ବୁଦ୍ଧେର୍ଭେଦଂ ଧୃତେଶ୍ଚୈଵ ଗୁଣତସ୍ତ୍ରିଵିଧଂ ଶ୍ରୃଣୁ । ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନମଶେଷେଣ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ଧନଂଜଯ
ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୃତିର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଆଛି; ଏହାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଲଗା ଭାବରେ କହିବି, ଶୁଣ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତିଂ ଚ କାର୍ଯାକାର୍ଯେ ଭଯାଭଯେ । ବନ୍ଧଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଯା ଵେତ୍ତି ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ସାତ୍ଵିକୀ
ଯେ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି, କରିବା ଓ ନ କରିବା, ଭୟ ଓ ନିର୍ଭୟ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି—ଏହି ସବୁକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ସାତ୍ୱିକ।
ଯଯା ଧର୍ମମଧର୍ମଂ ଚ କାର୍ଯଂ ଚାକାର୍ଯମେଵ ଚ । ଅଯଥାଵତ୍ପ୍ରଜାନାତି ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ରାଜସୀ
ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, କରିବା ଓ ନ କରିବା—ଏହି ସବୁକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଭୁଲ୍ ଭାବେ ବୁଝେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ରାଜସିକ।
ଅଧର୍ମଂ ଧର୍ମମିତି ଯା ମନ୍ଯତେ ତମସାଽଽଵୃତା। ସର୍ଵାର୍ଥାନ୍ଵିପରୀତାଂଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ତାମସୀ
ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ଦେଖେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ବୁଝେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ତାମସିକ।
ଧୃତ୍ଯା ଯଯା ଧାରଯତେ ମନଃପ୍ରଣେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯାଃ । ଯୋଗେନାଵ୍ଯଭିଚାରିଣ୍ଯା ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ସାତ୍ଵିକୀ
ଯେ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଟୁଟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଓ ପାର୍ଥ, ସେହି ଧୃତିକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଧୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଯା ତୁ ଧର୍ମକାମାର୍ଧାନ୍ଧୃତ୍ଯା ଧାରଯତେଽର୍ଜୁନ । ପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଫଲାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ରାଜସୀ
ଯେ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟାଶାରେ ଆସକ୍ତି ସହିତ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଓ ଅର୍ଜୁନ, ସେହି ଧୃତିକୁ ରାଜସି ଧୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଂ ଭଯଂ ଶୋକଂ ଵିଷାଦଂ ଭଦେମେଵ ଚ । ନ ଵିମୁଞ୍ଚତି ଦୁର୍ମେଧା ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ତାମସୀ
ଯେ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ଅବିବେକୀ ମନ ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ଶୋକ, ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ, ଓ ପାର୍ଥ, ସେହି ଧୃତିକୁ ତାମସି ଧୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସୁଖଂ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଶ୍ରୁଣୁ ମେ ଭାରତର୍ଷଭ । ଅଭ୍ଯାସାଦ୍ରମତେ ଯତ୍ର ଦୁଃଖାନ୍ତଂ ଚ ନିଗଚ୍ଛତି
ଏବେ ମୋଠୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ସୁଖ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ସୁଖ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି ଓ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେଉଛି।
ଯତ୍ତଦଗ୍ରେ ଵିଷମିଵ ପରିଣାମେଽମୃତୋପମମ୍। ତତ୍ସୁଖଂ ସାତ୍ଵିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତମାତ୍ମବୁଦ୍ଧିପ୍ରସାଦଜମ୍
ଯେ ସୁଖ ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ ଭଳି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଅମୃତ ଭଳି ହୁଏ, ଏହା ଆତ୍ମା ଓ ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରଶାନ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୁଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵିଷଯେନ୍ଦ୍ରିଯସଂଯୋଗାଦ୍ଯତ୍ତଦଗ୍ରେଽମୃତୋପଭମ୍ । ପରିଣାମେ ଵିଷମିଵ ତତ୍ସୁଖଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯେ ସୁଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ସଂଯୋଗରୁ ଆରମ୍ଭରେ ଅମୃତ ଭଳି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ବିଷ ଭଳି ହୁଏ, ସେହି ସୁଖକୁ ରାଜସି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦଗ୍ରେ ଚାନୁବନ୍ଧେ ଚ ସୁଖଂ ମୋହନମାତ୍ମନଃ । ନିଦ୍ରାଲସ୍ଯପ୍ରମାଦୋତ୍ଥଂ ତତ୍ତାଭସମୁଦାହୃତମ୍
