ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ତପ୍ତଂ ତପସ୍ତତ୍ରିଵିଧଂ ନରୈଃ । ଅଫଲାକାଙ୍କ୍ଷିଭିର୍ଯୁକ୍ତୈଃ ସାତ୍ଵିକଂ ପରିଚକ୍ଷତେ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ତପସ୍ୟା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଯେଉଁ ନିଷ୍କାମ ଲୋକ କରନ୍ତି, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ରହିଛି।
ସତ୍କାରମାନପୂଜାରାଥଂ ତପୋ ଦମ୍ଭେନ ଚୈଵ ଯତ୍ । କ୍ରିଯତେ ତଦିହ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାଜସଂ ଚଲମଧ୍ରୁଵମ୍
ମାନ, ସମ୍ମାନ, ପୂଜା ନିମିତ୍ତ କିମ୍ବା ଢଂଗ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ରଜୋଗୁଣୀ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ କୁହାଯାଏ।
ମୂଢଗ୍ରାହେଣାତ୍ମନୋ ଯତ୍ପୀଡଯା କ୍ରିଯତେ ତପଃ । ପରସ୍ଯୋତ୍ସାଦନାର୍ଥଂ ଵା ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍
ମୂଢ଼ତାରେ, ନିଜକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ତମୋଗୁଣୀ କୁହାଯାଏ।
ଦାତଵ୍ଯମିତି ଯଦ୍ଦାନଂ ଦୀଯତେଽନୁପକାରିଣେ । ଦେଶେ କାଲେ ଚ ପାତ୍ରେ ଚ ତଦ୍ଦାନଂ ସାତ୍ଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍
‘ଦେବା ଉଚିତ’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଦାନ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ, ଉଚିତ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦିଆଯାଏ, ଏହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ ଦାନ କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରାର୍ଥଂ ଫଲମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵା ପୁନଃ । ଦୀଯତେ ଚ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଦାନଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯେଉଁ ଦାନ ପ୍ରତିଉପକାର ଆଶା କିମ୍ବା ଫଳ ଆଶାରେ ଦିଆଯାଏ, କିମ୍ବା ମନ ଦୁଃଖରେ ଦିଆଯାଏ, ଏହାକୁ ରଜୋଗୁଣୀ ଦାନ କୁହାଯାଏ।
ଅଦେଶକାଲେ ଯଦ୍ଦାନମପାତ୍ରେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦୀଯତେ। ଅସତ୍କୃତମଵଜ୍ଞାତଂ ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍
ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ଅଯୋଗ୍ୟ ସମୟରେ, ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ, ଆଦର ବିନା କିମ୍ବା ଉପେକ୍ଷା ସହ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ଏହାକୁ ତମୋଗୁଣୀ କୁହାଯାଏ।
ଓଂତତ୍ସଦିତି ନିର୍ଦେଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତେନ ଵେଦାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵିହିତାଃ ପୁରା
‘ଓଁ, ତତ୍, ସତ୍’—ଏହି ତିନି ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମର ନାମ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ନାମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯୁଦାହୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକ୍ରିଯାଃ । ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଵିଧାନୋକ୍ତାଃ ସତତଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍
ଏହିଠାରୁ, ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ଉପାସକମାନେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ତଦିତ୍ଯନଭିସଂଧାଯ ଫଲଂ ଯଜ୍ଞତପଃକ୍ରିଯାଃ । ଦାନକ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ କ୍ରିଯନ୍ତେ ମୋକ୍ଷକାଙ୍କ୍ଷିଭିଃ
ଏଭଳି ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ସଦ୍ଭାଵେ ସାଧୁଭାଵେ ଚ ସଦିତ୍ଯେତତ୍ପ୍ରୁଯୁଜ୍ଯତେ। ପ୍ରଶସ୍ତେ କର୍ମଣି ତଥା ସଚ୍ଛବ୍ଦଃ ପାର୍ଥ ଯୁଜ୍ଯତେ
'ସତ୍' ଶବ୍ଦଟି ସତ୍ୟ ଓ ଭଲ ପ୍ରକୃତିର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ହେ ପାର୍ଥ, ଏହା ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଯଜ୍ଞେ ତପସି ଦାନେ ଚ ସ୍ଥିତିଃ ସଦିତି ଚୋଚ୍ଯତେ । କର୍ମ ଚୈଵ ତଦର୍ଥୀଯଂ ସାଦିତ୍ଯେଵାଭିଧୀଯତେ
ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନରେ ଦୃଢ଼ତାକୁ 'ସତ୍' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି କରାଯାଏ, ତାକୁ ମଧ୍ୟ 'ସତ୍' ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯା ହୁତଂ ଦତ୍ତଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ଚ ଯତ୍ । ଅସଦିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ପାର୍ଥ ନ ଚ ତତ୍ପ୍ରେତ୍ଯ ନୋ ଇହ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଦାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଆସ୍ଥା ବିନା କରାଯାଏ, ହେ ପାର୍ଥ, ତାକୁ 'ଅସତ୍' କୁହାଯାଏ—ଏହା ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରେ କେବେ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
ସଂନ୍ଯାସତ୍ଯ ମହାବାହୋ ତତ୍ତ୍ଵମିଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁମ୍ । ତ୍ଯାଗସ୍ଯ ଚ ହୃଷୀକେଶ ପୃଥକ୍କେଶିନିପୂଦନ
ହେ ମହାବାହୁ, ମୁଁ ବୁଝିବାକୁ ଚାହେଁ ସଂନ୍ୟାସ ଓ ତ୍ୟାଗର ସତ୍ୟ ତଥା ଏହି ଦୁଇଟିର ମଧ୍ୟରେ କେମିତି ତଫାତ୍ ଅଛି, ହେ ହୃଷୀକେଶ, ହେ କେଶି ନାଶକ।
କାମ୍ଯାନାଂ କର୍ମଣାଂ ନ୍ଯାସଂ ସଂନ୍ଯାସଂ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। ସର୍ଵକର୍ମଫଲତ୍ଯାଗଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତ୍ଯାଗଂ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ
ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଂନ୍ୟାସ କୁହନ୍ତି; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତ୍ୟାଗକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତ୍ୟାଗ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଦୋଷଵଦିତ୍ଯେକେ କର୍ମ ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକର୍ମ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯମିତି ଚାପରେ
କିଛି ଚିନ୍ତକ କହନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନିଶ୍ଚଯଂ ଶ୍ରୃଣୁ ମେ ତତ୍ର ତ୍ଯାଗେ ଭରତସତ୍ତମ। ତ୍ଯାଗୋ ହି ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ତ୍ରିଵିଧଃ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ୟାଗ ବିଷୟରେ ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ ଶୁଣ; କାରଣ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ୟାଗକୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକର୍ମ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ କାର୍ଯମେଵ ତତ୍। ଯଜ୍ଞୋ ଦାନଂ ତପଶ୍ଚୈଵ ପାଵନାନି ମନୀଷିଣାମ୍
ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର କରେ।
ଏତାନ୍ଯପି ତୁ କର୍ମାଣି ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଫଲାନି ଚ । କର୍ତଵ୍ଯାନୀତି ମେ ପାର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତଂ ମତମୁତ୍ତମମ୍
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳ ଛାଡ଼ି କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ମୋର ଦୃଢ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମତ।
ନିଯତସ୍ଯ ତୁ ସଂନ୍ଯାସଃ କର୍ମଣୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ । ମୋହାତ୍ତସ୍ଯ ପରିତ୍ଯାଗସ୍ତାମସଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟର ସଂନ୍ୟାସ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୂଢତାରୁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ତାହାକୁ ତାମସିକ ତ୍ୟାଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦୁଃଖମିତ୍ଯେଵ ଯତ୍କର୍ମ କାଯକ୍ଲେଶଭଯାତ୍ତ୍ଯଜେତ୍ । ସ କୃତ୍ଵା ରାଜସଂ ତ୍ଯାଗଂ ନୈଵ ତ୍ଯାଗଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଭାବି, ଦେହର କ୍ଲେଶ ଭୟରୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ରାଜସିକ ତ୍ୟାଗ କରେ ଏବଂ ତ୍ୟାଗର ଫଳ ପାଉନାହିଁ।
କାର୍ଯମିତ୍ଯେଵ ଯତ୍କର୍ମ ନିଯତଂ କ୍ରିଯତେଽର୍ଜୁନ । ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଫଲଂ ଚୈଵ ସ ତ୍ଯାଗଃ ସାତ୍ଵିକୋ ମତଃ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳ ଛାଡ଼ି, ସେହି ତ୍ୟାଗକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟ୍ଯକୁଶଲଂ କର୍ମ କୁଶଲେ ନାନୁଷଜ୍ଜତେ । ତ୍ଯାଗୀ ସତ୍ତ୍ଵସମାଵିଷ୍ଟୋ ମେଧାଵୀ ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ
ଯିଏ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଭରିଆ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ିଛି, ସେ ଅପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରେନାହିଁ, ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏପରି ତ୍ୟାଗୀକୁ ସୁଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନ ହି ଦେହଭୃତା ଶକ୍ଯଂ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ କର୍ମାଣ୍ଯଶେଷତଃ । ଯସ୍ତୁ କର୍ମଫଲତ୍ଯାଗୀ ସ ତ୍ଯାଗୀତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ଦେହଧାରୀ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେଠିକି ତ୍ୟାଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନିଷ୍ଟମିଷ୍ଟଂ ମିଶ୍ରଂ ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍ । ଭଵତ୍ଯତ୍ଯାଗିନୀଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ନ ତୁ ସଂନ୍ଯାସିନାଂ କ୍ଵଚିତ୍
ଅପ୍ରିୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ମିଶ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ତ୍ୟାଗ ନକରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ସଂନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ କେବେ ମିଳେନାହିଁ।
ପଞ୍ଚୈତାନି ମହାବାହୋ କାରଣାନି ନିବୋଧ ମେ। ସାଙ୍ଖ୍ଯେ କୃତାନ୍ତେ ପ୍ରୋକ୍ତାନି ସିଦ୍ଧଯେ ସର୍ଵକର୍ମଣାଂ
ହେ ମହାବାହୁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
ଅଧିଷ୍ଠାନଂ ତଥା କର୍ତା କରଣଂ ଚ ପୃଥଗ୍ଵିଧମ୍। ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ପୃଥକ୍କେଷ୍ଟା ଦୈଵଂ ଚୈଵାତ୍ର ପଞ୍ଚମମ୍
ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି—କାର୍ଯ୍ୟର ଆଧାର ଦେହ, କର୍ତ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ, ପ୍ରକାର ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଦୈବ।
ଶରୀରଵାଙ୍ଭନୋଭିର୍ଯତ୍କର୍ମ ପ୍ରାରଭତେ ନରଃ। ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଵା ଵିପରୀତଂ ଵା ପଞ୍ଚୈତେ ତସ୍ଯ ହେତଵଃ
ଏକ ମଣିଷ ତାଙ୍କର ଶରୀର, କଥା ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯେ କୌଣସି କାମ କରେ, ସେ କାମ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ହେଉ କି ଅନ୍ୟାୟ, ଏହାର ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ଅଛି।
ତତ୍ରୈଵଂ ସତି କର୍ତାରମାତ୍ମାନଂ କେଵଲଂ ତୁ ଯଃ । ପଶ୍ଯତ୍ଯକୃତବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାନ୍ନ ସ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ମତିଃ
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ରହିଛି, ଯିଏ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିରେ କେବଳ ନିଜକୁ କାର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିନାହିଁ।
ଯସ୍ଯ ନାହଂକୃତୋ ଭଵୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ଯସ୍ଯ ନ ଲିପ୍ଯତେ । ହତ୍ଵାଽପି ସ ଇମାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ନ ହନ୍ତି ନ ନିବଧ୍ଯତେ
ଯାହାର ମନରେ ଅହଂକାର ନାହିଁ ଓ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଅପରିସ୍କୃତ ନୁହେଁ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ନ ମାରେ, ନ ବାନ୍ଧିଯାଏ।
ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ପରିଜ୍ଞାତା ତ୍ରିଵିଧା କର୍ମଚୋଦନା । କରଣଂ କର୍ମ କର୍ତେତି ତ୍ରିଵିଧଃ କର୍ମସଂଗ୍ରହଃ
ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାତା—ଏହି ତିନିଟି କାମ କରିବାର ଉତ୍ସ; ଉପକରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାର୍ତ୍ତା—ଏହି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟର ମୋଟ।