ଯଥା ସର୍ଵଗତଂ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଦାକାଶଂ ନୋପଲିପ୍ଯତେ। ସର୍ଵତ୍ରାଵସ୍ଥିତୋ ଦେହେ ତଥାତ୍ମା ନୋପଲିପ୍ଯତେ
ଯେପରି ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା ଆକାଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ କିଛି ଲଗେନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଲଗେନାହିଁ।
ଯଥା ପ୍ରକାଶଯତ୍ଯେକଃ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଲୋକମିମଂ ରଵିଃ । କ୍ଷେତ୍ରଂ କ୍ଷେତ୍ରୀ ତଥା କୃତ୍ସ୍ନଂ ପ୍ରକାଶଯତି ଭାରତ
ଯେପରି ଏକ ରବି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ହେ ଭାରତ।
କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋରେଵମନ୍ତରଂ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷା । ଭୂତପ୍ରକୃତିମୋକ୍ଷଂ ଚ ଯେ ଵିଦୁର୍ଯାନ୍ତି ତେ ପରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରକୃତିରୁ କିପରି ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ପରଂ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜ୍ଞାନାନାଂ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ପରାଂ ସିଦ୍ଧିମିତୋ ଗତାଃ
ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ସବୁ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ କହିବି, ଯାହାକୁ ଜାଣି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏଠାରୁ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।
ଇଦଂ ଜ୍ଞାନମୁପାଶ୍ରିତ୍ଯ ମମ ସାଧର୍ମ୍ଯମାଗତାଃ। ସର୍ଗେଽପି ନୋପଜାଯନ୍ତେ ପ୍ରଲଯେ ନ ଵ୍ଯଥନ୍ତି ଚ
ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପରି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଜନ୍ମ ନେନାହାନ୍ତି, ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନାହାନ୍ତି।
ମମ ଯୋନିର୍ମହଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମିନ୍ଗର୍ଭଂ ଦଧାମ୍ଯହମ୍ । ସଂଭଵଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତତୋ ଭଵତି ଭାରତ
ମୋର ଗର୍ଭ ହେଉଛି ମହା ବ୍ରହ୍ମ। ସେଠିରେ ମୁଁ ବୀଜ ରଖେ। ଏହିଠାରୁ, ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ସର୍ଵଯୋନିଷୁ କୌନ୍ତେଯ ମୂର୍ତଯଃ ସଂଭଵନ୍ତିଃ ଯାଃ । ତାସାଂ ବ୍ରହ୍ମ ମହଦ୍ଯୋନିରହଂ ବୀଜପ୍ରଦଃ ପିତା
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ସମସ୍ତ ଗର୍ଭରେ ଯେଉଁ ଆକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ମହା ବ୍ରହ୍ମ ଗର୍ଭ, ଏବଂ ମୁଁ ବୀଜ ଦେଇଥିବା ପିତା।
ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ଗୁଣାଃ ପ୍ରକୃତିସଂଭଵାଃ । ନିବଧ୍ନନ୍ତି ମହାବାହୋ ଦେହେ ଦେହିନମଵ୍ଯଯମ୍
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ — ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏମାନେ, ହେ ମହାବାହୁ, ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ଦେହରେ ବାନ୍ଧି ରଖନ୍ତି।
ତତ୍ର ସତ୍ତ୍ଵଂ ନିର୍ମଲତ୍ଵାତ୍ପ୍ରକାଶକମନାମଯମ୍ । ସୁଖସଙ୍ଗେନ ବଧ୍ନାତି ଜ୍ଞାନସଙ୍ଗେନ ଚାନଘ
ଏଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧ ଥିବାରୁ ଆଲୋକମୟ ଏବଂ ଦୁଃଖରହିତ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ଏହା ସୁଖ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ ନିର୍ମଳ ମନ୍ୟ!
ରଜୋ ରାଗାତ୍ମକଂ ଵିଦ୍ଧି ତୃଷ୍ଣାସଙ୍ଗସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତନ୍ନିବଧ୍ନାତି କୌନ୍ତେଯ କର୍ମସଙ୍ଗେନ ଦେହିନମ୍
ରଜ ଭାବକୁ ତୁମେ ଆସକ୍ତିର ଗୁଣ ଭାବେ ଜାଣ; ଏହା ତୃଷ୍ଣା ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ରଜ ଦେହୀକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର!
ତମସ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଜଂ ଵିଦ୍ଧି ମୋହନଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ପ୍ରମାଦାଲସ୍ଯନିଦ୍ରାଭିସ୍ତନ୍ନିବଧ୍ନାତି ଭାରତ
ତୁମେ ତମସ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ଏହା ଅଲସ୍ୟ, ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ ଭାରତ!
ସତ୍ଵଂ ସୁଖେ ସଂଜଯତି ରଜଃ କର୍ମଣି ଭାରତ । ଜ୍ଞାନମାଵୃତ୍ଯ ତୁ ତମଃ ପ୍ରମାଦେ ସଂଜଯତ୍ଯୁତ
ସତ୍ତ୍ୱ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖରେ ନେଇଯାଏ, ରଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗେଇ ରଖେ, ହେ ଭାରତ। କିନ୍ତୁ ତମସ୍ ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଦେଇ, ଅବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନେଇଯାଏ।
ରଜସ୍ତମଶ୍ଚାଭିଭୂଯ ସତ୍ଵଂ ଭଵତି ଭାରତ। ରଜଃ ସତ୍ଵଂ ତମଶ୍ଚୈଵ ତମଃ ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତଥା
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ରଜ ଓ ତମସ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବଳବତୀ ହୁଏ, ହେ ଭାରତ, ସେତେବେଳେ ରଜ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏବଂ ତମସ୍ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ସର୍ଵଦ୍ଵାରେଷୁ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ପ୍ରାକାଶ ଉପଜାଯତେ। ଜ୍ଞାନଂ ଯଦା ତଦା ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ସତ୍ଵମିତ୍ଯୁତ
ଏହି ଦେହର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରରେ ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହେବାବେଳେ, ତେବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ିଛି।
ଲୋଭଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିରାରମ୍ଭଃ କର୍ମଣାମଶମଃ ସ୍ପୃହା । ରଜସ୍ଯେତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ ଭରତର୍ଷଭ
ଲୋଭ, କ୍ରିୟାଶୀଳତା, କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ, ଅଶାନ୍ତି ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷା—ଏହି ସବୁ ରଜ ବଢ଼ିଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅପ୍ରକାଶୋଽପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରମାଦୋ ମୋହ ଏଵ ଚ । ତମସ୍ଯେତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ କୁରୁନନ୍ଦନ
ଅନ୍ଧକାର, ଅକ୍ରିୟତା, ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଭ୍ରମ—ଏହି ସବୁ ତମସ୍ ବଢ଼ିଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ।
ଯଦା ସତ୍ଵେ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧେ ତୁ ପ୍ରଲଯଂ ଯାତି ଦେହଭୃତ୍ । ତଦୋତ୍ତମଵିଦାଂ ଲୋକାନମଲାନ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଦେହୀର ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ରଜସି ପ୍ରଲଯଂ ଗତ୍ଵା କର୍ମସଙ୍ଗିଷୁ ଜାଯତେ । ତଥା ପ୍ରଲୀନସ୍ତମସି ମୂଢଯୋନିଷୁ ଜାଯତେ
ଯଦି ରଜ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏଭଳି, ତମସ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଭ୍ରମିତ ଜନ୍ମରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
କର୍ମଣଃ ସୁକୃତସ୍ଯାହୁଃ ସାତ୍ଵିକଂ ନିର୍ମଲଂ ଫଲମ୍। ରଜସସ୍ତୁ ଫଲଂ ଦୁଃଖମଜ୍ଞାନଂ ତମସଃ ଫଲମ୍
ସୁକୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରଜସ୍ର ଫଳ ହେଉଛି ଦୁଃଖ, ଏବଂ ତମସ୍ର ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ।
ସତ୍ଵାତ୍ସଂଜାଯତେ ଜ୍ଞାନଂ ରଜସୋ ଲୋଭ ଏଵ ଚ। ପ୍ରମାଦମୋହୌ ତମସୋ ଭଵତୋଽଜ୍ଞାନମେଵ ଚ
ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରଜରୁ କେବଳ ଲୋଭ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ତମସ୍ରୁ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା, ଭ୍ରମ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସତ୍ଵସ୍ଥା ମଧ୍ଯେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ରାଜସାଃ । ଜଘନ୍ଯଗୁଣଵୃତ୍ତସ୍ଥା ଅଘୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାମସାଃ
ଯେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଯେମାନେ ରଜରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି; ଏବଂ ତମସ୍ର ନିମ୍ନ ଗୁଣରେ ଥିବାମାନେ ତଳକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ନାନ୍ଯଂ ଗୁଣେଭ୍ଯଃ କର୍ତାରଂ ଯଦା ଦ୍ରଷ୍ଟାଽନୁପଶ୍ଯତି । ଗୁଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପରଂ ଵେତ୍ତି ମଦ୍ଭାଵଂ ସୋଽଧିଗଚ୍ଛତି
ଯେତେବେଳେ ଦର୍ଶକ ଜଣେ ଗୁଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ତ୍ତାକୁ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଉପରେ ଅବଗତି ହୁଏ, ସେ ମୋର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଗୁଣାନେତାନତୀତ୍ଯ ତ୍ରୀନ୍ଦେହୀ ଦେହସମୁଦ୍ଭଵାନ୍ । ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଦୁଃଖୈର୍ଵିମୁକ୍ତୋଽମୃତମଶ୍ରୁତେ
ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ, ଯେଉଁମାନେ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦେହୀ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
କୈର୍ଲିଙ୍ଗୈସ୍ତ୍ରୀନ୍ଗୁଣାନେତାନୀତୋ ଭଵତି ପ୍ରଭୋ । କିମାଚାରଃ କଥଂ ଚୈତାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ଗୁଣାନତିଵର୍ତତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, କିଏ କେଉଁ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ? ସେମାନଙ୍କର ଆଚରଣ କଣ, ଏବଂ କିପରି ସେମାନେ ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି?
ପ୍ରକାଶଂ ଚ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଚ ମୋହମେଵ ଚ ପାଣ୍ଡଵ। ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ସଂପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ନ ନିଵୃତ୍ତାନି କାଙ୍କ୍ଷତି
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଲୋକ, କ୍ରିୟା ଓ ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି, ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଘୃଣା କରେନାହାନ୍ତି; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେ ତାହାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେନାହାନ୍ତି।
ଉଦାସୀନଵଦାସୀନୋ ଗୁଣୈର୍ଯୋ ନ ଵିଚାଲ୍ଯତେ । ଗୁଣା ଵର୍ତନ୍ତ ଇତ୍ଯେଵ ଯୋଽଵତିଷ୍ଠତି ନେଙ୍ଗତେ
ଯିଏ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଚଳ ରହି, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ ବସିଥାଏ, ଏବଂ ଜାଣିଛି ଯେ ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ସେ ଅଚଞ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
ସମଦୁଃଖସୁଖଃ ସ୍ଵସ୍ଥଃ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ । ତୁଲ୍ଯପ୍ରିଯାପ୍ରିଯୋ ଧୀରସ୍ତୁଲ୍ଯନିନ୍ଦାତ୍ମସଂସ୍ତୁତିଃ
ଯିଏ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ସମାନ ରହେ, ନିଜକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ ରଖେ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ଏକରୂପ ଭାବେ ଦେଖେ, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟରେ ମନ ଅଡ଼ିଗ ରଖେ, ନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ପ୍ରଶଂସାରେ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ନାହିଁ—
ମାନାପମାନଯୋସ୍ତୁଲ୍ଯସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ମିତ୍ରାରିପକ୍ଷଯୋଃ । ସର୍ଵାରମ୍ଭପରିତ୍ଯାଗୀ ଗୁଣାତୀତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ସମାନ ରହେ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ଏକ ଭାବ ରଖେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ଗୁଣ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମାଂ ଚ ଯୋଽଵ୍ଯଭିଚାରେଣ ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ସେଵତେ । ସ ଗୁଣାନ୍ସମତୀତ୍ଯୈତାନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଭୂଯାଯ କଲ୍ପତେ
ଯିଏ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୋତେ ସେବନ କରେ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକତା ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହି ପ୍ରତିଷ୍ଠାହମମୃତସ୍ଯାଵ୍ଯଯସ୍ଯ ଚ। ଶାଶ୍ଵତସ୍ଯ ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ସୁଖସ୍ଯୈକାନ୍ତିକସ୍ଯ ଚ
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମର ଆଧାର, ଅମୃତ ଓ ଅବିନାଶୀର ମୂଳ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ଆଧାର।