ଯତନ୍ତୋ ଯୋଗିନଶ୍ଚୈନଂ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । ଯତନ୍ତୋଽପ୍ଯକୃତାତ୍ମାନୋ ନୈନଂ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯଚେତସଃ
ଯେଉଁ ଯୋଗୀମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମନରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଦାଦିତ୍ଯଗତଂ ତେଜୋ ଜଗଦ୍ଭାସଯତେଽଖିଲମ୍। ଯଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସି ଯଚ୍ଚାଗ୍ନୌ ତତ୍ତେଜୋ ଵିଦ୍ଧି ମାର୍ମକମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯେ ତେଜ ଥାଏ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଯେ ତେଜ ଅଛି, ସେଇ ତେଜକୁ ମୋର ବୋଲି ଜାଣ।
ଗାମାଵିଶ୍ଯ ଚ ଭୂତାନି ଧାରଯମ୍ଯହମୋଜସା । ପୁଷ୍ଣାମି ଚୌଷଧୀଃ ସର୍ଵାଃ ସୋମୋ ଭୂତ୍ଵା ରସାତ୍ମକଃ
ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଧାରଣ କରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ ରସ ଦେଇ ପୋଷଣ କରେ।
ଅହଂ ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରାଣିନାଂ ଦେହମାଶ୍ରିତଃ । ପ୍ରାଣାପାନସମାଯୁକ୍ତଃ ପଚାମ୍ଯନ୍ନଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍
ମୁଁ ଭୋଜନ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ସହିତ ଚାରି ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ କରେ।
ସର୍ଵସ୍ଯ ଚାହଂ ହୃଦି ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟୋ ମତ୍ତଃ ସ୍ମୃତିର୍ଜ୍ଞାନମପୋହନଂ ଚ । ଵେଦୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈରହମେଵ ଵେଦ୍ଯୋ ଵେଦାନ୍ତକୃଦ୍ଵେଦଵିଦେଵ ଚାହମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି। ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭୁଲିଯିବା—ଏହା ସବୁ ମୋଠାରୁ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମାତ୍ର ଜଣାଯିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ବେଦାନ୍ତର ରଚନାକାର ଓ ବେଦକୁ ଜାଣିଥିବା ମୁଁ ହିଁ।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷୌ ଲୋକେ କ୍ଷରଶ୍ଚାକ୍ଷର ଏଵ ଚ। କ୍ଷରଃ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି କୂଟସ୍ଥୋଽକ୍ଷର ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି—ଏକ ଅଶ୍ୱର (ନଶ୍ୱର), ଅନ୍ୟଟି ଅକ୍ଷୟ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଶ୍ୱର, ଯେଉଁଠି ରହିଛି ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉତ୍ତମଃ ପୁରୁଷସ୍ତ୍ଵନ୍ଯଃ ପରମାତ୍ମେତ୍ଯୁଦାହୃତଃ । ଯୋ ଲୋକତ୍ରଯମାଵିଶ୍ଯ ବିଭର୍ତ୍ଯଵ୍ଯଯ ଈଶ୍ଵରଃ
ତଥାପି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅତି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଯସ୍ମାତ୍କ୍ଷରମତୀତୋଽହମକ୍ଷରାଦପି ଚୋତ୍ତମଃ । ଅତୋଽସ୍ମି ଲୋକେ ଵେଦେ ଚ ପ୍ରସ୍ଥିତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ମୁଁ ନଶ୍ୱରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଅକ୍ଷୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଲୋକରେ ଓ ବେଦରେ 'ପୁରୁଷୋତ୍ତମ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଯୋ ମାମେଵମସଂମୂଢୋ ଜାନାତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍ । ସ ସର୍ଵଵିଦ୍ଭଜତି ମାଂ ସର୍ଵଭାଵେନ ଭାରତ
ଯିଏ ମୋତେ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି 'ପୁରୁଷୋତ୍ତମ' ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ମୋତେ ଭଜେ, ହେ ଭାରତ।
ଇତି ଗୁହ୍ଯତମଂ ଶାସ୍ତ୍ରମିଦମୁକ୍ତଂ ମଯାଽନଘ। ଏଵଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ସ୍ଯାତ୍କୃତକୃତ୍ଯଶ୍ଚ ଭାରତ
ଏହିପରି ଗୁପ୍ତତମ ଶାସ୍ତ୍ର ମୁଁ କହିଲି, ହେ ନିର୍ମଳ। ଏହାକୁ ବୁଝିଲେ ଲୋକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ହୁଏ, ହେ ଭାରତ।
ଅଭଯଂ ସତ୍ଵସଂଶୁଦ୍ଧିର୍ଜ୍ଞାନଯୋଗଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ । ଦାନଂ ଦମଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତପ ଆର୍ଜଵମ୍
ନିର୍ଭୟତା, ହୃଦୟର ପବିତ୍ରତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଦୃଢତା, ଦାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ, ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସରଳତା—
ଅହିଂସା ସତ୍ଯମକ୍ରୋଧସ୍ତ୍ଯାଗଃ ଶାନ୍ତିରପୈଶୁନମ୍ । ଦଯା ଭୂତେଷ୍ଵଲୋଲୁତ୍ଵଂ ମାର୍ଦଵଂ ହ୍ରୀରଚାପଲମ୍
ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, କ୍ରୋଧ ନଥିବା, ତ୍ୟାଗ, ଶାନ୍ତି, ଅନ୍ୟର ନିନ୍ଦା ନକରିବା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା, ଲୋଭ ନଥିବା, କୋମଳତା, ଲଜ୍ଜା ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ନଥିବା—
ତେଜଃ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ ଶୌଚମଦ୍ରୋହୋ ନାତିମାନିତା । ଭଵନ୍ତି ସଂପଦଂ ଦୈଵୀମଭିଜାତସ୍ଯ ଭାରତ
ତେଜ, କ୍ଷମା, ଧୃତି, ପବିତ୍ରତା, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଅହଂକାର ନଥିବା—ଏହି ସବୁ ଦେବୀ ଗୁଣ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଉଁଠି ଦେବତ୍ୱର ଜନ୍ମ ହୋଇଛି, ହେ ଭାରତ।
ଦମ୍ଭୋ ଦର୍ପୋଽଭିମାନଶ୍ଚ କ୍ରୋଧଃ ପାରୁଷ୍ଯମେଵ ଚ । ଅଜ୍ଞାନଂ ଚାଭିଜାତସ୍ଯ ପାର୍ଥ ସଂପଦମାସୁରୀମ୍
ଢୋଙ୍ଗ, ଅଭିମାନ, ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ, କଠୋରତା ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ଏହି ସବୁ ଆସୁରୀ ଗୁଣ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ହେ ପାର୍ଥ।
ଦୈଵୀ ସଂପଦ୍ଵିମୋକ୍ଷାଯ ନିବନ୍ଧାଯାସୁରୀ ମତା। ମା ଶୁଚଃ ସଂପଦଂ ଦୈଵୀମଭିଜାତୋଽସି ପାଣ୍ଡଵ
ଦେବୀ ଗୁଣ ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ, ଆସୁରୀ ଗୁଣ ବାନ୍ଧି ରଖେ। ତୁମେ ଦେବୀ ଗୁଣରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତେଣୁ ଚିନ୍ତା କରନି, ହେ ପାଣ୍ଡବ।
ଦ୍ଵୌ ଭୂତସର୍ଗୌ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଦୈଵ ଆସୁର ଏଵ ଚ। ଦୈଵୋ ଵିସ୍ତରଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତ ଆସୁରଂ ପାର୍ଥ ମେ ଶୃଣୁ
ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ସୃଷ୍ଟି ଅଛି—ଦେବୀ ଓ ଆସୁରୀ। ଦେବୀ ଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଦେଲି, ଏବେ ଆସୁରୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ହେ ପାର୍ଥ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତିଂ ଚ ଜନା ନ ଵିଦୁରାସୁରାଃ। ନ ଶୌଚଂ ନାପି ଚାଚାରୋ ନ ସତ୍ଯଂ ତେଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ
ଆସୁରୀ ଲୋକେ କୃତ୍ୟ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗର ପଥ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କରେ ପବିତ୍ରତା, ଆଚରଣ ଓ ସତ୍ୟତା ନାହିଁ।
ଅସତ୍ଯମପ୍ରତିଷ୍ଠଂ ତେ ଜଗଦାହୁରନୀଶ୍ଵରମ୍ । ଅପରସ୍ପରସଂଭୂତଂ କିମନ୍ଯତ୍କାମହୈତୁକମ୍
ସେମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ଜଗତର କୌଣସି ସତ୍ୟ, ଭିତି କିମ୍ବା ଈଶ୍ୱର ନାହିଁ। ପରସ୍ପର ଯୋଗରୁ ଜନ୍ମ, ଚାହିଦା ହିଁ କାରଣ—ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କ'ଣ?
ଏତାଂ ଦୃଷ୍ଟିମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ନଷ୍ଟାତ୍ମାନୋଽଲ୍ପବୁଦ୍ଧଯଃ । ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯୁଗ୍ରକର୍ମାଣଃ କ୍ଷଯାଯ ଜଗତୋଽହିତାଃ
ଏହି ଭ୍ରମ ଧାରଣ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ହରାଇ, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧିରେ, କଠୋର କାମ କରି, ଏହି ଜଗତର ଶତ୍ରୁମାନେ ନାଶ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
କାମମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦୁଷ୍ପୂରଂ ଦମ୍ଭମାନମଦାନ୍ଵିତାଃ । ମୋହାଦ୍ଗୃହୀତ୍ଵାଽସଦ୍ଗ୍ରାହାନ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେଽଶୁଚିଵ୍ରତାଃ
ଅପୂରଣୀୟ ଇଚ୍ଛାକୁ ଧରି, ଢୋଙ୍ଗ, ଅଭିମାନ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା, ମୋହରେ ଅସତ୍ୟ ଧାରଣାକୁ ଧରି, ଅପବିତ୍ର ଆଚରଣ କରନ୍ତି।
ଚିନ୍ତାମପରିମେଯାଂ ଚ ପ୍ରଲଯାନ୍ତାମୁପାଶ୍ରିତାଃ। କାମୋପଭୋଗପରମା ଏତାଵଦିତି ନିଶ୍ଚିତାଃ
ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ବନ୍ଧା, ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥାଏ। ଇଚ୍ଛା ପୂରଣକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବି, ଏହି ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ଆଶାପାଶଶତୈର୍ବଦ୍ଧାଃ କାମକ୍ରୋଧପରାଯଣାଃ । ଈହନ୍ତୋ କାମଭୋଗାର୍ଥମନ୍ଯାଯେନାର୍ଥସଂଚଯାନ୍
ଶତଶଃ ଆଶାର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଲିନ୍, ଭୋଗ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଇଦମଦ୍ଯ ମଯା ଲବ୍ଧମିମଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯେ ମନୋରଥମ୍ । ଇଦମସ୍ତୀଦମପି ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି ପୁନର୍ଧନମ୍
ଏହି ଦିନ ମୁଁ ଏହା ଲାଭ କରିଛି, ଏହି ଆଶା ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ମିଳିବ। ଏହା ମୋ ପାଖରେ ଅଛି, ଆଉ ଧନ ମଧ୍ୟ ଆସିବ।
ଅସୌ ମଯା ହତଃ ଶତ୍ରୁର୍ହନିଷ୍ଯେ ଚାପରାନପି। ଈଶ୍ଵରୋଽହମହଂ ଭୋଗୀ ସିଦ୍ଧୋଽହଂ ବଲଵାନ୍ସୁଖୀ
ସେ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ ମାରିଦେଇଛି, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମାରିଦେବି। ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଭୋଗ କରୁଛି, ମୁଁ ସଫଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୁଖୀ।
ଆଢ୍ଯୋଽଭିଜନଵାନସ୍ମି କୋଽନ୍ଯୋସ୍ତି ସଦୃଶୋ ମଯା । ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଦାସ୍ଯାମି ମୋଦିଷ୍ଯ ଇତ୍ଯଜ୍ଞାନଵିମୋହିତାଃ
ମୁଁ ଧନୀ ଓ ଉଚ୍ଚ କୁଳର, ମୋ ସମାନ ଆଉ କିଏ ଅଛି? ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି, ଦାନ ଦେବି, ଆନନ୍ଦ କରିବି—ଏଭଳି ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ଅନେକଚିତ୍ତଵିଭ୍ରାନ୍ତ ମୋହଜାଲସମାଵୃତାଃ । ପ୍ରସକ୍ତାଃ କାମଭୋଗେଷୁ ପତନ୍ତି ନରକେଽଶୁଚୌ
ଅନେକ ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତାରେ ଭ୍ରମିତ, ମୋହର ଜାଲରେ ଆବୃତ, ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଅଶୁଚି ନରକକୁ ପଡିଯାନ୍ତି।
ଆତ୍ମସଂଭାଵିତାଃ ସ୍ତବ୍ଧା ଧନମାନମଦାନ୍ଵିତାଃ । ଯଜନ୍ତେ ନାମଯଜ୍ଞୈସ୍ତେ ଦମ୍ଭେନାଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ନିଜକୁ ବଡ଼ ବୋଲି ଭାବୁଥିବା, ଅହଂକାରୀ, ଧନ ଓ ମାନର ଗର୍ବରେ ଭରିଥିବା, ସେମାନେ ନାମମାତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଦମ୍ଭ ଓ ନିୟମ ଛାଡ଼ି।
ଅହଙ୍କାରଂ ବଲଂ ଦର୍ପଂ କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ଚ ସଂଶ୍ରିତାଃ । ମାମତ୍ମପରଦେହେଷୁ ପ୍ରଦ୍ଵିଷନ୍ତୋଽଭ୍ଯସୂଯକାଃ
ଅହଂକାର, ଶକ୍ତି, ଅଭିମାନ, ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା, ସେମାନେ ମୋତେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ରହନ୍ତି।
ତାନହଂ ଦ୍ଵିଷତଃ କ୍ରୂରାନ୍ସଂସାରେଷୁ ନରାଧମାନ୍ । କ୍ଷିପାମ୍ଯଜସ୍ରମଶୁଭାନାସୁରୀଷ୍ଵେଵ ଯୋନିଷୁ
ଏଭଳି ଦ୍ୱେଷପୂର୍ଣ୍ଣ, କ୍ରୁର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧମମାନେ, ମୁଁ ସେମାନେକୁ ଅନ୍ତର୍ୟାତ୍ମା ଅଶୁଭ ଆସୁରୀ ଜନ୍ମରେ ପୁଣିପୁଣି ଫେଙ୍କି ଦେଉଛି।
ଆସୁରୀଂ ଯୋନିମାପନ୍ନା ମୂଢା ଜନ୍ମନିଜନ୍ମନି । ମାମପ୍ରାପ୍ଯୈଵ କୌନ୍ତେଯ ତତୋ ଯାନ୍ତ୍ଯଧମାଂ ଗତିମ୍
ଆସୁରୀ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ମୂଢ଼ ହୋଇ ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ, ମୋତେ ପାଇନଥିବା, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ଦଶାକୁ ଯାଆନ୍ତି।