ଊର୍ଧ୍ଵମୂଲମଧଃଶାଖମଶ୍ଵତ୍ଥଂ ପ୍ରାହୁରଵ୍ଯଯମ୍। ଛନ୍ଦାଂସି ଯସ୍ଯ ପର୍ଣାନି ଯସ୍ତଂ ଵେଦ ସ ଵେଦଵିତ୍
ଯେଉଁ ଅଶ୍ୱଥ ଗଛର ମୂଳ ଉପରେ ଓ ଶାଖା ତଳେ, ଯାହା ଅବିନାଶୀ, ଯାହାର ପତ୍ର ବେଦ ମନ୍ତ୍ର, ସେଇ ଗଛକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ବେଦକୁ ଜାଣେ।
ଅଧଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରସୃତାସ୍ତସ୍ଯ ଶାଖା ଗୁଣପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ଵିଷଯପ୍ରଵାଲାଃ । ଅଧଶ୍ଚ ମୂଲାନ୍ଯନୁସଂତତାନି କର୍ମାନୁବନ୍ଧୀନି ମନୁଷ୍ଯଲୋକେ
ତାହାର ଶାଖା ଉପରେ ଓ ତଳେ ବିସ୍ତାରିତ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ତାହାର କିଶଳୟ, ତଳକୁ ବିସ୍ତାରିତ ମୂଳ ମାନେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷମାନେ ବନ୍ଧିତ।
ନ ରୂପମସ୍ଯେହ ତଥୋପଲଭ୍ଯତେ ନାନ୍ତୋ ନ ଚାଦିର୍ନ ଚ ସଂପ୍ରତିଷ୍ଠା । ଅଶ୍ଵତ୍ଥମେନଂ ସୁଵିରୂଢମୂଲ- ମସଙ୍ଗଶସ୍ତ୍ରେଣ ଦୃଢେନ ଛିତ୍ଵା
ଏହିଠାରେ ଏହାର ରୂପ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ନ ତାହାର ଆରମ୍ଭ, ନ ଶେଷ, ନ ମୂଳ; ଏହି ଭଲଭାବେ ଗଢ଼ିଥିବା ଅଶ୍ୱଥ ଗଛକୁ ଦୃଢ଼ ବିରାଗର କୁହାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେବା ଉଚିତ।
ତତଃ ପଦଂ ତତ୍ପରିମାର୍ଗିତଵ୍ଯଂ ଯସ୍ମିନ୍ଗତା ନ ନିଵର୍ତନ୍ତି ଭୂଯଃ । ତମେଵ ଚାଦ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଯତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ ପ୍ରସୃତା ପୁରାଣୀ
ତାପରେ ସେ ପଦକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ପୁଣି ଫେରିଆସିବା ନାହିଁ; ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯାଁଠାରୁ ପୁରୁଣା କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି।
ନିର୍ମାନମୋହା ଜିତସଙ୍ଗଦୋଷା ଅଧ୍ଯାତ୍ମନିତ୍ଯା ଵିନିଵୃତ୍ତକାମାଃ । ଦ୍ଵଦ୍ଵୈର୍ଵିମୁକ୍ତାଃ ସୁଖଦୁଃଖସଂଜ୍ଞୈ- ର୍ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯମୂଢାଃ ପଦମଵ୍ଯଯଂ ତତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାର ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତିର ଦୋଷକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ନାମକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ଅବିବେକ ନଥିବା, ସେମାନେ ସେଇ ଅବିନାଶୀ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ନ ତଦ୍ଭାସଯତେ ସୂର୍ଯୋ ନ ଶଶାଙ୍କୋ ନ ପାଵକଃ । ଯଦ୍ଗତ୍ଵା ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ତଦ୍ଧାମ ପରମଂ ମମ
ସେଠାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଆଲୋକିତ କରିପାରେ ନାହିଁ; ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ପୁଣି ଫେରିଆସିବା ନାହିଁ—ସେଇ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ।
ମମୈଵାଂଶୋ ଜୀଵଲୋକେ ଜୀଵଭୂତଃ ସନାତନଃ । ମନଃଷଷ୍ଠାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରକୃତିସ୍ଥାନି କର୍ଷତି
ମୋର ଏକ ଅଂଶ, ଜୀବ ଭାବରେ ଏହି ଜଗତରେ ଅବସ୍ଥିତ, ମନ ସହିତ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ପ୍ରକୃତିରେ ଆକର୍ଷଣ କରେ।
ଶରୀରଂ ଯଦଵାପ୍ନୋତି ଯଚ୍ଚାପ୍ଯୁତ୍କ୍ରାମତୀଶ୍ଵରଃ । ଗୃହୀତ୍ଵୈତାନି ସଂଯାତି ଵାଯୁର୍ଗନ୍ଧାନିଵାଶଯାତ୍
ଯେତେବେଳେ ପରମେଶ୍ୱର ଏକ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ସହିତ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ହାଉଁ ଗନ୍ଧକୁ ତାହାର ଅବସ୍ଥାରୁ ନେଇଯାଏ।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚକ୍ଷୁଃ ସ୍ପର୍ଶନଂ ଚ ରସନଂ ଘ୍ରାଣମେଵ ଚ। ଅଧିଷ୍ଠାଯ ମନଶ୍ଚାଯଂ ଵିଷଯାନୁପସେଵତେ
କାନ, ଆଖି, ସ୍ପର୍ଶ, ଜିଭ ଓ ନାକ, ଏବଂ ମନ ଉପରେ ଅଧିକାର କରି, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଉତ୍କ୍ରାମନ୍ତଂ ସ୍ଥିତଂ ଵାଽପି ଭୁଞ୍ଜାନଂ ଵା ଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍ । ଵିମୂଢା ନାନୁପଶ୍ଯନ୍ତି ପଶ୍ଯନ୍ତି ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଶରୀର ଛାଡ଼ନ୍ତି, ରହନ୍ତି କିମ୍ବା ଗୁଣ ସହିତ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଅବିବେକୀ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବାମାନେ ଦେଖନ୍ତି।
ଯତନ୍ତୋ ଯୋଗିନଶ୍ଚୈନଂ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । ଯତନ୍ତୋଽପ୍ଯକୃତାତ୍ମାନୋ ନୈନଂ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯଚେତସଃ
ଯେଉଁ ଯୋଗୀମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମନରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଦାଦିତ୍ଯଗତଂ ତେଜୋ ଜଗଦ୍ଭାସଯତେଽଖିଲମ୍। ଯଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସି ଯଚ୍ଚାଗ୍ନୌ ତତ୍ତେଜୋ ଵିଦ୍ଧି ମାର୍ମକମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯେ ତେଜ ଥାଏ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଯେ ତେଜ ଅଛି, ସେଇ ତେଜକୁ ମୋର ବୋଲି ଜାଣ।
ଗାମାଵିଶ୍ଯ ଚ ଭୂତାନି ଧାରଯମ୍ଯହମୋଜସା । ପୁଷ୍ଣାମି ଚୌଷଧୀଃ ସର୍ଵାଃ ସୋମୋ ଭୂତ୍ଵା ରସାତ୍ମକଃ
ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଧାରଣ କରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ ରସ ଦେଇ ପୋଷଣ କରେ।
ଅହଂ ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରାଣିନାଂ ଦେହମାଶ୍ରିତଃ । ପ୍ରାଣାପାନସମାଯୁକ୍ତଃ ପଚାମ୍ଯନ୍ନଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍
ମୁଁ ଭୋଜନ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ସହିତ ଚାରି ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ କରେ।
ସର୍ଵସ୍ଯ ଚାହଂ ହୃଦି ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟୋ ମତ୍ତଃ ସ୍ମୃତିର୍ଜ୍ଞାନମପୋହନଂ ଚ । ଵେଦୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈରହମେଵ ଵେଦ୍ଯୋ ଵେଦାନ୍ତକୃଦ୍ଵେଦଵିଦେଵ ଚାହମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି। ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭୁଲିଯିବା—ଏହା ସବୁ ମୋଠାରୁ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମାତ୍ର ଜଣାଯିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ବେଦାନ୍ତର ରଚନାକାର ଓ ବେଦକୁ ଜାଣିଥିବା ମୁଁ ହିଁ।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷୌ ଲୋକେ କ୍ଷରଶ୍ଚାକ୍ଷର ଏଵ ଚ। କ୍ଷରଃ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି କୂଟସ୍ଥୋଽକ୍ଷର ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି—ଏକ ଅଶ୍ୱର (ନଶ୍ୱର), ଅନ୍ୟଟି ଅକ୍ଷୟ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଶ୍ୱର, ଯେଉଁଠି ରହିଛି ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉତ୍ତମଃ ପୁରୁଷସ୍ତ୍ଵନ୍ଯଃ ପରମାତ୍ମେତ୍ଯୁଦାହୃତଃ । ଯୋ ଲୋକତ୍ରଯମାଵିଶ୍ଯ ବିଭର୍ତ୍ଯଵ୍ଯଯ ଈଶ୍ଵରଃ
ତଥାପି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅତି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଯସ୍ମାତ୍କ୍ଷରମତୀତୋଽହମକ୍ଷରାଦପି ଚୋତ୍ତମଃ । ଅତୋଽସ୍ମି ଲୋକେ ଵେଦେ ଚ ପ୍ରସ୍ଥିତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ମୁଁ ନଶ୍ୱରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଅକ୍ଷୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଲୋକରେ ଓ ବେଦରେ 'ପୁରୁଷୋତ୍ତମ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଯୋ ମାମେଵମସଂମୂଢୋ ଜାନାତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍ । ସ ସର୍ଵଵିଦ୍ଭଜତି ମାଂ ସର୍ଵଭାଵେନ ଭାରତ
ଯିଏ ମୋତେ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି 'ପୁରୁଷୋତ୍ତମ' ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ମୋତେ ଭଜେ, ହେ ଭାରତ।
ଇତି ଗୁହ୍ଯତମଂ ଶାସ୍ତ୍ରମିଦମୁକ୍ତଂ ମଯାଽନଘ। ଏଵଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ସ୍ଯାତ୍କୃତକୃତ୍ଯଶ୍ଚ ଭାରତ
ଏହିପରି ଗୁପ୍ତତମ ଶାସ୍ତ୍ର ମୁଁ କହିଲି, ହେ ନିର୍ମଳ। ଏହାକୁ ବୁଝିଲେ ଲୋକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ହୁଏ, ହେ ଭାରତ।
ଅଭଯଂ ସତ୍ଵସଂଶୁଦ୍ଧିର୍ଜ୍ଞାନଯୋଗଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ । ଦାନଂ ଦମଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତପ ଆର୍ଜଵମ୍
ନିର୍ଭୟତା, ହୃଦୟର ପବିତ୍ରତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଦୃଢତା, ଦାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ, ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସରଳତା—
ଅହିଂସା ସତ୍ଯମକ୍ରୋଧସ୍ତ୍ଯାଗଃ ଶାନ୍ତିରପୈଶୁନମ୍ । ଦଯା ଭୂତେଷ୍ଵଲୋଲୁତ୍ଵଂ ମାର୍ଦଵଂ ହ୍ରୀରଚାପଲମ୍
ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, କ୍ରୋଧ ନଥିବା, ତ୍ୟାଗ, ଶାନ୍ତି, ଅନ୍ୟର ନିନ୍ଦା ନକରିବା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା, ଲୋଭ ନଥିବା, କୋମଳତା, ଲଜ୍ଜା ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ନଥିବା—
ତେଜଃ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ ଶୌଚମଦ୍ରୋହୋ ନାତିମାନିତା । ଭଵନ୍ତି ସଂପଦଂ ଦୈଵୀମଭିଜାତସ୍ଯ ଭାରତ
ତେଜ, କ୍ଷମା, ଧୃତି, ପବିତ୍ରତା, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଅହଂକାର ନଥିବା—ଏହି ସବୁ ଦେବୀ ଗୁଣ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଉଁଠି ଦେବତ୍ୱର ଜନ୍ମ ହୋଇଛି, ହେ ଭାରତ।
ଦମ୍ଭୋ ଦର୍ପୋଽଭିମାନଶ୍ଚ କ୍ରୋଧଃ ପାରୁଷ୍ଯମେଵ ଚ । ଅଜ୍ଞାନଂ ଚାଭିଜାତସ୍ଯ ପାର୍ଥ ସଂପଦମାସୁରୀମ୍
ଢୋଙ୍ଗ, ଅଭିମାନ, ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ, କଠୋରତା ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ଏହି ସବୁ ଆସୁରୀ ଗୁଣ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ହେ ପାର୍ଥ।
ଦୈଵୀ ସଂପଦ୍ଵିମୋକ୍ଷାଯ ନିବନ୍ଧାଯାସୁରୀ ମତା। ମା ଶୁଚଃ ସଂପଦଂ ଦୈଵୀମଭିଜାତୋଽସି ପାଣ୍ଡଵ
ଦେବୀ ଗୁଣ ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ, ଆସୁରୀ ଗୁଣ ବାନ୍ଧି ରଖେ। ତୁମେ ଦେବୀ ଗୁଣରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତେଣୁ ଚିନ୍ତା କରନି, ହେ ପାଣ୍ଡବ।
ଦ୍ଵୌ ଭୂତସର୍ଗୌ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଦୈଵ ଆସୁର ଏଵ ଚ। ଦୈଵୋ ଵିସ୍ତରଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତ ଆସୁରଂ ପାର୍ଥ ମେ ଶୃଣୁ
ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ସୃଷ୍ଟି ଅଛି—ଦେବୀ ଓ ଆସୁରୀ। ଦେବୀ ଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଦେଲି, ଏବେ ଆସୁରୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ହେ ପାର୍ଥ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତିଂ ଚ ଜନା ନ ଵିଦୁରାସୁରାଃ। ନ ଶୌଚଂ ନାପି ଚାଚାରୋ ନ ସତ୍ଯଂ ତେଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ
ଆସୁରୀ ଲୋକେ କୃତ୍ୟ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗର ପଥ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କରେ ପବିତ୍ରତା, ଆଚରଣ ଓ ସତ୍ୟତା ନାହିଁ।
ଅସତ୍ଯମପ୍ରତିଷ୍ଠଂ ତେ ଜଗଦାହୁରନୀଶ୍ଵରମ୍ । ଅପରସ୍ପରସଂଭୂତଂ କିମନ୍ଯତ୍କାମହୈତୁକମ୍
ସେମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ଜଗତର କୌଣସି ସତ୍ୟ, ଭିତି କିମ୍ବା ଈଶ୍ୱର ନାହିଁ। ପରସ୍ପର ଯୋଗରୁ ଜନ୍ମ, ଚାହିଦା ହିଁ କାରଣ—ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କ'ଣ?
ଏତାଂ ଦୃଷ୍ଟିମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ନଷ୍ଟାତ୍ମାନୋଽଲ୍ପବୁଦ୍ଧଯଃ । ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯୁଗ୍ରକର୍ମାଣଃ କ୍ଷଯାଯ ଜଗତୋଽହିତାଃ
ଏହି ଭ୍ରମ ଧାରଣ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ହରାଇ, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧିରେ, କଠୋର କାମ କରି, ଏହି ଜଗତର ଶତ୍ରୁମାନେ ନାଶ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
କାମମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦୁଷ୍ପୂରଂ ଦମ୍ଭମାନମଦାନ୍ଵିତାଃ । ମୋହାଦ୍ଗୃହୀତ୍ଵାଽସଦ୍ଗ୍ରାହାନ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେଽଶୁଚିଵ୍ରତାଃ
ଅପୂରଣୀୟ ଇଚ୍ଛାକୁ ଧରି, ଢୋଙ୍ଗ, ଅଭିମାନ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା, ମୋହରେ ଅସତ୍ୟ ଧାରଣାକୁ ଧରି, ଅପବିତ୍ର ଆଚରଣ କରନ୍ତି।