ଶକୁନ୍ତଲା ନତଶିରାଃ ପରଂ ହର୍ଷମଵାପ୍ଯ ଚ।' ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାନ୍ଯାଯମବ୍ରଵୀତ୍ତଂ ଶକୁନ୍ତଲା
ଶକୁନ୍ତଳା ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅଭିଵାଦଯ ରାଜାନଂ ପିତରଂ ତେ ଦୃଢଵ୍ରତମ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସୁତଂ ତତ୍ର ଲଜ୍ଜାନତମୁଖୀ ସ୍ଥିତା
ସେ କହିଲେ—'ରାଜା, ତୁମର ପିତା, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର', ଏହିପରି କହି ଶକୁନ୍ତଳା ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ ଦଉଡ଼ିଲେ।
ସ୍ତମ୍ଭମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ରାଜାନଂ ପ୍ରସୀଦସ୍ଵେତ୍ଯୁଵାଚ ସା। ଶାକୁନ୍ତଲୋପି ରାଜାନମଭିଵାଦ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ଏକ ଖମ୍ଭାକୁ ଧରି ଶକୁନ୍ତଳା କହିଲେ—'ଦୟା କରନ୍ତୁ', ଏବଂ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ହାତ ଜୋଡ଼ି ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ହର୍ଷେଣୋତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନୋ ରାଜାନଂ ଚାନ୍ଵଵୈକ୍ଷତ। ଦୁଷ୍ଯନ୍ତୋ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତୁ ଚିନ୍ତଯନ୍ନେଵ ସୋବ୍ରଵୀତ୍
ଆନନ୍ଦରେ ଚକଚକାଉଥିବା ଆଖିରେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମ ଭାବନାରେ ଲିନ ହୋଇ ଏଭଳି କହିଲେ।
କିମାଗମନକାର୍ଯଂ ତେ ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ଵରଵର୍ଣିନି। କରିଷ୍ଯାମି ନ ସଂଦେହଃ ସପୁତ୍ରାଯା ଵିଶେଷତଃ
ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ମୋତେ ଖୋଲାସା କହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପବତୀ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ କାମ କରିଦେବି, ବିଶେଷ କରି ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ପାଇଁ।
ପ୍ରସୀଦସ୍ଵ ମହାରାଜ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ଏଷ ପୁତ୍ରୋ ହି ତେ ରାଜନ୍ମଯ୍ଯୁତ୍ପନ୍ନଃ ପରଂତପ
ଦୟା କର, ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ କହିବି, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ଏହି ପୁଅ, ହେ ରାଜା, ତୁମ ପାଇଁ ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ।
ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯତାମ୍। ଯଥୋକ୍ତମାଶ୍ରମେ ତସ୍ମିନ୍ଵର୍ତସ୍ଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ
ସେହିପାଇଁ, ହେ ରାଜା, ଏହି ପୁଅକୁ ତୁମେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର। ଆଶ୍ରମରେ ଯେପରି ଚୁକ୍ତି ହୋଇଥିଲା, ସେହିଅନୁଯାୟୀ ଚାଲ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।
ମଯା ସମାଗମେ ପୂର୍ଵଂ କୃତଃ ସ ସମଯସ୍ତ୍ଵଯା। ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ମର ମହାବାହୋ କଣ୍ଵାଶ୍ରମପଦଂ ପ୍ରତି
