ତଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ସମଭଵଦ୍ଧୋରରୂପଂ ଵିଶାଂତେ । ଦାରଯେତାଂ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାଵନ୍ଯୋନ୍ଯମପରାଜିତୌ
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦେଖିବାକୁ ଭୀତିଜନକ ହେଲା, ଦୁଇଜଣେ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅପରାଜିତ ହୋଇ ଆପସରେ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵସହସ୍ରାଣି ରଥଵାରଣଵାଜିନାମ୍ । ପଦାତୀନାଂ ଚ ସମରେ ତଵ ତେଷାଂ ଚ ସଂକୁଲେ
ଏଭଳି, ତୁମ ସେନା ଓ ତାଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଥ, ଗଜ, ଘୋଡ଼ା, ଓ ପଦାତିମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହଜାର ହଜାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
ମୁହୂର୍ତମିଵ ତଦ୍ଯୁଦ୍ଧମାସୀନ୍ମଧୁରଦର୍ଶନମ୍ । ତତ ଉନ୍ମତ୍ତଵଦ୍ରାଜନ୍ନ ପ୍ରାଜ୍ଞାଯତ କିଂଚନ
କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ମଧୁର ଲାଗିଲା, ରାଜା; ପରେ, ପାଗଳମାନେ ଭଳି, କିଛି ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ।
ଗଜୋ ଗଜେନ ସମରେ ରଥିନଂ ଚ ରଥୀ ଯଯୌ । ଅଶ୍ଵୋଽଶ୍ଵଂ ସମଭିପ୍ରାଯାତ୍ପଦାତିଶ୍ଚ ପଦାତିନମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ହାତୀ ହାତୀ ସହିତ, ରଥଯୋଧା ରଥଯୋଧା ସହିତ, ଘୋଡ଼ା ଘୋଡ଼ା ସହିତ, ଓ ପଦାତି ପଦାତି ସହିତ ଆପସରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧଂ ସୁଦୁର୍ଧର୍ଷଂ ଵ୍ଯାକୁଲଂ ସମପଦ୍ଯତ। ଶୂରାଣାଂ ସମରେ ତତ୍ର ସମାସାଦ୍ଯେତରେତରମ୍
ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଯେଉଁଠି ଶୂରବୀରମାନେ ଏକାପରେ ଏକ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଲେ।
ତତ୍ର ଦେଵର୍ଷଯଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚାରଣାଶ୍ଚ ସମାଗତାଃ । ପ୍ରେକ୍ଷନ୍ତ ତଦ୍ରଣଂ ଘୋରଂ ଦେଵାସୁରସମଂ ଭୁଵି
ସେଠି ଦେବ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଏକଠା ହେଇ, ଭୂମିରେ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ସମାନ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ତତୋ ଦନ୍ତିସହସ୍ରାଣି ର୍ଥାନାଂ ଚାପି ମାରିଷ। ଅଶ୍ଵୌଘାଃ ପୁରୁଷୌଘାଶ୍ଚ ଵିପରୀତଂ ସମାଯଯୁଃ
ତାପରେ ହଜାର ହଜାର ଗଜ, ରଥ, ଘୋଡା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦୁଇପଟେରୁ ଏକାପରେ ଏକ ଆଗକୁ ଆସିଲେ।
ତତ୍ରତତ୍ର ପ୍ରଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ରଥଵାରଣପତ୍ତଯଃ । ସାଦିନଶ୍ଚ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଯୁଧ୍ଯମାନା ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଏଠାଏଠି ରଥ, ଗଜ ଓ ପଦାତି, ଘୋଡା ସାରଥିମାନେ, ମନୁଷ୍ୟ ସିଂହମାନେ ପୁନିପୁନି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ରାଜଞ୍ଶତସହସ୍ରାଣି ତତ୍ରତତ୍ର ପଦାତିନାମ୍ । ନିର୍ମର୍ଯାଦଂ ପ୍ରଯୁଦ୍ଧାନି ତତ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାରତ
ରାଜା, ଏଠାଏଠି ଶତ-ହଜାର ପଦାତିମାନେ ନିୟମ ନ ରଖି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ; ଏହା ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି, ଭାରତବଂଶୀ।
ନ ପୁତ୍ରଃ ପିତରଂ ଜଜ୍ଞେ ପିତା ଵା ପୁତ୍ରମୌରସମ୍ । ନ ଭ୍ରାତା ଭ୍ରାତରଂ ତତ୍ର ସ୍ଵସ୍ତ୍ରୀଯଂ ନ ଚ ମାତୁଲଃ
ସେଠି ପୁଅ ପିତାକୁ ଚିହ୍ନିଲେନି, ପିତା ନିଜ ପୁଅକୁ ଚିହ୍ନିଲେନି; ଭାଇ ଭାଇକୁ, ମାମୁ ଭଉଣୀପୁଅକୁ ଚିହ୍ନିଲେନି।
ନ ମାତୁଲଂ ଚ ସ୍ଵସ୍ରୀଯୋ ନ ସଖାଯଂ ସଖା ତଥା। ଆଵିଷ୍ଟା ଇଵ ଯୁଧ୍ଯନ୍ତେ ପାଣ୍ଡଵାଃ କୁରୁଭିଃ ସହ
ମାମୁ ଭଉଣୀପୁଅକୁ, ମିତ୍ର ମିତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିଲେନି; ରୋଷରେ ଭରି, ପାଣ୍ଡବ ଓ କୌରବମାନେ ଏକାପରେ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ରଥାନୀକଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରାଃ କେଚିଦଭ୍ଯପତନ୍ରଥୈଃ । ଅଭଜ୍ଯନ୍ତ ଯୁଗୈରେଵ ଯୁଗାନି ଭରତର୍ଷଭ
କିଛି ସିଂହମାନେ ନିଜ ରଥରେ ରଥବାହିନୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, ରଥର ଯୁଗ ଏକାପରେ ଏକ ଟକ୍କର ଦେଇ ଭାଙ୍ଗି ଦେଲେ, ଭାରତସ୍ରେଷ୍ଠ।
ରଥେଷାଶ୍ଚ ରତେଷାଭିଃ କୂରା ରଥକୂବରୈଃ। ସଂଗତୈଃ ସହିତାଃ କେଚିତ୍ପରସ୍ପରଜିଘାଂସଵଃ
କିଛି ମନୁଷ୍ୟ ଏକାପରେ ଏକ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ରଥର ତୋରା ଓ ରଥକୁବର ଗଠି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ନ ଶେକୁଶ୍ଚଲିତୁଂ କେଚିତ୍ସନ୍ନିପତ୍ଯ ରଥା ରଥୈଃ । ପ୍ରଭିନ୍ନାସ୍ତୁ ମହାକାଯାଃ ସନ୍ନିପତ୍ଯ ଗଜା ଗଜୈଃ
କିଛି ରଥ ଅନ୍ୟ ରଥ ସହ ଟକ୍କର ଦେଇ ଚଳିପାରୁନଥିଲେ; ଏଭଳି ମହାକାୟ ଗଜମାନେ ଅନ୍ୟ ଗଜ ସହ ଟକ୍କର ଦେଇ ଅଟକି ଯାଇଥିଲେ।
ବହୁଧା ଦାରଯନ୍କ୍ରୁଦ୍ଧା ଵିଷାଣୈରିତରେତରମ୍। ସତୋରଣପତାକୈଶ୍ଚ ଵାରଣା ଵରଵାରଣୈଃ
କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଗଜମାନେ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏକାପରେ ଏକ ଅନେକ ଭାବରେ ଫାଟି ଦେଉଥିଲେ; ତୋରା ଓ ପତାକା ସଜା ଗଜମାନେ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଜମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ଅଭିସୃତ୍ଯ ମହାରାଜ ଵେଗଵଦ୍ଭିର୍ମହାଗଜୈଃ । ଦନ୍ତୈରଭିହତାସ୍ତତ୍ର ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ପରମାତୁରାଃ
ମହାରାଜ, ବେଗବାନ୍ ମହାଗଜମାନେ ଦାନ୍ତରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଯେଉଁମାନେ ଆକ୍ରମିତ ହେଲେ ସେମାନେ ତୀବ୍ର ବେଦନାରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ।
ଅଭିନୀତାଶ୍ଚ ଶିକ୍ଷାଭିସ୍ତୋତ୍ରାଙ୍କୁଶସମାହତାଃ। ଅପ୍ରଭିନ୍ନାଃ ପ୍ରଭିନ୍ନାନାଂ ସଂମୁଖାଭିମୁଖା ଯଯୁଃ
ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ଗଜମାନେ, ତୋରା ଓ ଅଙ୍କୁଶରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଅଭିନ୍ନ ଗଜମାନେ ଭିନ୍ନ ଗଜମାନେ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ଆଗକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ପ୍ରଭିନ୍ନୈରପି ସଂସକ୍ତାଃ କେଚିତ୍ତତ୍ର ମହାଗଜାଃ । କ୍ରୌଞ୍ଚଵନ୍ନିନଦଂ କୃତ୍ଵା ଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍
କିଛି ମହାଗଜ, ଆଘାତ ପାଇ ଭିନ୍ନ ଗଜମାନେ ସହ ଗଠି ଯାଇ, କ୍ରଞ୍ଚପକ୍ଷୀର ନାଦ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଶାରେ ପଳାଇଗଲେ।
ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଣୀତା ନାଗାଶ୍ଚ ପ୍ରଭିନ୍ନକରଟାମୁଖାଃ । ଋଷିତୋମରନାରାଚୈର୍ନିର୍ଵିଦ୍ଧା ଵରଵାରଣାଃ
ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚାଳିତ ଗଜମାନେ, ଭିନ୍ନ କରଟ ଓ ମୁହଁ ସହିତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଣ, ତୋମର ଓ ନାରାଚରେ ଆଘାତ ପାଇଥିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଜ।
ପ୍ରଣେଦୁର୍ଭିନ୍ନମର୍ମାଣୋ ନିପେତୁଶ୍ଚ ଗତାସଵଃ। ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ତ ଦିଶଃ କେଚିନ୍ନଦନ୍ତୋ ଭୈରଵାନ୍ରଵାନ୍
କିଛି ଗଜ ମର୍ମ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଚିଁହିଁ ପଡିଗଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ଚିତ୍କାର କରି ସମସ୍ତ ଦିଶାରେ ପଳାଇଗଲେ।
ଗଜାନାଂ ପାଦରକ୍ଷାସ୍ତୁ ଵ୍ଯୂଢୋରସ୍କାଃ ପ୍ରହାରିଣଃ । ଋଷ୍ଟିଭିଶ୍ଚ ଧନୁର୍ଭିଶ୍ଚ ଵିମଲୈଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଥୈଃ
ଗଜମାନଙ୍କ ପାଦରକ୍ଷକ, ଚଉଡ଼ି ଛାତି ଓ ଆକ୍ରମଣରେ ଦକ୍ଷ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଣ, ଧନୁ ଓ ଚମକୁଥିବା କୁଲାଡ଼ିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ଗଦାଭିର୍ମୁସଲୈଶ୍ଚୈଵ ଭିନ୍ଦିପାଲୈଃ ସତୋମରୈଃ । ଆଯସୈଃ ପରିଘୈଶ୍ଚୈଵ ନିସ୍ତିରଂଶୈର୍ଵିମଲୈ ଶିତୈଃ
ଏବଂ ଗଦା, ମୁସଳ, ଭିନ୍ଦିପାଲ, ତୋମର, ଲୋହାର କୁଲାଡ଼ି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଚମକୁଥିବା ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରଗୃହୀତୈଃ ସୁସଂରବ୍ଧା ଦ୍ରଵମାଣାସ୍ତତସ୍ତତଃ। ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ମହାରାଜ ପରସ୍ପରଜିଘାଂସଵଃ
ମହାରାଜ, ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ନେଇ ଏଠିଓଁ ଉଠିଓଁ ଦୂତିରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା।
ରାଜମାନାଶ୍ଚ ନିସ୍ତ୍ରିଂଶାଃ ସଂସିକ୍ତା ନରଶୋଣିତୈଃ। ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଶୂରାଣାମନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଧାଵତାମ୍
ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ବେଳେ, ତଳୱାରଗୁଡିକ ଲୋକମାନଙ୍କ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଚମକୁଥିଲା।
ଅଵକ୍ଷିପ୍ତାଵଧୂତାନାମସୀନାଂ ଵୀରବାହୁଭିଃ । ସଂଜଜ୍ଞେ ତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦଃ ପତତାଂ ପରମର୍ମସୁ
ବୀରମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତରେ ତଳୱାର ଚାଲି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜୀବନର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶକୁ ଆଘାତ କରି ଝଡ଼ିପଡ଼ିଲା, ତେଣୁ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଗଦାମୁସଲରୁଗ୍ଣାନାଂ ଭିନ୍ନାନାଂ ଚ ଵରାସିଭିଃ । ଦନ୍ତିଦନ୍ତାଵଭିନ୍ନାନାଂ ମୃଦିତାନାଂ ଚ ଦନ୍ତିଭିଃ
ଗଦା ଓ ମୁସଳ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ତଳୱାର ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ହାତୀମାନଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଫାଟିଗଲା, ହାତୀମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଚେପି ଦେଇ ଦମିଦେଲେ।
ତତ୍ର ତତ୍ର ନରୌଘାଣାଂ କ୍ରୋଶତାମିତରେତରମ୍ । ଶୁଶ୍ରୁଵୁର୍ଦାରୁଣା ଵାଚଃ ପ୍ରେତାନାମିଵ ଭାରତ
ଏଠିଓଁ ସେଠିଓଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ରେ, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଚିଁହାରି ଚିଁହାରି କରୁଥିବା ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଗଲା, ମନେ ହେଲା ମୃତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ପରି।
ହଯୈରପି ହଯାରୋହାଶ୍ଚାମରାପୀଡଧାରିଭିଃ । ହଂସୈରିଵ ମହାଵେଗୈରନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଵିଦ୍ରୁତାଃ
ଘୋଡ଼ା ଚାଳକମାନେ ଚାମରା ଝାଲି ଧରି, ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ାରେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ମନେ ହେଲା ତେବେ ଦ୍ରୁତ ହଂସମାନେ ପରି।
ତୈର୍ଵିମୁକ୍ତା ମହାପ୍ରାସା ଜାମ୍ବୂନଦଵିଭୂଷଣାଃ । ଆଶୁଗା ଵିମଲାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଃ ସଂପେତୁର୍ଭୁଜଗୋପମାଃ
ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଲଗାଇଥିବା ଶକ୍ତିଗୁଡିକ ଛାଡ଼ିଲେ, ସେଗୁଡିକ ଦୃତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଥିଲା, ସାପ ପରି ଉଡ଼ିଗଲା।
ଅଶ୍ଵୈରଗ୍ନ୍ଯଜଵୈଃ କେଚିଦାପ୍ଲୁତ୍ଯ ମହତୋ ରଥାତ୍ । ଶିରାଂସ୍ଯାଦଦିରେ ଵୀରା ରଥିନାମଶ୍ଵସାଦିନଃ
କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ଅଗ୍ନିପରି ଦୃତ ଘୋଡ଼ା ଚାଳି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟର ରଥରୁ ଜମ୍ପି, ରଥଚାଳକ ଓ ଘୋଡ଼ା ଚାଳକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଧରିନେଲେ।