କାର୍ଯମିତ୍ଯେଵ ଯତ୍କର୍ମ ନିଯତଂ କ୍ରିଯତେଽର୍ଜୁନ । ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଫଲଂ ଚୈଵ ସ ତ୍ଯାଗଃ ସାତ୍ଵିକୋ ମତଃ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳ ଛାଡ଼ି, ସେହି ତ୍ୟାଗକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟ୍ଯକୁଶଲଂ କର୍ମ କୁଶଲେ ନାନୁଷଜ୍ଜତେ । ତ୍ଯାଗୀ ସତ୍ତ୍ଵସମାଵିଷ୍ଟୋ ମେଧାଵୀ ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ
ଯିଏ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଭରିଆ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ିଛି, ସେ ଅପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରେନାହିଁ, ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏପରି ତ୍ୟାଗୀକୁ ସୁଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନ ହି ଦେହଭୃତା ଶକ୍ଯଂ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ କର୍ମାଣ୍ଯଶେଷତଃ । ଯସ୍ତୁ କର୍ମଫଲତ୍ଯାଗୀ ସ ତ୍ଯାଗୀତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ଦେହଧାରୀ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେଠିକି ତ୍ୟାଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନିଷ୍ଟମିଷ୍ଟଂ ମିଶ୍ରଂ ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍ । ଭଵତ୍ଯତ୍ଯାଗିନୀଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ନ ତୁ ସଂନ୍ଯାସିନାଂ କ୍ଵଚିତ୍
ଅପ୍ରିୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ମିଶ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ତ୍ୟାଗ ନକରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ସଂନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ କେବେ ମିଳେନାହିଁ।
ପଞ୍ଚୈତାନି ମହାବାହୋ କାରଣାନି ନିବୋଧ ମେ। ସାଙ୍ଖ୍ଯେ କୃତାନ୍ତେ ପ୍ରୋକ୍ତାନି ସିଦ୍ଧଯେ ସର୍ଵକର୍ମଣାଂ
ହେ ମହାବାହୁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
ଅଧିଷ୍ଠାନଂ ତଥା କର୍ତା କରଣଂ ଚ ପୃଥଗ୍ଵିଧମ୍। ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ପୃଥକ୍କେଷ୍ଟା ଦୈଵଂ ଚୈଵାତ୍ର ପଞ୍ଚମମ୍
ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି—କାର୍ଯ୍ୟର ଆଧାର ଦେହ, କର୍ତ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ, ପ୍ରକାର ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଦୈବ।
ଶରୀରଵାଙ୍ଭନୋଭିର୍ଯତ୍କର୍ମ ପ୍ରାରଭତେ ନରଃ। ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଵା ଵିପରୀତଂ ଵା ପଞ୍ଚୈତେ ତସ୍ଯ ହେତଵଃ
ଏକ ମଣିଷ ତାଙ୍କର ଶରୀର, କଥା ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯେ କୌଣସି କାମ କରେ, ସେ କାମ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ହେଉ କି ଅନ୍ୟାୟ, ଏହାର ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ଅଛି।
ତତ୍ରୈଵଂ ସତି କର୍ତାରମାତ୍ମାନଂ କେଵଲଂ ତୁ ଯଃ । ପଶ୍ଯତ୍ଯକୃତବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାନ୍ନ ସ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ମତିଃ
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ରହିଛି, ଯିଏ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିରେ କେବଳ ନିଜକୁ କାର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିନାହିଁ।
ଯସ୍ଯ ନାହଂକୃତୋ ଭଵୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ଯସ୍ଯ ନ ଲିପ୍ଯତେ । ହତ୍ଵାଽପି ସ ଇମାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ନ ହନ୍ତି ନ ନିବଧ୍ଯତେ
ଯାହାର ମନରେ ଅହଂକାର ନାହିଁ ଓ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଅପରିସ୍କୃତ ନୁହେଁ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ନ ମାରେ, ନ ବାନ୍ଧିଯାଏ।
ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ପରିଜ୍ଞାତା ତ୍ରିଵିଧା କର୍ମଚୋଦନା । କରଣଂ କର୍ମ କର୍ତେତି ତ୍ରିଵିଧଃ କର୍ମସଂଗ୍ରହଃ
ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାତା—ଏହି ତିନିଟି କାମ କରିବାର ଉତ୍ସ; ଉପକରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାର୍ତ୍ତା—ଏହି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟର ମୋଟ।
ଜ୍ଞାନଂ କର୍ମ ଚ କର୍ତା ଚ ତ୍ରିଧୈଵ ଗୁଣଭେଦତଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଗୁଣସଂଖ୍ଯାନେ ଯଥାଵଚ୍ଛୃଣୁ ତାନ୍ଯପି
ଜ୍ଞାନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାର୍ତ୍ତା—ଗୁଣର ଭିନ୍ନତା ଅନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଥାଏ; ଏହାକୁ ଗୁଣର ଗଣନାରେ ଯେପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ତାହା ଶୁଣ।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯେନୈକଂ ଭାଵମଵ୍ଯଯମୀକ୍ଷତେ । ଅଵିଭକ୍ତଂ ଵିଭକ୍ତେଷୁ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିଦ୍ଧି ସାତ୍ଵିକଂ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏକ ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖେ, ବିଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଅଭିନ୍ନତା ଦେଖେ—ସେ ଜ୍ଞାନକୁ ସାତ୍ୱିକ ଭାବିବା।
ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ତୁ ଯଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ନାନାଭାଵାନ୍ପୃଥଗ୍ଵିଧାନ୍ । ଵେତ୍ତି ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଜସମ୍
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖେ—ସେ ଜ୍ଞାନକୁ ରାଜସିକ ଭାବିବା।
ଯତ୍ତୁ କୃତ୍ସ୍ନଵଦେକସ୍ମିନ୍କାର୍ଯେ ସକ୍ତମହୈତୁକମ୍ । ଅତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵଦଲ୍ପଂ ଚ ତତ୍ତାସମମୁଦାହୃତମ୍
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଏକ ଫଳକୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଧରି ରହିଥାଏ, ଯାହା ଅଯୁକ୍ତ, ନିଜର ମୂଳ ନାହିଁ ଓ ସୀମିତ—ସେ ଜ୍ଞାନକୁ ତାମସିକ ଭାବିବା।
ନିଯତଂ ସଙ୍ଗରହିତମରାଗଦ୍ଵେଷତଃ କୃତମ୍ । ଅଫଲପ୍ରେପ୍ସୁନା କର୍ମ ଯତ୍ତତ୍ସାତ୍ଵିକମୁଚ୍ଯତେ
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଆସକ୍ତି ଓ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଛାଡି, ଫଳ ଆଶା ନ ରଖି କରାଯାଏ—ସେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସାତ୍ୱିକ କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ତୁ କାମେପ୍ସୁନା କର୍ମ ତାହଙ୍କାରେଣ ଵା ପୁନଃ। କ୍ରିଯତେ ବହୁଲାଯାସଂ ତଦ୍ରାଜସମୁଦାହୃତମ୍
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଶା ରଖି କିମ୍ବା ଅହଂକାରରେ, ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ କରାଯାଏ—ସେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ରାଜସିକ କୁହାଯାଏ।
ଅନୁବନ୍ଧଂ କ୍ଷଯଂ ହିଂସାମନପେକ୍ଷ୍ଯ ଚ ପୌରୁଷମ୍ । ମୋହାଦାରଭ୍ଯତେ କର୍ମ ଯତ୍ତତ୍ତାମସମୁଚ୍ଯତେ
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ମୂଢତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଫଳ, ହାନି, ହିଂସା କିମ୍ବା ନିଜ ଶକ୍ତି ଚିନ୍ତା ନ କରି—ସେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତାମସିକ କୁହାଯାଏ।
ମୁକ୍ତସଙ୍ଗୋନହଂଵାଦୀ ଧୃତ୍ଯୁତ୍ସାହସମନ୍ଵିତଃ । ସିଦ୍ଧ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯୋର୍ନିର୍ଵିକାରଃ କର୍ତା ସାତ୍ଵିକ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ଛାଡି, ଧୃଢତା ଓ ଉତ୍ସାହ ରଖି, ସଫଳତା ଓ ଅସଫଳତାରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ—ସେ କାର୍ତ୍ତାକୁ ସାତ୍ୱିକ କୁହାଯାଏ।
ରାଗୀ କର୍ମଫଲପ୍ରେପ୍ସୁର୍ଲୁବ୍ଧୋ ହିଂସାତ୍ମକୋଽଶୁଚିଃ । ହର୍ଷଶୋକାନ୍ଵିତଃ କର୍ତା ରାଜସଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଯିଏ ରାଗୀ, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଚାହେ, ଲୋଭୀ, ହିଂସାପ୍ରବୃତ୍ତି, ଅପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଲିପ୍ତ—ସେ କାର୍ତ୍ତାକୁ ରାଜସିକ କୁହାଯାଏ।
ଅଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରାକୃତଃ ସ୍ତବ୍ଧଃ ଶଠୋ ନୈକୃତିକୋଽଲସଃ । ଵିଷାଦୀ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରୀ ଚ କର୍ତା ତାମସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଅଯୁକ୍ତ, ଅସଭ୍ୟ, ଅହଂକାରୀ, ଚତୁର, ଦୁଷ୍ଟ, ଆଳସୀ, ନିରାଶ, ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରୀ—ସେ କାର୍ତ୍ତାକୁ ତାମସିକ କୁହାଯାଏ।
ବୁଦ୍ଧେର୍ଭେଦଂ ଧୃତେଶ୍ଚୈଵ ଗୁଣତସ୍ତ୍ରିଵିଧଂ ଶ୍ରୃଣୁ । ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନମଶେଷେଣ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ଧନଂଜଯ
ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୃତିର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଆଛି; ଏହାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଲଗା ଭାବରେ କହିବି, ଶୁଣ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତିଂ ଚ କାର୍ଯାକାର୍ଯେ ଭଯାଭଯେ । ବନ୍ଧଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଯା ଵେତ୍ତି ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ସାତ୍ଵିକୀ
ଯେ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି, କରିବା ଓ ନ କରିବା, ଭୟ ଓ ନିର୍ଭୟ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି—ଏହି ସବୁକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ସାତ୍ୱିକ।
ଯଯା ଧର୍ମମଧର୍ମଂ ଚ କାର୍ଯଂ ଚାକାର୍ଯମେଵ ଚ । ଅଯଥାଵତ୍ପ୍ରଜାନାତି ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ରାଜସୀ
ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, କରିବା ଓ ନ କରିବା—ଏହି ସବୁକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଭୁଲ୍ ଭାବେ ବୁଝେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ରାଜସିକ।
ଅଧର୍ମଂ ଧର୍ମମିତି ଯା ମନ୍ଯତେ ତମସାଽଽଵୃତା। ସର୍ଵାର୍ଥାନ୍ଵିପରୀତାଂଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ତାମସୀ
ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ଦେଖେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ବୁଝେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ତାମସିକ।
ଧୃତ୍ଯା ଯଯା ଧାରଯତେ ମନଃପ୍ରଣେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯାଃ । ଯୋଗେନାଵ୍ଯଭିଚାରିଣ୍ଯା ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ସାତ୍ଵିକୀ
ଯେ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଟୁଟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଓ ପାର୍ଥ, ସେହି ଧୃତିକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଧୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଯା ତୁ ଧର୍ମକାମାର୍ଧାନ୍ଧୃତ୍ଯା ଧାରଯତେଽର୍ଜୁନ । ପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଫଲାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ରାଜସୀ
ଯେ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟାଶାରେ ଆସକ୍ତି ସହିତ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଓ ଅର୍ଜୁନ, ସେହି ଧୃତିକୁ ରାଜସି ଧୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଂ ଭଯଂ ଶୋକଂ ଵିଷାଦଂ ଭଦେମେଵ ଚ । ନ ଵିମୁଞ୍ଚତି ଦୁର୍ମେଧା ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ତାମସୀ
ଯେ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ଅବିବେକୀ ମନ ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ଶୋକ, ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ, ଓ ପାର୍ଥ, ସେହି ଧୃତିକୁ ତାମସି ଧୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସୁଖଂ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଶ୍ରୁଣୁ ମେ ଭାରତର୍ଷଭ । ଅଭ୍ଯାସାଦ୍ରମତେ ଯତ୍ର ଦୁଃଖାନ୍ତଂ ଚ ନିଗଚ୍ଛତି
ଏବେ ମୋଠୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ସୁଖ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ସୁଖ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି ଓ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେଉଛି।
ଯତ୍ତଦଗ୍ରେ ଵିଷମିଵ ପରିଣାମେଽମୃତୋପମମ୍। ତତ୍ସୁଖଂ ସାତ୍ଵିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତମାତ୍ମବୁଦ୍ଧିପ୍ରସାଦଜମ୍
ଯେ ସୁଖ ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ ଭଳି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଅମୃତ ଭଳି ହୁଏ, ଏହା ଆତ୍ମା ଓ ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରଶାନ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୁଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵିଷଯେନ୍ଦ୍ରିଯସଂଯୋଗାଦ୍ଯତ୍ତଦଗ୍ରେଽମୃତୋପଭମ୍ । ପରିଣାମେ ଵିଷମିଵ ତତ୍ସୁଖଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯେ ସୁଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ସଂଯୋଗରୁ ଆରମ୍ଭରେ ଅମୃତ ଭଳି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ବିଷ ଭଳି ହୁଏ, ସେହି ସୁଖକୁ ରାଜସି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।