ଉପଦ୍ରଷ୍ଟାନୁମନ୍ତା ଚ ଭର୍ତା ଭୋକ୍ତା ମହେଶ୍ଵରଃ । ପରମାତ୍ମେତି ଚାପ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ପୁରୁଷଃ ପରଃ
ସେ ଦେଖୁଥିବା, ଅନୁମତି ଦେଉଥିବା, ପାଳନ କରୁଥିବା, ଭୋଗ କରୁଥିବା ଏବଂ ମହାପ୍ରଭୁ। ଏହି ଦେହରେ ସେ ପରମାତ୍ମା, ପରପୁରୁଷ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଯ ଏଵଂ ଵେତ୍ତି ପୁରୁଷଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଚ ଗୁଣୈଃ ସହ । ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋଽପି ନ ସ ଭୂଯୋଽଭିଜାଯତେ
ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସହିତ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।
ଧ୍ଯାନେନାତ୍ମନି ପଶ୍ଯନ୍ତି କେଚିଦାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ଅନ୍ଯେ ସାଙ୍ଖ୍ଯେନ ଯୋଗେନ କର୍ମଯୋଗେନ ଚାପରେ
କିଛି ଲୋକ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କିଛି କର୍ମ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ତ୍ଵେଵମଜାନନ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽନ୍ଯେଭ୍ଯ ଉପାସତେ। ତେଽପି ଚାତିତରନ୍ତ୍ଯେଵ ମୃତ୍ଯୁଂ ଶ୍ରୁତିପରାଯଣାଃ
ଅନ୍ୟେ ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଏମିତି ଶ୍ରବଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ଯାଵତ୍ସଂଜାଯତେ କିଂଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସଂଯୋଗାତ୍ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ଭରତର୍ଷଭ
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି କିଛି ଜୀବ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେ ଚଳାଚଳ ହେଉ କି ଅଚଳ, ସେମାନେ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ଏକତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ସମଂ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍। ଵିନଶ୍ଯତ୍ସ୍ଵଵିନଶ୍ଯନ୍ତଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସମଭାବରେ ବସିଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ନଶ୍ୱର ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅନଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେଠି ସେଠିକି ଦେଖିପାରେ।
ସମଂ ପଶ୍ଯନ୍ହି ସର୍ଵତ୍ର ସମଵସ୍ଥିତମୀଶ୍ଵରମ୍ । ନ ହିନସ୍ତ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିଂ
ଯିଏ ସମସ୍ତଠାରେ ସମଭାବରେ ବସିଥିବା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ କ୍ଷତି କରେନାହିଁ, ଏହିପରି ଦେଖି ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ପ୍ରତ୍ଯତ୍ଯୈଵ ଚ କର୍ମାଣି କ୍ରିଯମାଣାନି ସର୍ଵଶଃ । ଯଃ ପଶ୍ଯତି ତଥାତ୍ମାନମକର୍ତାରଂ ସ ପଶ୍ଯତି
ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ବୋଲି ଜାଣେ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ବୋଲି ଦେଖେ, ସେଠି ସେଠିକି ଠିକ୍ ଦେଖେ।
ଯଦା ଭୂତପୃଥଗ୍ଭାଵମେକସ୍ଥମନୁପଶ୍ଯତି । ତତ ଏଵ ଚ ଵିସ୍ତାରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଂପଦ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ କେହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିନ୍ନତାକୁ ଏକ ଆଧାରରେ ଦେଖେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ସମସ୍ତର ବିସ୍ତାର ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝେ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଅନାଦିତ୍ଵାନ୍ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାତ୍ପରମାତ୍ମାଯମଵ୍ଯଯଃ । ଶରୀରସ୍ଥୋଽପି କୌନ୍ତେଯ ନ କରୋତି ନ ଲିପ୍ଯତେ
ଆରମ୍ଭ ନଥିବା ଓ ଗୁଣ ନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ପରମାତ୍ମା ଅବିନାଶୀ। ଶରୀରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ କୌନ୍ତେୟ, ସେ କିଛି କରେନାହିଁ, କିଛି ଲଗେନାହିଁ।
ଯଥା ସର୍ଵଗତଂ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଦାକାଶଂ ନୋପଲିପ୍ଯତେ। ସର୍ଵତ୍ରାଵସ୍ଥିତୋ ଦେହେ ତଥାତ୍ମା ନୋପଲିପ୍ଯତେ
ଯେପରି ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା ଆକାଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ କିଛି ଲଗେନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଲଗେନାହିଁ।
ଯଥା ପ୍ରକାଶଯତ୍ଯେକଃ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଲୋକମିମଂ ରଵିଃ । କ୍ଷେତ୍ରଂ କ୍ଷେତ୍ରୀ ତଥା କୃତ୍ସ୍ନଂ ପ୍ରକାଶଯତି ଭାରତ
ଯେପରି ଏକ ରବି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ହେ ଭାରତ।
କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋରେଵମନ୍ତରଂ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷା । ଭୂତପ୍ରକୃତିମୋକ୍ଷଂ ଚ ଯେ ଵିଦୁର୍ଯାନ୍ତି ତେ ପରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରକୃତିରୁ କିପରି ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ପରଂ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜ୍ଞାନାନାଂ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ପରାଂ ସିଦ୍ଧିମିତୋ ଗତାଃ
ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ସବୁ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ କହିବି, ଯାହାକୁ ଜାଣି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏଠାରୁ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।
ଇଦଂ ଜ୍ଞାନମୁପାଶ୍ରିତ୍ଯ ମମ ସାଧର୍ମ୍ଯମାଗତାଃ। ସର୍ଗେଽପି ନୋପଜାଯନ୍ତେ ପ୍ରଲଯେ ନ ଵ୍ଯଥନ୍ତି ଚ
ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପରି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଜନ୍ମ ନେନାହାନ୍ତି, ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନାହାନ୍ତି।
ମମ ଯୋନିର୍ମହଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମିନ୍ଗର୍ଭଂ ଦଧାମ୍ଯହମ୍ । ସଂଭଵଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତତୋ ଭଵତି ଭାରତ
ମୋର ଗର୍ଭ ହେଉଛି ମହା ବ୍ରହ୍ମ। ସେଠିରେ ମୁଁ ବୀଜ ରଖେ। ଏହିଠାରୁ, ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ସର୍ଵଯୋନିଷୁ କୌନ୍ତେଯ ମୂର୍ତଯଃ ସଂଭଵନ୍ତିଃ ଯାଃ । ତାସାଂ ବ୍ରହ୍ମ ମହଦ୍ଯୋନିରହଂ ବୀଜପ୍ରଦଃ ପିତା
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ସମସ୍ତ ଗର୍ଭରେ ଯେଉଁ ଆକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ମହା ବ୍ରହ୍ମ ଗର୍ଭ, ଏବଂ ମୁଁ ବୀଜ ଦେଇଥିବା ପିତା।
ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ଗୁଣାଃ ପ୍ରକୃତିସଂଭଵାଃ । ନିବଧ୍ନନ୍ତି ମହାବାହୋ ଦେହେ ଦେହିନମଵ୍ଯଯମ୍
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ — ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏମାନେ, ହେ ମହାବାହୁ, ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ଦେହରେ ବାନ୍ଧି ରଖନ୍ତି।
ତତ୍ର ସତ୍ତ୍ଵଂ ନିର୍ମଲତ୍ଵାତ୍ପ୍ରକାଶକମନାମଯମ୍ । ସୁଖସଙ୍ଗେନ ବଧ୍ନାତି ଜ୍ଞାନସଙ୍ଗେନ ଚାନଘ
ଏଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧ ଥିବାରୁ ଆଲୋକମୟ ଏବଂ ଦୁଃଖରହିତ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ଏହା ସୁଖ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ ନିର୍ମଳ ମନ୍ୟ!
ରଜୋ ରାଗାତ୍ମକଂ ଵିଦ୍ଧି ତୃଷ୍ଣାସଙ୍ଗସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତନ୍ନିବଧ୍ନାତି କୌନ୍ତେଯ କର୍ମସଙ୍ଗେନ ଦେହିନମ୍
ରଜ ଭାବକୁ ତୁମେ ଆସକ୍ତିର ଗୁଣ ଭାବେ ଜାଣ; ଏହା ତୃଷ୍ଣା ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ରଜ ଦେହୀକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର!
ତମସ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଜଂ ଵିଦ୍ଧି ମୋହନଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ପ୍ରମାଦାଲସ୍ଯନିଦ୍ରାଭିସ୍ତନ୍ନିବଧ୍ନାତି ଭାରତ
ତୁମେ ତମସ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ଏହା ଅଲସ୍ୟ, ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ ଭାରତ!
ସତ୍ଵଂ ସୁଖେ ସଂଜଯତି ରଜଃ କର୍ମଣି ଭାରତ । ଜ୍ଞାନମାଵୃତ୍ଯ ତୁ ତମଃ ପ୍ରମାଦେ ସଂଜଯତ୍ଯୁତ
ସତ୍ତ୍ୱ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖରେ ନେଇଯାଏ, ରଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗେଇ ରଖେ, ହେ ଭାରତ। କିନ୍ତୁ ତମସ୍ ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଦେଇ, ଅବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନେଇଯାଏ।
ରଜସ୍ତମଶ୍ଚାଭିଭୂଯ ସତ୍ଵଂ ଭଵତି ଭାରତ। ରଜଃ ସତ୍ଵଂ ତମଶ୍ଚୈଵ ତମଃ ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତଥା
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ରଜ ଓ ତମସ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବଳବତୀ ହୁଏ, ହେ ଭାରତ, ସେତେବେଳେ ରଜ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏବଂ ତମସ୍ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ସର୍ଵଦ୍ଵାରେଷୁ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ପ୍ରାକାଶ ଉପଜାଯତେ। ଜ୍ଞାନଂ ଯଦା ତଦା ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ସତ୍ଵମିତ୍ଯୁତ
ଏହି ଦେହର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରରେ ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହେବାବେଳେ, ତେବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ିଛି।
ଲୋଭଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିରାରମ୍ଭଃ କର୍ମଣାମଶମଃ ସ୍ପୃହା । ରଜସ୍ଯେତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ ଭରତର୍ଷଭ
ଲୋଭ, କ୍ରିୟାଶୀଳତା, କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ, ଅଶାନ୍ତି ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷା—ଏହି ସବୁ ରଜ ବଢ଼ିଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅପ୍ରକାଶୋଽପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରମାଦୋ ମୋହ ଏଵ ଚ । ତମସ୍ଯେତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ କୁରୁନନ୍ଦନ
ଅନ୍ଧକାର, ଅକ୍ରିୟତା, ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଭ୍ରମ—ଏହି ସବୁ ତମସ୍ ବଢ଼ିଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ।
ଯଦା ସତ୍ଵେ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧେ ତୁ ପ୍ରଲଯଂ ଯାତି ଦେହଭୃତ୍ । ତଦୋତ୍ତମଵିଦାଂ ଲୋକାନମଲାନ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଦେହୀର ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ରଜସି ପ୍ରଲଯଂ ଗତ୍ଵା କର୍ମସଙ୍ଗିଷୁ ଜାଯତେ । ତଥା ପ୍ରଲୀନସ୍ତମସି ମୂଢଯୋନିଷୁ ଜାଯତେ
ଯଦି ରଜ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏଭଳି, ତମସ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଭ୍ରମିତ ଜନ୍ମରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
କର୍ମଣଃ ସୁକୃତସ୍ଯାହୁଃ ସାତ୍ଵିକଂ ନିର୍ମଲଂ ଫଲମ୍। ରଜସସ୍ତୁ ଫଲଂ ଦୁଃଖମଜ୍ଞାନଂ ତମସଃ ଫଲମ୍
ସୁକୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରଜସ୍ର ଫଳ ହେଉଛି ଦୁଃଖ, ଏବଂ ତମସ୍ର ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ।
ସତ୍ଵାତ୍ସଂଜାଯତେ ଜ୍ଞାନଂ ରଜସୋ ଲୋଭ ଏଵ ଚ। ପ୍ରମାଦମୋହୌ ତମସୋ ଭଵତୋଽଜ୍ଞାନମେଵ ଚ
ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରଜରୁ କେବଳ ଲୋଭ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ତମସ୍ରୁ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା, ଭ୍ରମ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।