ଆମର ପୂର୍ବ ମିଳନବେଳେ ତୁମେ ଏହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲ। ଏହି କଥାକୁ ମନେ ପକା, ହେ ମହାବାହୁ, କଣ୍ବ ଆଶ୍ରମ ସଂପର୍କରେ।
ତସ୍ଯୋପଭୋଗସକ୍ତସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଚାନ୍ଯାସୁ ଭାରତ। ଶକୁନ୍ତଲା ସପୁତ୍ରା ଚ ମନସ୍ଯନ୍ତରଧୀଯତ
କିନ୍ତୁ ରାଜା ଭୋଗବିଲାସ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନୀମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହେବାରୁ, ହେ ଭାରତବଂଶୀ, ଶକୁନ୍ତଳା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କ ମନରୁ ଅଲଗା ହୋଇଗଲେ।
ସ ଧାରଯନ୍ମନସ୍ଯେନାଂ ସପୁତ୍ରାଂ ସସ୍ମିତାଂ ତଦା। ତଦୋପଗୃହ୍ଯ ମନସା ଚିରଂ ସୁଖମଵାପ ସଃ
ତାପରେ, ସେ ହସିଥିବା ଶକୁନ୍ତଳା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ମନରେ ଧରି, ମନରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ଅନୁଭବ କଲେ।
ସୋଽଥ ଶ୍ରୁତ୍ଵାପି ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତସ୍ଯା ରାଜା ସ୍ମରନ୍ନପି। ଅବ୍ରଵୀନ୍ନ ସ୍ମରାମୀତି ତ୍ଵଯା ଭଦ୍ରେ ସମାଗମମ୍
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ଓ ମନେ ପକାଇଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା କହିଲେ, 'ମୁଁ ଆମର ମିଳନକୁ ମନେ ପକାଏ ନାହିଁ, ହେ ଭଦ୍ରା।'
ମୈଥୁନଂ ଚ ଵୃଥା ନାହଂ ଗଚ୍ଛେଯମିତି ମେ ମତିଃ। ନାଭିଜାନାମି କଲ୍ଯାଣି ତ୍ଵଯା ସହ ସମାଗମମ୍
'ମୁଁ ଅନାବଶ୍ୟକ ମିଳନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ଏହା ମୋ ନିଶ୍ଚୟ। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ କେବେ ମିଳିଥିଲି ବୋଲି ମନେ ପକାଏ ନାହିଁ, ହେ କଳ୍ୟାଣୀ।'
ଧର୍ମାର୍ଥକାମସଂବନ୍ଧଂ ନ ସ୍ମରାମି ତ୍ଵଯା ସହ। ଗଚ୍ଛ ଵା ତିଷ୍ଠ ଵା କାମଂ ଯଦ୍ଵାପୀଚ୍ଛସି ତତ୍କୁରୁ
'ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା କାମ ସମ୍ପର୍କରେ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ କିଛି ମନେ ପକାଏ ନାହିଁ। ଚାହଁଲେ ଯାଅ କିମ୍ବା ରୁହ, କିମ୍ବା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ସେହି କର।'
ସଂରମ୍ଭାମର୍ଷତାମ୍ରାକ୍ଷୀ ସ୍ଫୁରମାଣୋଷ୍ଠସଂପୁଟା। କଟାକ୍ଷୈର୍ନିର୍ଦହନ୍ତୀଵ ତିର୍ଯଗ୍ରାଜାନମୈକ୍ଷତ
କ୍ରୋଧ ଓ ଅପମାନରେ ତାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଠୋଠ କମ୍ପିଥିଲା, ସେ ତିର୍ୟକ୍ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜାକୁ ଦେଖିଲେ, ମନେ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜା ଜଳିଯାଉଛନ୍ତି।
ଆକାରଂ ଗୂହମାନା ଚ ମନ୍ଯୁନା ଚ ସମୀରିତମ୍। ତପସା ସଂଭୃତଂ ତେଜୋ ଧାରଯାମାସ ଵୈ ତଦା
ସେ ତାଙ୍କ ମନର ଭାବ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେବାକୁ ଲୁଚାଇ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଆର୍ଜିତ ଶକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ସା ମୁହୂର୍ତମିଵ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଦୁଃଖାମର୍ଷସମନ୍ଵିତା। ଭର୍ତାରମଭିସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ସେ କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନରେ ଭରିଯାଇ, ପତିକୁ ଦେଖି, ଯଥାଯଥ ଭାବେ କଥା କହିଲେ।
