ଜ୍ଞାନଂ କର୍ମ ଚ କର୍ତା ଚ ତ୍ରିଧୈଵ ଗୁଣଭେଦତଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଗୁଣସଂଖ୍ଯାନେ ଯଥାଵଚ୍ଛୃଣୁ ତାନ୍ଯପି
ଜ୍ଞାନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାର୍ତ୍ତା—ଗୁଣର ଭିନ୍ନତା ଅନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଥାଏ; ଏହାକୁ ଗୁଣର ଗଣନାରେ ଯେପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ତାହା ଶୁଣ।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯେନୈକଂ ଭାଵମଵ୍ଯଯମୀକ୍ଷତେ । ଅଵିଭକ୍ତଂ ଵିଭକ୍ତେଷୁ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିଦ୍ଧି ସାତ୍ଵିକଂ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏକ ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖେ, ବିଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଅଭିନ୍ନତା ଦେଖେ—ସେ ଜ୍ଞାନକୁ ସାତ୍ୱିକ ଭାବିବା।
ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ତୁ ଯଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ନାନାଭାଵାନ୍ପୃଥଗ୍ଵିଧାନ୍ । ଵେତ୍ତି ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଜସମ୍
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖେ—ସେ ଜ୍ଞାନକୁ ରାଜସିକ ଭାବିବା।
ଯତ୍ତୁ କୃତ୍ସ୍ନଵଦେକସ୍ମିନ୍କାର୍ଯେ ସକ୍ତମହୈତୁକମ୍ । ଅତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵଦଲ୍ପଂ ଚ ତତ୍ତାସମମୁଦାହୃତମ୍
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଏକ ଫଳକୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଧରି ରହିଥାଏ, ଯାହା ଅଯୁକ୍ତ, ନିଜର ମୂଳ ନାହିଁ ଓ ସୀମିତ—ସେ ଜ୍ଞାନକୁ ତାମସିକ ଭାବିବା।
ନିଯତଂ ସଙ୍ଗରହିତମରାଗଦ୍ଵେଷତଃ କୃତମ୍ । ଅଫଲପ୍ରେପ୍ସୁନା କର୍ମ ଯତ୍ତତ୍ସାତ୍ଵିକମୁଚ୍ଯତେ
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଆସକ୍ତି ଓ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଛାଡି, ଫଳ ଆଶା ନ ରଖି କରାଯାଏ—ସେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସାତ୍ୱିକ କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ତୁ କାମେପ୍ସୁନା କର୍ମ ତାହଙ୍କାରେଣ ଵା ପୁନଃ। କ୍ରିଯତେ ବହୁଲାଯାସଂ ତଦ୍ରାଜସମୁଦାହୃତମ୍
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଶା ରଖି କିମ୍ବା ଅହଂକାରରେ, ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ କରାଯାଏ—ସେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ରାଜସିକ କୁହାଯାଏ।
ଅନୁବନ୍ଧଂ କ୍ଷଯଂ ହିଂସାମନପେକ୍ଷ୍ଯ ଚ ପୌରୁଷମ୍ । ମୋହାଦାରଭ୍ଯତେ କର୍ମ ଯତ୍ତତ୍ତାମସମୁଚ୍ଯତେ
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ମୂଢତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଫଳ, ହାନି, ହିଂସା କିମ୍ବା ନିଜ ଶକ୍ତି ଚିନ୍ତା ନ କରି—ସେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତାମସିକ କୁହାଯାଏ।
ମୁକ୍ତସଙ୍ଗୋନହଂଵାଦୀ ଧୃତ୍ଯୁତ୍ସାହସମନ୍ଵିତଃ । ସିଦ୍ଧ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯୋର୍ନିର୍ଵିକାରଃ କର୍ତା ସାତ୍ଵିକ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ଛାଡି, ଧୃଢତା ଓ ଉତ୍ସାହ ରଖି, ସଫଳତା ଓ ଅସଫଳତାରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ—ସେ କାର୍ତ୍ତାକୁ ସାତ୍ୱିକ କୁହାଯାଏ।
ରାଗୀ କର୍ମଫଲପ୍ରେପ୍ସୁର୍ଲୁବ୍ଧୋ ହିଂସାତ୍ମକୋଽଶୁଚିଃ । ହର୍ଷଶୋକାନ୍ଵିତଃ କର୍ତା ରାଜସଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଯିଏ ରାଗୀ, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଚାହେ, ଲୋଭୀ, ହିଂସାପ୍ରବୃତ୍ତି, ଅପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଲିପ୍ତ—ସେ କାର୍ତ୍ତାକୁ ରାଜସିକ କୁହାଯାଏ।
ଅଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରାକୃତଃ ସ୍ତବ୍ଧଃ ଶଠୋ ନୈକୃତିକୋଽଲସଃ । ଵିଷାଦୀ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରୀ ଚ କର୍ତା ତାମସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଅଯୁକ୍ତ, ଅସଭ୍ୟ, ଅହଂକାରୀ, ଚତୁର, ଦୁଷ୍ଟ, ଆଳସୀ, ନିରାଶ, ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରୀ—ସେ କାର୍ତ୍ତାକୁ ତାମସିକ କୁହାଯାଏ।
ବୁଦ୍ଧେର୍ଭେଦଂ ଧୃତେଶ୍ଚୈଵ ଗୁଣତସ୍ତ୍ରିଵିଧଂ ଶ୍ରୃଣୁ । ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନମଶେଷେଣ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ଧନଂଜଯ
ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୃତିର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଆଛି; ଏହାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଲଗା ଭାବରେ କହିବି, ଶୁଣ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତିଂ ଚ କାର୍ଯାକାର୍ଯେ ଭଯାଭଯେ । ବନ୍ଧଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଯା ଵେତ୍ତି ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ସାତ୍ଵିକୀ
ଯେ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି, କରିବା ଓ ନ କରିବା, ଭୟ ଓ ନିର୍ଭୟ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି—ଏହି ସବୁକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ସାତ୍ୱିକ।
ଯଯା ଧର୍ମମଧର୍ମଂ ଚ କାର୍ଯଂ ଚାକାର୍ଯମେଵ ଚ । ଅଯଥାଵତ୍ପ୍ରଜାନାତି ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ରାଜସୀ
ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, କରିବା ଓ ନ କରିବା—ଏହି ସବୁକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଭୁଲ୍ ଭାବେ ବୁଝେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ରାଜସିକ।
ଅଧର୍ମଂ ଧର୍ମମିତି ଯା ମନ୍ଯତେ ତମସାଽଽଵୃତା। ସର୍ଵାର୍ଥାନ୍ଵିପରୀତାଂଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ତାମସୀ
ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ଦେଖେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ବୁଝେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ତାମସିକ।
ଧୃତ୍ଯା ଯଯା ଧାରଯତେ ମନଃପ୍ରଣେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯାଃ । ଯୋଗେନାଵ୍ଯଭିଚାରିଣ୍ଯା ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ସାତ୍ଵିକୀ
ଯେ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଟୁଟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଓ ପାର୍ଥ, ସେହି ଧୃତିକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଧୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଯା ତୁ ଧର୍ମକାମାର୍ଧାନ୍ଧୃତ୍ଯା ଧାରଯତେଽର୍ଜୁନ । ପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଫଲାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ରାଜସୀ
ଯେ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟାଶାରେ ଆସକ୍ତି ସହିତ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଓ ଅର୍ଜୁନ, ସେହି ଧୃତିକୁ ରାଜସି ଧୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଂ ଭଯଂ ଶୋକଂ ଵିଷାଦଂ ଭଦେମେଵ ଚ । ନ ଵିମୁଞ୍ଚତି ଦୁର୍ମେଧା ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ତାମସୀ
ଯେ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ଅବିବେକୀ ମନ ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ଶୋକ, ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ, ଓ ପାର୍ଥ, ସେହି ଧୃତିକୁ ତାମସି ଧୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସୁଖଂ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଶ୍ରୁଣୁ ମେ ଭାରତର୍ଷଭ । ଅଭ୍ଯାସାଦ୍ରମତେ ଯତ୍ର ଦୁଃଖାନ୍ତଂ ଚ ନିଗଚ୍ଛତି
ଏବେ ମୋଠୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ସୁଖ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ସୁଖ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି ଓ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେଉଛି।
ଯତ୍ତଦଗ୍ରେ ଵିଷମିଵ ପରିଣାମେଽମୃତୋପମମ୍। ତତ୍ସୁଖଂ ସାତ୍ଵିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତମାତ୍ମବୁଦ୍ଧିପ୍ରସାଦଜମ୍
ଯେ ସୁଖ ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ ଭଳି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଅମୃତ ଭଳି ହୁଏ, ଏହା ଆତ୍ମା ଓ ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରଶାନ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୁଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵିଷଯେନ୍ଦ୍ରିଯସଂଯୋଗାଦ୍ଯତ୍ତଦଗ୍ରେଽମୃତୋପଭମ୍ । ପରିଣାମେ ଵିଷମିଵ ତତ୍ସୁଖଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯେ ସୁଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ସଂଯୋଗରୁ ଆରମ୍ଭରେ ଅମୃତ ଭଳି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ବିଷ ଭଳି ହୁଏ, ସେହି ସୁଖକୁ ରାଜସି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦଗ୍ରେ ଚାନୁବନ୍ଧେ ଚ ସୁଖଂ ମୋହନମାତ୍ମନଃ । ନିଦ୍ରାଲସ୍ଯପ୍ରମାଦୋତ୍ଥଂ ତତ୍ତାଭସମୁଦାହୃତମ୍
ଯେ ସୁଖ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଦୁହିଁ ଦିନେ ଆତ୍ମାକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ନିଦ୍ରା, ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅବିବେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେହି ସୁଖକୁ ତାମସି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନ ତଦସ୍ତି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵା ଦିଵି ଦେଵେଷୁ ଵା ପୁନଃ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରକୃତିଜୈର୍ମୁକ୍ତଂ ଯଦେମିଃ ସ୍ଯାତ୍ରିଭିର୍ଗୁଣୈଃ
ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଦିବରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣକ୍ଷତ୍ରିଯଵିଶାଂ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚ ପରଂତପ । କର୍ମାଣି ପ୍ରଵିଭକ୍ତାନି ସ୍ଵଭାଵପ୍ରଭଵୈର୍ଗୁଣୈଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ।
ଶମୋ ଦମସ୍ତପଃ ଶୌଚଂ କ୍ଷାନ୍ତିରାର୍ଜଵମେଵ ଚ । ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନମାସ୍ତିକ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମକର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍
ଶାନ୍ତି, ଦମ, ତପ, ପବିତ୍ରତା, କ୍ଷମା, ସରଳତା, ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା—ଏହିଗୁଡିକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ।
ଶୌର୍ଯଂ ତେଜୋ ଧୃତିର୍ଦାକ୍ଷ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧେ ଚାପ୍ଯପଲାଯନମ୍ । ଦାନମୀଶ୍ଵରଭାଵଶ୍ଚ କ୍ଷାତ୍ରଂ କର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍
ଶୌର୍ୟ, ତେଜ, ଧୃତି, ଦକ୍ଷତା, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇବା ନାହିଁ, ଦାନ ଓ ନାୟକତ୍ୱ—ଏହିଗୁଡିକ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ।
କୃଷିଗୋରକ୍ଷ୍ଯରଭାଵଶ୍ଚ କ୍ଷାତ୍ରଂ କର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍ । ପରିଚର୍ଯାତ୍ମକଂ କର୍ମ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯାପି ସ୍ଵଭାଵଜମ୍
ଚାଷ, ଗୋପାଳନ ଓ ବ୍ୟବସାୟ ବୈଶ୍ୟଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କର ସେବା ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ।
ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ କର୍ମଣ୍ଯଭିରତଃ ସଂସିଦ୍ଧିଂ ଲଭତେ ନରଃ। ସ୍ଵକର୍ମନିରତ୍ତଃ ସିଦ୍ଧିଂ ଯଥା ଵିନ୍ଦତି ତଚ୍ଛୃଣୁ
ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ ମଣିଷ ସଫଳତା ପାଉଥିବା; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହେଲେ କିପରି ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ତାହା ଶୁଣ।
ଯତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଭୂତାନାଂ ଯୋନ ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍। ସ୍ଵକର୍ମଣା ତମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଂ ଵିନ୍ଦତି ମାନଵଃକ
ଯାଁଠୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ଯାଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଭରି ରହିଛି, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମଣିଷ ସିଦ୍ଧି ପାଉଥିବା।
ଶ୍ରେଯାନ୍ସ୍ଵଧର୍ମୋ ଵିଗୁଣଃ ପରଧର୍ମାତ୍ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତାତ୍ । ସ୍ଵଭାଵନିଯତଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନାପ୍ନୋତି କିଲ୍ଵିଷମ୍
ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବାଠାରୁ ଭଲ; ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ପାପ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସହଜଂ କର୍ମ କୌନ୍ତେଯ ସଦୋଷମପି ନ ତ୍ଯଜେତ୍ । ସର୍ଵାରମ୍ଭା ହି ଦୋଷେଣ ଧୂମେନାଗ୍ନିରିଵାଵୃତାଃ
କୌନ୍ତେୟ, ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷରେ ଢାକା, ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁରେ ଢାକା ଥିବା ପରି।