଃ
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ କଣ କରିଥିଲେ? ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ମୋତେ କହ ।
ଶ୍ଵେତଂ ସେନାପତିଂ ଶୂରଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ମହାରଥାଃ । ରାଜ୍ଞୋ ବଲଂ ଦର୍ଶଯନ୍ତସ୍ତଵ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭାରତ
ଶ୍ୱେତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିବାରଣ କରିଥିବା ସେନାପତି, ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି, ମହାରଥୀମାନେ ତୁମର ପୁଅଙ୍କ ସେନାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଲେ, ଭାରତ ।
ଶିଖଣ୍ଡିନଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ତ୍ରାତୁମୈଚ୍ଛନ୍ମହାରଥାଃ । ଅଭ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ରଥଂ ହେମପରିଷ୍କୃତମ୍
ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ମହାରଥୀମାନେ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ରଥକୁ ଆଗେ ବଢିଗଲେ ।
ଜିଘାଂସନ୍ତଂ ଯୁଧାଂଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତଦାସୀତ୍ତୁମୁଲଂ ମହତ୍ । ତତ୍ତେଽହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମହାଵୈଶସମଚ୍ଯୁତ
ଯୁଦ୍ଧର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୁମୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା । ଏହି ଭୟାନକ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡକୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ବିବରଣା କରିବି, ଅଚ୍ୟୁତ ।
ତାଵକାନାଂ ପରେଷାଂ ଚ ଯଥା ଯୁଦ୍ଧମଵର୍ତତ । ତତ୍ରାକରୋଦ୍ରଥୋପସ୍ଥାଞ୍ଶୂନ୍ଯାଞ୍ଶାନ୍ତନଵୋ ବହୂନ୍
ତୁମର ଓ ଶତ୍ରୁମାନେର ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ହେଲା, ମୁଁ କହିବି । ସେଠାରେ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ଅନେକ ରଥର ତଳଭାଗକୁ ଖାଲି କରିଦେଲେ ।
ତତ୍ରାଦ୍ଭୁତଂ ମହଚ୍ଚକ୍ରେ ଶରୈରାର୍ଚ୍ଛଦ୍ରଥୋତ୍ତମାନ୍ । ସମାଵୃଣୋଚ୍ଛରୈରର୍କମର୍କତୁଲ୍ଯପ୍ରତାପଵାନ୍
ସେଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଗଲା; ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୀର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଜ୍ୱଳମାନ, ତାଙ୍କର ତୀରରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରଥଗୁଡିକୁ ଢାକି ଦେଲେ, ତୀରର ଝାଳିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଦେଖାଯାଇଲା ନାହିଁ।
ନୁଦନ୍ସମନ୍ତାତ୍ସମରେ ରଵିରୁଦ୍ଯନ୍ଯଥା ତମଃ । ତେନାଜୌ ପ୍ରେଷିତା ରାଜଞ୍ଶରାଃ ଶତସହସ୍ରଶଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରୁ ହଟାଇ ଦେଲେ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରକୁ ହଟାଇ ଦେଇଥିବା ପରି। ରାଜା, ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଶତ-ସହସ୍ର ତୀର ପ୍ରେଷଣ କଲେ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ତକରାଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ମହାଵେଗା ମହାବଲାଃ । ଶିରାଂସି ପାତଯାମାସୁର୍ଵୀରାଣାଂ ଶତଶୋ ରଣେ
ଏହି ତୀରଗୁଡିକ ବେଗବାନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ନାଶକ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ-ଶତ ଭୀରମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ପାତି ଦେଲେ।
ଗଜାନ୍କଣ୍ଟକସନ୍ନାହାନ୍ଵଜ୍ରେଣେଵ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାନ୍ । ରଥା ରଥେଷୁ ସଂସକ୍ତା ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଵିଶାଂପତେ
କଠିନ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହାତୀମାନେ ବଜ୍ରପାତରେ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଦେଖାଗଲେ; ରଥଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ରଥ ସହ ଗୁଞ୍ଚି ଯାଇଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଜନମାନ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏକେ ରଥଂ ପର୍ଯଵହଂସ୍ତୁରଗାଃ ସତୁରଂଗମମ୍ । ଯୁଵାନଂ ନିହତଂ ଵୀରଂ ଲମ୍ବମାନଂ ସକାର୍ମୁକମ୍
କିଛି ଘୋଡ଼ା ଚାରିପ୍ରକାର ଦଳ ସହିତ ଏକ ରଥକୁ ଟାଣି ନେଲେ, ଏହାରେ ଏକ ଯୁବ ବୀର ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧନୁ ହାତରେ ଲଟକି ରହିଥିଲା।
ଉଦୀର୍ଣାଶ୍ଚ ହଯା ରାଜନ୍ଵହନକ୍ତସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ହ। ବଦ୍ଧସ୍ଵଙ୍ଗନିଷଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଵିଧ୍ଵସ୍ତଶିରସୋ ହତାଃ
ରାଜା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏଠା-ଅଠା ଉଠି ଚାଲିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଜୋତା ଓ ତୀରଧାରୀ ମାନେ ଲଗାଇଥିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଦେଖାଗଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଥିଲେ।
ଶତଶଃ ପତିତା ଭୂମୌ ଵୀରଶଯ୍ଯାସୁ ଶେରତେ । ପରସ୍ପେରଣ ଧାଵନ୍ତଃ ପତିତାଃ ପୁନରୁତ୍ଥିତାଃ
ଶତ-ଶତ ଯୋଧା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଯୋଧାଙ୍କର ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ; କିଛି ଏକାପର ଏକା ଧାଉଥିଲେ, ପଡ଼ି ଯାଇ ପୁନି ଉଠିଥିଲେ।
ଉତ୍ଥାଯ ଚ ପ୍ରଧାଵନ୍ତୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଯୁଦ୍ଧମଵାପ୍ନୁଵନ୍ । ପୀଡିତାଃ ପୁନରନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଲୁଠନ୍ତୋ ରଣମୂର୍ଧନି
ଉଠି ଏମିତି ତେବେ ଦୂତି ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଗି ଯାଇଥିଲେ, ପୁନି ଏକାପର ଏକା ଲୁଟି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ରଣଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରୁଥିଲେ।
ସଚାପାଃ ସନିଷଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଜାତରୂପପରିଷ୍କୃତାଃ । ଵିସ୍ରବ୍ଧହତଵୀରାଶ୍ଚ ଶତଶଃ ପରିପୀଡିତାଃ
ସୁନାରେ ସଜିତ ଧନୁ ଓ ତୀରଧାରୀ ସହ ଶତ-ଶତ ନିର୍ଭୟ ହତ ବୀରମାନେ ଚାରିପାଖରୁ ଦବି ରହିଥିଲେ।
ତେନତେନାଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଵିସୃଜନ୍ତଶ୍ଚ ଭାରତ । ମତ୍ତୋ ଗଜଃ ପର୍ଯଵର୍ତଦ୍ଧଯାଂଶ୍ଚ ହତସାଦିନଃ
ଏଠା-ଅଠା ସେମାନେ ଏକାପର ଏକା ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; ଏକ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚି ଯାଇଥିଲା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ତାଙ୍କର ସାଧକକୁ ହରାଇ ଦେଇଥିଲେ।
ସରଥା ରଥିନଶ୍ଚାପି ଵିମୃଦ୍ଗନ୍ତଃ ସମନ୍ତତଃ । ସ୍ଯାନ୍ଦନାଦପତତ୍କଶ୍ଚିନ୍ନିହତୋଽନ୍ଯେନ ସାଯକୈଃ
ରଥ ଓ ରଥୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; କିଛି ଅନ୍ୟର ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ ରଥରୁ ପଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ।
ହତସାରଥିରପ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ ପପାତ କାଷ୍ଠଵଦ୍ରଥଃ । ଯୁଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମେ ଵ୍ଯୂଢେ ରଜସି ଚୋତ୍ଥିତେ