ଯେ ସୁଖ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଦୁହିଁ ଦିନେ ଆତ୍ମାକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ନିଦ୍ରା, ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅବିବେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେହି ସୁଖକୁ ତାମସି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନ ତଦସ୍ତି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵା ଦିଵି ଦେଵେଷୁ ଵା ପୁନଃ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରକୃତିଜୈର୍ମୁକ୍ତଂ ଯଦେମିଃ ସ୍ଯାତ୍ରିଭିର୍ଗୁଣୈଃ
ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଦିବରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣକ୍ଷତ୍ରିଯଵିଶାଂ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚ ପରଂତପ । କର୍ମାଣି ପ୍ରଵିଭକ୍ତାନି ସ୍ଵଭାଵପ୍ରଭଵୈର୍ଗୁଣୈଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ।
ଶମୋ ଦମସ୍ତପଃ ଶୌଚଂ କ୍ଷାନ୍ତିରାର୍ଜଵମେଵ ଚ । ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନମାସ୍ତିକ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମକର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍
ଶାନ୍ତି, ଦମ, ତପ, ପବିତ୍ରତା, କ୍ଷମା, ସରଳତା, ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା—ଏହିଗୁଡିକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ।
ଶୌର୍ଯଂ ତେଜୋ ଧୃତିର୍ଦାକ୍ଷ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧେ ଚାପ୍ଯପଲାଯନମ୍ । ଦାନମୀଶ୍ଵରଭାଵଶ୍ଚ କ୍ଷାତ୍ରଂ କର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍
ଶୌର୍ୟ, ତେଜ, ଧୃତି, ଦକ୍ଷତା, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇବା ନାହିଁ, ଦାନ ଓ ନାୟକତ୍ୱ—ଏହିଗୁଡିକ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ।
କୃଷିଗୋରକ୍ଷ୍ଯରଭାଵଶ୍ଚ କ୍ଷାତ୍ରଂ କର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍ । ପରିଚର୍ଯାତ୍ମକଂ କର୍ମ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯାପି ସ୍ଵଭାଵଜମ୍
ଚାଷ, ଗୋପାଳନ ଓ ବ୍ୟବସାୟ ବୈଶ୍ୟଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କର ସେବା ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ।
ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ କର୍ମଣ୍ଯଭିରତଃ ସଂସିଦ୍ଧିଂ ଲଭତେ ନରଃ। ସ୍ଵକର୍ମନିରତ୍ତଃ ସିଦ୍ଧିଂ ଯଥା ଵିନ୍ଦତି ତଚ୍ଛୃଣୁ
ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ ମଣିଷ ସଫଳତା ପାଉଥିବା; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହେଲେ କିପରି ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ତାହା ଶୁଣ।
ଯତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଭୂତାନାଂ ଯୋନ ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍। ସ୍ଵକର୍ମଣା ତମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଂ ଵିନ୍ଦତି ମାନଵଃକ
ଯାଁଠୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ଯାଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଭରି ରହିଛି, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମଣିଷ ସିଦ୍ଧି ପାଉଥିବା।
ଶ୍ରେଯାନ୍ସ୍ଵଧର୍ମୋ ଵିଗୁଣଃ ପରଧର୍ମାତ୍ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତାତ୍ । ସ୍ଵଭାଵନିଯତଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନାପ୍ନୋତି କିଲ୍ଵିଷମ୍
ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବାଠାରୁ ଭଲ; ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ପାପ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସହଜଂ କର୍ମ କୌନ୍ତେଯ ସଦୋଷମପି ନ ତ୍ଯଜେତ୍ । ସର୍ଵାରମ୍ଭା ହି ଦୋଷେଣ ଧୂମେନାଗ୍ନିରିଵାଵୃତାଃ
କୌନ୍ତେୟ, ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷରେ ଢାକା, ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁରେ ଢାକା ଥିବା ପରି।
ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵତ୍ର ଜିତାତ୍ମା ଵିଗତସ୍ପୃହଃ । ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯସିଦ୍ଧିଂ ପରମାଂ ସଂନ୍ଯାସେନାଧିଗଚ୍ଛତି
ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତଠାରେ ଅସକ୍ତ, ଯିଏ ନିଜକୁ ଜିତିଛି ଓ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ସେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସଂନ୍ୟାସର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ପାଉଥିବା।
ସିଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଥା ବ୍ରହ୍ମ ତଥାଽଽପ୍ନେତି ନିବୋଧ ମେ । ସମାସେନୈଵ କୌନ୍ତେଯ ନିଷ୍ଠା ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ଯା ପରା
କୌନ୍ତେୟ, ଯିଏ ସିଦ୍ଧି ପାଇଛି, ସେ କିପରି ବ୍ରହ୍ମକୁ ପାଉଥିବା, ଜ୍ଞାନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିଷ୍ଠା କିପରି, ତାହା ସଂକ୍ଷେପରେ ମୋଠୁ ଶୁଣ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଶୁଦ୍ଧଯା ଯୁକ୍ତୋ ଧୃତ୍ଯାଽଽତ୍ମାନଂ ନିଯମ୍ଯ ଚ। ଶବ୍ଦାଦୀନ୍ଵିଷଯାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ଵ୍ଯୁଦସ୍ଯ ଚ
ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୃଢ ଧୃତି ସହିତ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଛାଡ଼ି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷକୁ ଦୂରେଇ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି,
ଵିଵିକ୍ତସେଵୀ ଲଧ୍ଵାଶୀ ଯତକାକ୍କାଯମାନସଃ। ଧ୍ଯାନଯୋଗପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଏକାନ୍ତରେ ରହି, ମାପ ମାପି ଖାଇ, ଦେହ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସଦା ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ଲାଗିଥିବା, ବିରାଗକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି,
ଅହଙ୍କାରଂ ବଲଂ ଦର୍ପଂ କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ପରିଗ୍ରହମ୍ । ଵିମୁଚ୍ଯ ନିର୍ମମଃ ଶାନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯାଯ କଲ୍ପତେ
ଅହଂକାର, ବଳ, ଅଭିମାନ, ଆସା, କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି, 'ମୋର' ବୋଧ ରହିତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମଭୂତଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ନ ଶୋଚତିକ ନ କାଙ୍କ୍ଷତି । ସମଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ମଦ୍ତଭକ୍ତିଂ ଲଭତେ ପରାମ୍
ବ୍ରହ୍ମ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରସନ୍ନ ମନ ଥିଲେ, ସେ କେବେ ଶୋକ କରେନାହିଁ, ଆଶା କରେନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ସେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତିକୁ ପାଏ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ମାମଭିଜାନାତି ଯାଵାନ୍ଯଶ୍ଚାସ୍ମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ତତୋ ମାଂ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିଶତେ ତଦନନ୍ତରମ୍
ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମୋତେ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣିପାରିବ; ମୁଁ କିଏ ଓ କଣ, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝି, ପରେ ସେ ମୋତେ ସର୍ବଥା ଅନୁଭବ କରିଥାଏ।
ସର୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯପି ସଦା କୁର୍ଵାଣୋ ମଦ୍ଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ । ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦଵାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତଂ ପଦମଵ୍ଯଯମ୍
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ମୋର କୃପାରେ ସେ ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଅକ୍ଷୟ ପଦକୁ ପାଏ।
ଚେତସା ସର୍ଵକର୍ମାଣି ମଯି ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ମତ୍ପରଃ । ବୁଦ୍ଧିଯୋଗମପାଶ୍ରିତ୍ଯ ମଚ୍ଚିତ୍ତଃ ସତତଂ ଭଵ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମନରେ ମୋ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ କର, ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖ; ବୁଦ୍ଧି ଯୋଗ ଉପରେ ଭରସା କରି, ସଦା ମନକୁ ମୋ ଉପରେ ଲଗାଇ ରଖ।
ମଚ୍ଚିତ୍ତଃ ସର୍ଵଦୁର୍ଗାଣି ମତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ତରିଷ୍ଯସି । ଅଥ ଚେତ୍ତ୍ଵମହଙ୍କାରାନ୍ନ ଶ୍ରୋଷ୍ଯସି ଵିନଙ୍କ୍ଷ୍ଯସି
ମନକୁ ମୋ ଉପରେ ଲଗାଇ ରଖିଲେ, ମୋର କୃପାରେ ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ଅଟକିଯିବୁ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ତୁମେ ଅହଂକାରରେ ମୋ କଥା ଶୁଣିବ ନାହିଁ, ତେବେ ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବ।