ତ୍ରିଵିଧଂ ନରକସ୍ଯେଦଂ ଦ୍ଵାରଂ ନାଶନମାତ୍ମନଃ । କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭସ୍ତସ୍ମାଦେତତ୍ରଯଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ନରକର ତିନିଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଯାହା ନିଜକୁ ନାଶ କରେ—ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ। ଏହି ତିନିଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଏତୈର୍ଵିମୁକ୍ତଃ କୌନ୍ତେଯ ତମୋଦ୍ଵାରୈସ୍ତ୍ରିଭିର୍ନରଃ । ଆଚରତ୍ଯାତ୍ମନଃ ଶ୍ରେଯସ୍ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିମ୍
ଏହି ତିନିଟି ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵର୍ତତେ କାମକାରତଃ। ନ ସ ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୋତି ନ ସୁଖଂ ନ ପରାଂ ଗତିମ୍
ଯେ କେହି ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାମ କରେ, ସେ କେବେ ନ ସଫଳତା, ନ ସୁଖ, ନ ପରମ ଗତି ପାଏ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ ତେ କାର୍ଯାକାର୍ଯଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶାସ୍ତ୍ରଵିଧାନୋକ୍ତଂ କର୍ମ କର୍ତୁମିହାର୍ହସି
ସେଥିପାଇଁ, କଣ କରିବା ଓ କଣ ନ କରିବାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ହିଁ ପ୍ରମାଣ। ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଜାଣି, ଏଠାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଯଜନ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତା। ତେଷାଂ ନିଷ୍ଠା ତୁ କା କୃଷ୍ଣ ସତ୍ଵମାହୋ ସଜସ୍ତମଃ
ଯେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି—ହେ କୃଷ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କର ନିଷ୍ଠା କେଉଁ ଗୁଣରେ? ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, କିମ୍ବା ତମ?
ତ୍ରିଵିଧା ଭଵତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେହିନାଂ ସା ସ୍ଵଭାଵଜା। ସାତ୍ଵିକୀ ରାଜସୀ ଚୈଵ ତାମସୀ ଚେତି ତାଂ ଶ୍ରୃଣୁ
ଦେହୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ତିନି ପ୍ରକାର—ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ: ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ। ଏହା ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ସତ୍ଵାନୁରୂପା ସର୍ଵସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭଵତି ଭାରତ। ଶ୍ରଦ୍ଧାମଯୋଽଯଂ ପୁରୁଷୋ ଯୋ ଯଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧଃ ସ ଏଵ ସଃ
ହେ ଭାରତ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଯେମିତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖେ, ସେମିତି ସେ ହୁଏ।
ଯଜନ୍ତେ ସାତ୍ଵିକା ଦେଵାନ୍ଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି ରାଜସାଃ। ପ୍ରେତାନ୍ଭୂତଗଣାଂଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଯଜନ୍ତେ ତାମସା ଜନାଃ
ସାତ୍ତ୍ୱିକମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ରାଜସିକମାନେ ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ, ତାମସିକମାନେ ପୂତ୍ର ଓ ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଅଶାସ୍ତ୍ରଵିହିତଂ ଘୋରଂ ତପ୍ଯନ୍ତେ ଯେ ତପୋ ଜନାଃ । ଦମ୍ଭାହଙ୍କାରସଂଯୁକ୍ତାଃ କାମରାଗବଲାନ୍ଵିତାଃ
ଯେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ନିଷିଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଦମ୍ଭ, ଅହଂକାର, ଇଚ୍ଛା ଓ ଆସକ୍ତିରେ ଭରିଥିବା—
କର୍ଶଯନ୍ତଃ ଶରୀରସ୍ଥଂ ଭୂତଗ୍ରାମମଚେତସଃ। ମାଂ ଚୈଵାନ୍ତଃ ଶରୀରସ୍ଥଂ ତାନ୍ଵିଦ୍ଧ୍ଯାସୁରନିଶ୍ଚଯାନ୍
ଅବିବେକରେ ଦେହର ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ, ଦେହରେ ବସିଥିବା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଆସୁରୀ ନିଶ୍ଚୟ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ଆହାରସ୍ତ୍ଵପି ସର୍ଵସ୍ଯ ତ୍ରିଵିଧୋ ଭଵତି ପ୍ରିଯଃ । ଯଜ୍ଞସ୍ତପସ୍ତଥା ଦାନଂ ତେଷାଂ ଭେଦମିମଂ ଶ୍ରୃଣୁ
ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ପସନ୍ଦ ହୁଏ; ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ହୁଏ। ଏହାର ଭେଦ ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ଆଯୁଃସତ୍ଵବଲାରୋଗ୍ଯସୁଖପ୍ରୀତିଵିଵର୍ଧନାଃ । ରସ୍ଯାଃସ୍ରିଗ୍ଧାଃ ସ୍ଥିରା ହୃଦ୍ଯା ଆହାରାଃସାତ୍ଵିକପ୍ରିଯାଃ
ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଆୟୁଷ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ପ୍ରସନ୍ନତା ବଢାଏ, ମଧୁର, ତେଲିଆ, ଦୃଢ଼ ଓ ହୃଦୟକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରିୟ।
କଟ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାତ୍ଯୁଷ୍ଣତୀକ୍ଷ୍ଣରୂକ୍ଷଵିଦାହିନଃ । ଆହାରା ରାଜସସ୍ଯେଷ୍ଟା ଦୁଃଖଶୋକାମଯପ୍ରଦାଃ
ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ତୀତ, ତେଜ, ଖାରା, ଅତି ଗରମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଜଳନାଦାୟକ, ସେଗୁଡିକ ରଜୋଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କ ପସନ୍ଦ, ଏହା ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।
ଯାତଯାମଂ ଗତରସଂ ପୂତି ପର୍ଯୁଷିତଂ ଚ ଯତ୍। ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟମପି ଚାମେଧ୍ଯଂ ଭୋଜନଂ ତାମସପ୍ରିଯମ୍
ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ବାସି, ରୁଚିହୀନ, ପଚିଗଲା, ଅପବିତ୍ର, ଅବଶିଷ୍ଟ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେଗୁଡିକ ତମୋଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରିୟ।
ଅଫଲାକାଙ୍କ୍ଷିଭିର୍ଯଜ୍ଞୋ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟୋ ଯ ଇଜ୍ଯତେ। ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମେଵେତି ମନଃ ସମାଧାଯ ସ ସାତ୍ଵିକଃ
ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ଫଳ ଆଶା ନଥିବା, ଏବଂ 'କରିବା ଉଚିତ' ବୋଲି ମନେ ଧାରଣା କରି କରାଯାଏ, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଥାଏ।
ଅଭିସଂଘାଯ ତୁ ଫଲଂ ଦମ୍ଭାର୍ଥମପି ଚୈଵ ଯତ୍। ଇଜ୍ଯତେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଜସମ୍
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଆଶା କିମ୍ବା ଦେଖାଦେଖି ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେଠି ରଜୋଗୁଣ ଅଛି।
ଵିଧିହୀନମସୃଷ୍ଟାନ୍ନଂ ମନ୍ତ୍ରହୀନମଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଵିରହିତଂ ଯଜ୍ଞଂ ତାମସଂ ପରିଚକ୍ଷତେ
ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରି, ଅନ୍ନ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦକ୍ଷିଣା ନାହିଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା କରାଯାଏ, ସେଠି ତମୋଗୁଣ ରହିଛି।
ଦେଵଦ୍ଵିଜଗୁରୁପ୍ରାଜ୍ଞପୂଜନଂ ଶୌଚମାର୍ଜଵମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମହିଂସା ଚ ଶାରୀରଂ ତପ ଉଚ୍ଯତେ
ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୁରୁ ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପୂଜା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅହିଂସା—ଏହିଗୁଡିକ ଦେହର ତପସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁଦ୍ଵେଗକରଂ ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯହିତଂ ଚ ଯତ୍ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାଭ୍ଯସନଂ ଚୈଵ ଵାଙ୍ଭଯଂ ତପ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ କଥା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦିଏ ନାହିଁ, ସତ୍ୟ, ମିଷ୍ଟି ଓ ଉପକାରୀ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ ଓ ଅଭ୍ୟାସ—ଏହିଗୁଡିକ କଥାର ତପସ୍ୟା।
ମନଃପ୍ରସାଦଃ ସମ୍ଯତ୍ଵଂ ମୌନମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ । ଭାଵସଂଶୁଦ୍ଧିରିତ୍ଯେତତ୍ତପୋ ମାନସମୁଚ୍ଯତେ
ମନ ଶାନ୍ତି, ସଂଯମ, ନୀରବତା, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ ଓ ଭାବର ପବିତ୍ରତା—ଏହିଗୁଡିକ ମନସିକ ତପସ୍ୟା।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ତପ୍ତଂ ତପସ୍ତତ୍ରିଵିଧଂ ନରୈଃ । ଅଫଲାକାଙ୍କ୍ଷିଭିର୍ଯୁକ୍ତୈଃ ସାତ୍ଵିକଂ ପରିଚକ୍ଷତେ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ତପସ୍ୟା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଯେଉଁ ନିଷ୍କାମ ଲୋକ କରନ୍ତି, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ରହିଛି।
ସତ୍କାରମାନପୂଜାରାଥଂ ତପୋ ଦମ୍ଭେନ ଚୈଵ ଯତ୍ । କ୍ରିଯତେ ତଦିହ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାଜସଂ ଚଲମଧ୍ରୁଵମ୍
ମାନ, ସମ୍ମାନ, ପୂଜା ନିମିତ୍ତ କିମ୍ବା ଢଂଗ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ରଜୋଗୁଣୀ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ କୁହାଯାଏ।
ମୂଢଗ୍ରାହେଣାତ୍ମନୋ ଯତ୍ପୀଡଯା କ୍ରିଯତେ ତପଃ । ପରସ୍ଯୋତ୍ସାଦନାର୍ଥଂ ଵା ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍
ମୂଢ଼ତାରେ, ନିଜକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ତମୋଗୁଣୀ କୁହାଯାଏ।
ଦାତଵ୍ଯମିତି ଯଦ୍ଦାନଂ ଦୀଯତେଽନୁପକାରିଣେ । ଦେଶେ କାଲେ ଚ ପାତ୍ରେ ଚ ତଦ୍ଦାନଂ ସାତ୍ଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍
‘ଦେବା ଉଚିତ’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଦାନ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ, ଉଚିତ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦିଆଯାଏ, ଏହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ ଦାନ କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରାର୍ଥଂ ଫଲମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵା ପୁନଃ । ଦୀଯତେ ଚ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଦାନଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯେଉଁ ଦାନ ପ୍ରତିଉପକାର ଆଶା କିମ୍ବା ଫଳ ଆଶାରେ ଦିଆଯାଏ, କିମ୍ବା ମନ ଦୁଃଖରେ ଦିଆଯାଏ, ଏହାକୁ ରଜୋଗୁଣୀ ଦାନ କୁହାଯାଏ।
ଅଦେଶକାଲେ ଯଦ୍ଦାନମପାତ୍ରେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦୀଯତେ। ଅସତ୍କୃତମଵଜ୍ଞାତଂ ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍
ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ଅଯୋଗ୍ୟ ସମୟରେ, ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ, ଆଦର ବିନା କିମ୍ବା ଉପେକ୍ଷା ସହ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ଏହାକୁ ତମୋଗୁଣୀ କୁହାଯାଏ।
ଓଂତତ୍ସଦିତି ନିର୍ଦେଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତେନ ଵେଦାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵିହିତାଃ ପୁରା
‘ଓଁ, ତତ୍, ସତ୍’—ଏହି ତିନି ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମର ନାମ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ନାମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯୁଦାହୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକ୍ରିଯାଃ । ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଵିଧାନୋକ୍ତାଃ ସତତଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍
ଏହିଠାରୁ, ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ଉପାସକମାନେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ତଦିତ୍ଯନଭିସଂଧାଯ ଫଲଂ ଯଜ୍ଞତପଃକ୍ରିଯାଃ । ଦାନକ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ କ୍ରିଯନ୍ତେ ମୋକ୍ଷକାଙ୍କ୍ଷିଭିଃ
ଏଭଳି ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ସଦ୍ଭାଵେ ସାଧୁଭାଵେ ଚ ସଦିତ୍ଯେତତ୍ପ୍ରୁଯୁଜ୍ଯତେ। ପ୍ରଶସ୍ତେ କର୍ମଣି ତଥା ସଚ୍ଛବ୍ଦଃ ପାର୍ଥ ଯୁଜ୍ଯତେ
'ସତ୍' ଶବ୍ଦଟି ସତ୍ୟ ଓ ଭଲ ପ୍ରକୃତିର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ହେ ପାର୍ଥ, ଏହା ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।