ହତ ସାରଥି ସହିତ ଏକ ରଥ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାଠ ଭାଗ ପରି ପଡ଼ି ଯାଇଥିଲା, ଯୋଧା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ, ରଣଭୂମିରେ ଧୂଳି ଉଠିଯାଇଥିଲା।
ଧନୁଃକୂଜିତଵିଜ୍ଞାନଂ ତତ୍ରାସୀତ୍ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ୍ଯତଃ। ଗାତ୍ରସ୍ପର୍ଶେନ ଯୋଧାନାଂ ଵ୍ଯଜ୍ଞାସ୍ତ ପରିପନ୍ଥିନମ୍
ସେଠାରେ ଧନୁର ତାଣିର ଶବ୍ଦ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାମାନେଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ଦେଲା; ଶରୀରର ସ୍ପର୍ଶରେ ଯୋଧାମାନେ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ନେଲେ।
ଯୁଦ୍ଧ୍ଯମାନଂ ଶରୈ ରାଜନ୍ସିଞ୍ଜିନୀଧ୍ଵଜିନୀରଵାତ୍। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଵୀରସଂଶବ୍ଦୋ ନାଶ୍ରୂଯତ ଭଟୈଃ କୃତଃ
ରାଜା, ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧନୁର ତାଣି ଓ ପତାକାର ଶବ୍ଦ ପବନରେ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯୋଧାମାନେ ଦେଇଥିବା ରଣଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଇଲା ନାହିଁ।
ଶବ୍ଦାଯମାନେ ସଂଗ୍ରାମେ ପଟହେ କର୍ଣଦାରିଣି। ଯୁଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମେ କୁର୍ଵତଃ ପୌରୁଷଂ ସ୍ଵକମ୍
ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୁଦ୍ଧ ଡ଼ାକର ଶବ୍ଦ କାନ ଫାଟି ଦେଉଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଧା ତାଙ୍କର ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦେଖାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ନାଶ୍ରୌଷଂ ନାମଗୋତ୍ରାଣି କୀର୍ତନଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ଭୀଷ୍ମଚାପଚ୍ଯୁତୈର୍ବାଣୈରାର୍ତାନାଂ ଯୁଧ୍ଯତାଂ ମୃଧେ
ମୁଁ ନା ନାମ, ନା ଗୋତ୍ର, ନା ଏକାପର ଏକାର ସ୍ତୁତି ଶୁଣିପାରିଲି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ପରସ୍ପରେଷାଂ ଵୀରାଣାଂ ମନାଂସି ସମକମ୍ପଯନ୍ । ତସ୍ମିନ୍ନତ୍ଯାକୁଲେ ଯୁଦ୍ଧେ ଦାରୁଣେ ରୋମହର୍ଷଣେ
ସେହି ଅତି ଅସ୍ଥିର, ଭୟଙ୍କର ଓ କମ୍ପନ ଦେଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧରେ, ବୀରମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଏକାପର ଏକା ଭୟରେ କମ୍ପି ଉଠିଥିଲା।
ପିତା ପୁତ୍ରଂ ଚ ସମରେ ନାଭିଜାନାତି କଶ୍ଚନ । ଚକ୍ରେ ଭଗ୍ନେ ଯୁଗେ ଚ୍ଛିନ୍ନେ ଏକଧୁର୍ଯେ ହଯେ ହତଃ
ଚକ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଯୁଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ ଏକ ଘୋଡ଼ା ମରିଯିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କେହି ବାପାକୁ କିମ୍ବା ପୁଅକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଆକ୍ଷିପ୍ତଃ ସ୍ଯନ୍ଦନାଦ୍ଵୀରଃ ସମାରଥିରଜିହ୍ମଗୈଃ। ଏଵଂ ଚ ସମରେ ସର୍ଵେ ଵୀରାଶ୍ଚ ଵିରଥୀକୃତାଃ
ବୀର ସେ ତାଙ୍କର ରଥ, ରଥଚାଳକ ଓ ତୀବ୍ର ଘୋଡା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚୁଟିଗଲେ । ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରଥହୀନ ହୋଇଗଲେ ।
ତେନ ତେନ ସ୍ମ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଧାଵମାନାଃ ସମଂତତଃ । ଗଜୋ ହତଃ ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ମର୍ମ ଭିନ୍ନଂ ହଯୋ ହତଃ
ଏଠା ଉଠା ସମସ୍ତେ ଦିଗବିଦିଗ ଦେଖାଗଲେ ଦୌଡ଼ୁଛନ୍ତି; କେଉଁଠି ହାତୀ ମରିଗଲା, ଘୋଡାର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦିଆଯାଇଛି କିମ୍ବା ଶରରେ ଜୀବନ୍ତୁ ଅଂଶ ଭେଦିଦିଆଯାଇଛି ।