ଜାନନ୍ନପି ମହାରାଜ କସ୍ମାଦେଵଂ ପ୍ରଭାଷସେ। ନ ଜାନାମୀତି ନିଃଶଙ୍କଂ ଯଥାନ୍ଯଃ ପ୍ରାକୃତସ୍ତଥା
'ତୁମେ ସବୁ କିଛି ଜାଣିଛ, ହେ ମହାରାଜ, ତଥାପି ଏଭଳି କାହିଁକି କହୁଛ? ଅନ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ପରି ନିର୍ଭୟରେ କହୁଛ, ମୁଁ ଜାଣେନି।'
ତସ୍ଯ ତେ ହୃଦଯଂ ଵେଦ ସତ୍ଯସ୍ଯୈଵାନୃତସ୍ଯ ଚ। ସାକ୍ଷିଣଂ ବତ କଲ୍ଯାଣମାତ୍ମାନମଵମନ୍ଯସେ
'ତୁମ ହୃଦୟ ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଦୁହିଁକୁ ଜାଣେ। ହେ କଳ୍ୟାଣୀ, ତୁମେ ନିଜକୁ, ଯିଏ ସାକ୍ଷୀ, ଅବହେଳା କରୁଛ।'
ଯୋଽନ୍ଯଥା ସନ୍ତମାତ୍ମାନନ୍ଯଥା ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ। କିଂ ତେନ ନ କୃତଂ ପାପଂ ଚୋରେଣାତ୍ମାପହାରିଣା
'ଯିଏ ଯେମିତି ଅଛି, ସେମିତି ନ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରେ—ସେ ନିଜକୁ ଚୋରି କରୁଥିବା ଚୋର ପରି, କେଉଁ ଅପରାଧ କରିନାହିଁ?'
ଏକୋଽହମସ୍ମୀତି ଚ ମନ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ନ ହୃଚ୍ଛଯଂ ଵେତ୍ସି ମୁନିଂ ପୁରାଣମ୍। ଯୋ ଵେଦିତା କର୍ମଣଃ ପାପକସ୍ଯ ତସ୍ଯାନ୍ତିକେ ତ୍ଵଂ ଵୃଜିନଂ କରୋଷି
'ତୁମେ ଭାବୁଛ, ତୁମେ ଏକା, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ଥିବା ପୁରାତନ ଋଷିଙ୍କୁ ଜାଣ ନାହାଁ, ସେ ତୁମ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତୁମେ ଅପରାଧ କରୁଛ।'
ଧର୍ମ ଏଵ ହି ସାଧୂନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ହିତକାରଣମ୍। ନିତ୍ଯଂ ମିଥ୍ଯାଵିହୀନାନାଂ ନ ଚ ଦୁଃଖାଵହୋ ଭଵେତ୍
'ଧର୍ମ ହିଁ ସମସ୍ତ ସଜ୍ଜନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ କାରଣ, ସେ ସଦା ମିଥ୍ୟା ରହିତ, ଏବଂ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ।'
ମନ୍ଯତେ ପାପକଂ କୃତ୍ଵା ନ କଶ୍ଚିଦ୍ଵେତ୍ତି ମାମିତି। ଵିଦନ୍ତି ଚୈନଂ ଦେଵାଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚୈଵାନ୍ତରପୂରୁଷଃ
'କେହି ଭାବେ, ପାପ କରି, ମୋତେ କେହି ଜାଣେନି, ଭାବିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ମନର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ସେଥିରେ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି।'
ଆଦିତ୍ଯଚନ୍ଦ୍ରାଵନିଲୋଽନଲଶ୍ଚ ଦ୍ଯୌର୍ଭୂମିରାପୋ ହୃଦଯଂ ଯମଶ୍ଚ। ଅହଶ୍ଚ ରାତ୍ରିଶ୍ଚ ଉଭେ ଚ ସନ୍ଧ୍ଯେ ଧର୍ମଶ୍ଚ ଜାନାତି ନରସ୍ଯ ଵୃତ୍ତମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପାଣି, ହୃଦୟ, ଯମ, ଦିନ ଓ ରାତି, ଦୁଇଟି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଧର୍ମ — ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମଣିଷର ଆଚରଣକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ଯମୋ ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଯାତଯତି ଦୁଷ୍କୃତମ୍। ହୃଦି ସ୍ଥିତଃ କର୍ମସାକ୍ଷୀ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞୋ ଯସ୍ଯ ତୁଷ୍ଯତି
ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁଅ ଯମ ତାଙ୍କର କୁକର୍ମ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି; ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା କର୍ମର ସାକ୍ଷୀ ଏବଂ ଶରୀରର ଜ୍ଞାନୀ ନ୍ୟାୟବାନ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
ନ ତୁଷ୍ଯତି ଚ ଯସ୍ଯୈଷ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ତଂ ଯମଃ ପାପକର୍ମାଣଂ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯତି ଦୁଷ୍କୃତମ୍
ଯଦି ଏହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସାକ୍ଷୀ ଦୁଷ୍ଟ ମଣିଷ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ଯମ ତାହାକୁ ତାଙ୍କର କୁକର୍ମ ପାଇଁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଦଣ୍ଡିତ କରନ୍ତି।
ଯୋଽଵମତ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନମନ୍ଯଥା ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ। ନ ତସ୍ଯ ଦେଵାଃ ଶ୍ରେଯାଂସୋ ଯସ୍ଯାତ୍ମାପି ନ କାରଣମ୍
ଯିଏ ନିଜକୁ ଅବହେଳା କରେ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଯଦି କାରଣ ହୁଏନି, ତେବେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦେଇପାରିବେନି।
ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତେତି ମାମେଵଂ ମାଵମଂସ୍ଥା ପତିଵ୍ରତାମ୍। ଅର୍ଚାର୍ହାଂ ନାର୍ଚଯସି ମାଂ ସ୍ଵଯଂ ଭାର୍ଯାମୁପସ୍ଥିତାମ୍
ମୋତେ ସହଜରେ ମିଳିଯିବା ବୋଲି ଭାବନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅବମାନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମୁଁ ପୂଜ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ମୋତେ — ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ — ଆଦର କରୁନାହାନ୍ତି।
କିମର୍ଥଂ ମାଂ ପ୍ରାକୃତଵଦୁପପ୍ରେକ୍ଷସି ସଂସଦି। ନଖଲ୍ଵହମିଦଂ ଶୂନ୍ଯେ ରୌମି କିଂ ନ ଶୃଣୋଷି ମେ
ସଭାରେ ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ସାଧାରଣ ଜଣେ ଜଣାଣୀ ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି? ମୁଁ ଏହି କଥା ଅକାରଣ କହୁନାହିଁ — ଆପଣ କାହିଁକି ମୋ କଥା ଶୁଣୁନାହାନ୍ତି?
ଯଦି ମେ ଯାଚମାନାଯା ଵଚନଂ ନ କରିଷ୍ଯସି। ଦୁଷ୍ଯନ୍ତ ଶତଧା ତ୍ଵଦ୍ଯ ମୂର୍ଧା ତେ ଵିଫଲିଷ୍ଯତି
ଯଦି ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ମୋର କଥା ନ ମାନିବେ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଶତ ଖଣ୍ଡ ଭାଗରେ ଭାଗିଯିବ।
ଜାଯାଂ ପତିଃ ସଂପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଯଦସ୍ଯାଂ ଜାଯତେ ପୁନଃ। ଜାଯାଯାସ୍ତଦ୍ଧି ଜାଯାତ୍ଵଂ ପୌରାଣାଃ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ
ପତି ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଇ ସନ୍ତାନ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ନିଜ ସନ୍ତାନ — ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି।