କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ଚାପି ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵକ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ଭାରତ । କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ଜ୍ଞାନଂ ଯତ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ମତଂ ମମ
ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ଜାଣ। କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଜ୍ଞାନ—ଏହିଠାରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମନେ କରେ।
ତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ଯଚ୍ଚ ଯାଦୃକ୍ ଯଦ୍ଵିକାରି ଯତଶ୍ଚ ଯତ୍। ସ ଚ ଯୋ ଯତ୍ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ତତ୍ସମାସେନ ମେ ଶ୍ରୃଣୁ
ଏହି କ୍ଷେତ୍ର କଣ, କେମିତି, କେଉଁଠୁ ଆସିଛି, କେଉଁଠି ଯାଉଛି, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କିଏ, ତାଙ୍କର କି ଶକ୍ତି—ଏସବୁକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
ଋଷିଭିର୍ବହୁଧା ଗୀତଂ ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵିଵିଧୈଃ ପୃଥକ୍ । ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରପଦୈଶ୍ଚୈଵ ହେତୁମଦ୍ଭିର୍ଵିନିଶ୍ଚିତୈଃ
ଋଷିମାନେ ଏହିକଥାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଗାଇଛନ୍ତି, ନାନା ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଯୁକ୍ତିସହିତ ବାକ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ମହାଭୂତାନ୍ଯହଙ୍କାରୋ ବୁଦ୍ଧିରଵ୍ଯକ୍ତମେଵ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦଶୈକଂ ଚ ପଞ୍ଚ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରାଃ
ବଡ଼ ପାଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏକଟି ମନ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ—
ଇଚ୍ଛା ଦ୍ଵେଷଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ସଙ୍ଘାତଶ୍ଚେତନା ଧୃତିଃ । ଏତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ସମାସେନ ସଵିକାରମୁଦାହୃତମ୍
ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶ, ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସବୁ ମିଶି, ଏହାର ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ, ସଂକ୍ଷେପରେ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଅମାନିତ୍ଵମଦମ୍ଭିତ୍ଵମହିଂସା କ୍ଷାନ୍ତିରାର୍ଜଵମ୍। ଆଚାର୍ଯୋପାସନଂ ଶୌଚଂ ସ୍ଥୈର୍ଯମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ
ନମ୍ରତା, ଅଭିମାନ ନଥିବା, ଅହିଂସା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସରଳତା, ଗୁରୁସେବା, ପବିତ୍ରତା, ଦୃଢତା ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ—
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଵୈରାଗ୍ଯମନହଙ୍କାର ଏଵ ଚ । ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଦୁଃଖଦୋଷାନୁଦର୍ଶନମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅସକ୍ତି, ଅହଂକାର ନଥିବା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗର ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷକୁ ଦେଖିବା—
ଅସକ୍ତିରନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ପୁତ୍ରଦାରଗୃହାଦିଷୁ। ନିତ୍ଯଂ ଚ ସମଚିତ୍ତତ୍ଵମିଷ୍ଟାନିଷ୍ଟୋପପତ୍ତିଷୁ
ପୁଅ, ଜଣେ ଜଣେ ଝିଅ, ଘର ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଅସକ୍ତି ଓ ଆସକ୍ତି ନଥିବା; ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛା ଘଟିଲେ ସମଚିତ୍ତ ରହିବା—
ମଯି ଚାନନ୍ଯଯୋଗେନ ଭକ୍ତିରଵ୍ଯଭିଚାରିଣୀ । ଵିଵିକ୍ତଦେଶସେଵିତ୍ଵମରତିର୍ଜନସଂସଦି
ମୋ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି, ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରହିବା, ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା—
ଅଧ୍ଯାତ୍ମଜ୍ଞାନନିତ୍ଯତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନାର୍ଥଦର୍ଶନମ୍ । ଏତଜ୍ଜ୍ଞାନମିତି ପ୍ରୋକ୍ତମଜ୍ଞାନଂ ଯଦତୋଽନ୍ଯଥା
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିତ୍ୟତା, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଦେଖିବା—ଏହି ସବୁକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଯାହା, ତାହା ଅଜ୍ଞାନ।
ଜ୍ଞେଯଂ ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽମୃତମଶ୍ରୁତେ । ଅନାଦିମତ୍ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ନ ସତ୍ତନ୍ନାସଦୁଚ୍ଯତେ
ଯାହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ସେଇ ଆଦିହୀନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମକୁ ମୁଁ କହିବି, ଯାହାକୁ ସତ୍ ବି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ, ଅସତ୍ ବି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵତଃ ପାଣିପାଦଂ ତତ୍ସର୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖମ୍ । ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୁତିମଲ୍ଲୋକେ ସର୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ଓ ପାଦ ରଖିଛି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଖ ରଖିଛି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କାନ ରଖିଛି, ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗୁଣାଭାସଂ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵିଵର୍ଜିତମ୍। ଅସକ୍ତଂ ସର୍ଵଭୃଚ୍ଚୈଵ ନିର୍ଗୁଣଂ ଗୁଣଭୋକ୍ତୃ ଚ
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିହୀନ; ଅସକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ଗୁଣହୀନ, କିନ୍ତୁ ଗୁଣର ଭୋଗତା।
ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ଭୂତାନାମଚରଂ ଚରମେଵ ଚ । ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ତଦଵିଜ୍ଞେଯଂ ଦୂରସ୍ଥଂ ଚାନ୍ତିକେ ଚ ତତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛି, ଅଚଳ ଓ ଚଳିତ ଦୁହିଁ ଅଟୁଟ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିକଟରେ ଅଛି।
ଅଵିଭକ୍ତଂ ଚ ଭୂତେଷୁ ଵିଭକ୍ତମିଵ ଚ ସ୍ଥିତମ୍ । ଭୂତଭର୍ତୃ ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞେଯଂ ଗ୍ରସିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁ ଚ
ଏହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଖଣ୍ଡ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଧାରକ, ସଂହାରକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।
ଜ୍ଯୋତିଷାମପି ତଜ୍ଜ୍ଯୋତିସ୍ତମସଃ ପରମୁଚ୍ଯତେ । ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯଂ ହୃଦି ସର୍ଵସ୍ଯ ଵିଷ୍ଠିତମ୍
ଏହା ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ଆଲୋକ, ଅନ୍ଧକାର ଠାରୁ ଉପରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାନର ବିଷୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତିଯୋଗ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ।
ଇତି କ୍ଷେତ୍ରଂ ତଥା ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଚୋକ୍ତଂ ସମାସତଃ। ମଦ୍ଭକ୍ତ ଏତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ମଦ୍ଭାଵାଯୋପପଦ୍ଯତେ
ଏଭଳି କ୍ଷେତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯାହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ମୋର ଭକ୍ତ, ଏହି ସବୁ ବୁଝି, ମୋର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷଂ ଚୈଵ ଵିଦ୍ଧ୍ଯନାଦୀ ଉଭାଵପି। ଵିକାରାଂଶ୍ଚ ଗୁଣାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିଦ୍ଧି ପ୍ରକୃତିସଂଭଵାନ୍
ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଏହି ଦୁହିଁକୁ ଆଦିହୀନ ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବିକାର ଓ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।
କାର୍ଯକାରଣକର୍ତୃତ୍ଵେ ହେତୁଃ ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ପୁରୁଷଃ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ଭୋକ୍ତୃତ୍ଵେ ହେତୁରୁଚ୍ଯତେ
କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣର ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକୃତିକୁ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭବରେ ପୁରୁଷକୁ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୁରୁଷଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋ ହି ଭୁଙ୍କ୍ତେ ପ୍ରକୃତିଜାନ୍ଗୁଣାନ୍ । କାରଣଂ ଗୁଣସଙ୍ଗୋଽସ୍ଯ ସଦସଦ୍ଯୋନିଜନ୍ମସୁ
ପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗ କରେ; ଏହି ଗୁଣମାନେ ସହିତ ଆସକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଭଲ ଓ ଖରାପ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ଉପଦ୍ରଷ୍ଟାନୁମନ୍ତା ଚ ଭର୍ତା ଭୋକ୍ତା ମହେଶ୍ଵରଃ । ପରମାତ୍ମେତି ଚାପ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ପୁରୁଷଃ ପରଃ
ସେ ଦେଖୁଥିବା, ଅନୁମତି ଦେଉଥିବା, ପାଳନ କରୁଥିବା, ଭୋଗ କରୁଥିବା ଏବଂ ମହାପ୍ରଭୁ। ଏହି ଦେହରେ ସେ ପରମାତ୍ମା, ପରପୁରୁଷ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଯ ଏଵଂ ଵେତ୍ତି ପୁରୁଷଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଚ ଗୁଣୈଃ ସହ । ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋଽପି ନ ସ ଭୂଯୋଽଭିଜାଯତେ
ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସହିତ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।
ଧ୍ଯାନେନାତ୍ମନି ପଶ୍ଯନ୍ତି କେଚିଦାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ଅନ୍ଯେ ସାଙ୍ଖ୍ଯେନ ଯୋଗେନ କର୍ମଯୋଗେନ ଚାପରେ
କିଛି ଲୋକ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କିଛି କର୍ମ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ତ୍ଵେଵମଜାନନ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽନ୍ଯେଭ୍ଯ ଉପାସତେ। ତେଽପି ଚାତିତରନ୍ତ୍ଯେଵ ମୃତ୍ଯୁଂ ଶ୍ରୁତିପରାଯଣାଃ
ଅନ୍ୟେ ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଏମିତି ଶ୍ରବଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ଯାଵତ୍ସଂଜାଯତେ କିଂଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସଂଯୋଗାତ୍ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ଭରତର୍ଷଭ
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି କିଛି ଜୀବ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେ ଚଳାଚଳ ହେଉ କି ଅଚଳ, ସେମାନେ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ଏକତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ସମଂ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍। ଵିନଶ୍ଯତ୍ସ୍ଵଵିନଶ୍ଯନ୍ତଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସମଭାବରେ ବସିଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ନଶ୍ୱର ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅନଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେଠି ସେଠିକି ଦେଖିପାରେ।
ସମଂ ପଶ୍ଯନ୍ହି ସର୍ଵତ୍ର ସମଵସ୍ଥିତମୀଶ୍ଵରମ୍ । ନ ହିନସ୍ତ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିଂ
ଯିଏ ସମସ୍ତଠାରେ ସମଭାବରେ ବସିଥିବା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ କ୍ଷତି କରେନାହିଁ, ଏହିପରି ଦେଖି ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ପ୍ରତ୍ଯତ୍ଯୈଵ ଚ କର୍ମାଣି କ୍ରିଯମାଣାନି ସର୍ଵଶଃ । ଯଃ ପଶ୍ଯତି ତଥାତ୍ମାନମକର୍ତାରଂ ସ ପଶ୍ଯତି
ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ବୋଲି ଜାଣେ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ବୋଲି ଦେଖେ, ସେଠି ସେଠିକି ଠିକ୍ ଦେଖେ।
ଯଦା ଭୂତପୃଥଗ୍ଭାଵମେକସ୍ଥମନୁପଶ୍ଯତି । ତତ ଏଵ ଚ ଵିସ୍ତାରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଂପଦ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ କେହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିନ୍ନତାକୁ ଏକ ଆଧାରରେ ଦେଖେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ସମସ୍ତର ବିସ୍ତାର ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝେ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଅନାଦିତ୍ଵାନ୍ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାତ୍ପରମାତ୍ମାଯମଵ୍ଯଯଃ । ଶରୀରସ୍ଥୋଽପି କୌନ୍ତେଯ ନ କରୋତି ନ ଲିପ୍ଯତେ
ଆରମ୍ଭ ନଥିବା ଓ ଗୁଣ ନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ପରମାତ୍ମା ଅବିନାଶୀ। ଶରୀରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ କୌନ୍ତେୟ, ସେ କିଛି କରେନାହିଁ, କିଛି ଲଗେନାହିଁ।