ଯେ ତ୍ଵକ୍ଷରମନିର୍ଦେଶ୍ଯମଵ୍ଯକ୍ତଂ ପର୍ଯୁପାସତେ। ସର୍ଵତ୍ରଗମଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଚ କୂଟସ୍ଥମଚଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅକ୍ଷର, ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅଚଳ ଓ ଚିରନ୍ତନକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି—
ସଂନିଯମ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ସର୍ଵତ୍ର ସମବୁଦ୍ଧଯଃ । ତେ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ମାମେଵ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତାଃକ
ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସମସ୍ତଠାରେ ସମବୁଦ୍ଧି ରଖନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି—ସେମାନେ ମୋତେ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
କ୍ଲେଶୋଽଧିକତରସ୍ତେଷାମଵ୍ଯକ୍ତାସକ୍ତଚେତସାମ୍ । ଅଵ୍ଯକ୍ତା ହି ଗଦିର୍ଦୁଃଖଂ ଦେହଵଦ୍ଭିରଵାପ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ପଥ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ। କାରଣ ଦେହଧାରୀମାନେ ପାଇଁ ଅବ୍ୟକ୍ତର ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
ଯେ ତୁ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ମଯି ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ମତ୍ପରାଃ । ଅନନ୍ଯେନୈଵ ଯୋଗେନ ମାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତ ଉପାସତେ
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ କାମକୁ ମୋ ପାଖରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ମୋକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ମାନନ୍ତି, ଏକାଗ୍ର ଯୋଗରେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି ଉପାସନା କରନ୍ତି—
ତେଷାମହଂ ସମୁଦ୍ଧର୍ତା ମୃତ୍ଯୁସଂସାରସାଗରାତ୍। ଭଵାମି ନ ଚିରାତ୍ପାର୍ଥ ମଯ୍ଯାଵେଶିତଚେତସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ହେ ପାର୍ଥ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ସମୁଦ୍ରରୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ମଯ୍ଯେଵ ମନ ଆଧତ୍ସ୍ଵ ମଯି ବୁଦ୍ଧିଂ ନିଵେଶଯ । ନିଵସିଷ୍ଯସି ମଯ୍ଯେଵ ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ନ ଶଂଶକଯଃ
ତୁମର ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋତେ ଲଗା, ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋ ଉପରେ ରଖ। ଏଭଳି କଲେ, ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ଅନୁଭବ କରିବ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅଥ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧାତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋଷି ମଯି ସ୍ଥିରମ୍ । ଅଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ତତୋ ମାମିଚ୍ଛାଽଽପ୍ତୁଂ ଧନଂଜଯ
ଯଦି ତୁମେ ମନକୁ ମୋ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର କରିପାରୁନାହାଁ, ତେବେ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ।
ଅଭ୍ଯାସେଽପ୍ଯସମର୍ଥୋଽସି ମତ୍କର୍ମପରମୋ ଭଵ। ମଦର୍ଥମପି କର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ଯ୍ଯସି
ଯଦି ଅଭ୍ୟାସରେ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହଁ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ କାମ କର। ମୋ ନିମିତ୍ତେ କାମ କଲେ, ତୁମେ ସିଦ୍ଧିକୁ ଅବଶ୍ୟ ପାଇବ।
ଅଥୈତଦପ୍ଯଶକ୍ତୋଽସି କର୍ତୁଂ ମଦ୍ଯୋଗମାଶ୍ରିତଃ । ସର୍ଵକର୍ମଫଲତ୍ଯାଗଂ ତତଃ କୁରୁ ଯତାତ୍ମଵାନ୍
ଯଦି ଏହା ମଧ୍ୟ କରିପାରୁନାହ, ତେବେ ମୋର ଶରଣ ନେଇ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ନିୟମିତ ରହ।
ଶ୍ରେଯୋ ହି ଜ୍ଞାନମଭ୍ଯାସାଜ୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ଧ୍ଯାନାତ୍କର୍ମଫଲତ୍ଯାଗସ୍ତ୍ଯାଗାଚ୍ଛାନ୍ତିରନନ୍ତରମ୍
ଅଭ୍ୟାସ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ତମ, ଜ୍ଞାନ ଠାରୁ ଧ୍ୟାନ ଉତ୍ତମ, ଧ୍ୟାନ ଠାରୁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତ୍ୟାଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ତ୍ୟାଗରୁ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତି ମିଳେ।
ଅଦ୍ଵେଷ୍ଟା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ମୈତ୍ରଃ କରୁଣ ଏଵ ଚ। ନିର୍ମମୋ ନିରହଂକାରଃ ସମଦୁଃଖସୁଖଃ କ୍ଷମୀ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ରଖେନାହିଁ, ସବୁଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଓ ଦୟା ରଖେ, ମମତା ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଛି, ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମ, ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ—
ସଂତୁଷ୍ଟଃ ସତତଂ ଯୋଗୀ ଯତାତ୍ମା ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଃ । ମଯ୍ଯର୍ପିତମନୋବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋ ମେ ଭକ୍ତଃ ସ ମେ ପ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିୟମିତ, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ରଖେ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରିଛି—ଏପରି ଭକ୍ତ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ।
ଯସ୍ମାନ୍ନୋଦ୍ଵିଜତେ ଲୋକୋ ଲୋକାନ୍ନୋଦ୍ଵିଜତେ ଚ ଯଃ । ହର୍ଷାମର୍ଷଭଯୋଦ୍ଵେଗୈର୍ମୁକ୍ତୋ ଯଃ ସ ଚ ମେ ପ୍ରିଯଃ
ଯାହାଠାରୁ ଜଗତ ଭୟଭିତ ହୁଏନାହିଁ, ଓ ସେ ମଧ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ଭୟଭିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯିଏ ହର୍ଷ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଭୟ ଓ ଉତ୍ତେଜନାରୁ ମୁକ୍ତ—ସେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ।
ଅନପେକ୍ଷଃ ଶୁଚିର୍ଦକ୍ଷ ଉଦାସୀନୋ ଗତଵ୍ଯଥଃ । ସର୍ଵାରମ୍ଭପରିତ୍ଯାଗୀ ଯୋ ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ସ ମେ ପ୍ରିଯଃ
ଯିଏ କିଛି ଆଶା ନାହିଁ, ପବିତ୍ର, କୌଶଳୀ, ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ କାମର ତ୍ୟାଗ କରେ—ଏପରି ଭକ୍ତ ମୋତେ ପ୍ରିୟ।
ଯୋ ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ନ ଶୋଚତି ନ କାଙ୍କ୍ଷତି। ଶୁଭାଶୁଭପରିତ୍ଯାଗୀ ଭକ୍ତିମାନ୍ଯଃ ସ ମେ ପ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ନ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ନ ଶୋକ କରେ, ନ ଆଶା କରେ, ଭଲ-ମନ୍ଦ ଦୁହିଁକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଓ ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ସେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ।
ସମଃ ଶତ୍ରୌ ଚ ମିତ୍ରେ ଚ ତଥା ମାନାପମାନଯୋଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ସମଃ ସଙ୍ଗଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ, ସମ୍ମାନ-ଅପମାନ, ଶୀତ-ତାପ, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମ, ଓ ଲାଗି ଛାଡ଼ିଛି—
ତୁଲ୍ଯନିନ୍ଦାସ୍ତୁତିର୍ମୌନୀ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ଯେନ କେନ ଚିତ୍ । ଅନିକେତଃ ସ୍ଥିରମତିର୍ଭକ୍ତିମାନ୍ମେ ପ୍ରିଯୋ ନରଃ
ଯିଏ ନିନ୍ଦା-ସ୍ତୁତିରେ ସମ, ମୌନୀ, ଯାହାକୁ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଘର ନାହିଁ, ମନ ଦୃଢ଼, ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏପରି ମଣିଷ ମୋତେ ପ୍ରିୟ।
ଯେ ତୁ ଧର୍ମାମୃତମିଦଂ ଯଥୋକ୍ତଂ ପର୍ଯୁପାସତେ। ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନା ମତ୍ପରମା ଭକ୍ତାସ୍ତେଽତୀଵ ମେ ପ୍ରିଯାଃ
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଏହି ଅମୃତ ଧର୍ମକୁ ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନେ କରି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷଂ ଚୈଵ କ୍ଷେତ୍ରଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମେଵ ଚ। ଏତଦ୍ଵେଦିତୁମିଚ୍ଛାମି ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଚ କେଶଵ
ହେ କେଶବ, ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, କ୍ଷେତ୍ର, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯାହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏସବୁ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଇଦଂ ଶରୀରଂ କୌନ୍ତେଯ କ୍ଷେତ୍ରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ। ଏତଦ୍ଯୋ ଵେତ୍ତି ତଂ ପ୍ରାହୁଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଇତି ତଦ୍ଵିଦଃ
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହି ଶରୀରକୁ 'କ୍ଷେତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ତାକୁ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି ଜଣାଶୁଣା ଲୋକେ କହନ୍ତି।
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ଚାପି ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵକ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ଭାରତ । କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ଜ୍ଞାନଂ ଯତ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ମତଂ ମମ
ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ଜାଣ। କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଜ୍ଞାନ—ଏହିଠାରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମନେ କରେ।
ତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ଯଚ୍ଚ ଯାଦୃକ୍ ଯଦ୍ଵିକାରି ଯତଶ୍ଚ ଯତ୍। ସ ଚ ଯୋ ଯତ୍ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ତତ୍ସମାସେନ ମେ ଶ୍ରୃଣୁ
ଏହି କ୍ଷେତ୍ର କଣ, କେମିତି, କେଉଁଠୁ ଆସିଛି, କେଉଁଠି ଯାଉଛି, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କିଏ, ତାଙ୍କର କି ଶକ୍ତି—ଏସବୁକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
ଋଷିଭିର୍ବହୁଧା ଗୀତଂ ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵିଵିଧୈଃ ପୃଥକ୍ । ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରପଦୈଶ୍ଚୈଵ ହେତୁମଦ୍ଭିର୍ଵିନିଶ୍ଚିତୈଃ
ଋଷିମାନେ ଏହିକଥାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଗାଇଛନ୍ତି, ନାନା ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଯୁକ୍ତିସହିତ ବାକ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ମହାଭୂତାନ୍ଯହଙ୍କାରୋ ବୁଦ୍ଧିରଵ୍ଯକ୍ତମେଵ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦଶୈକଂ ଚ ପଞ୍ଚ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରାଃ
ବଡ଼ ପାଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏକଟି ମନ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ—
ଇଚ୍ଛା ଦ୍ଵେଷଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ସଙ୍ଘାତଶ୍ଚେତନା ଧୃତିଃ । ଏତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ସମାସେନ ସଵିକାରମୁଦାହୃତମ୍
ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶ, ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସବୁ ମିଶି, ଏହାର ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ, ସଂକ୍ଷେପରେ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଅମାନିତ୍ଵମଦମ୍ଭିତ୍ଵମହିଂସା କ୍ଷାନ୍ତିରାର୍ଜଵମ୍। ଆଚାର୍ଯୋପାସନଂ ଶୌଚଂ ସ୍ଥୈର୍ଯମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ
ନମ୍ରତା, ଅଭିମାନ ନଥିବା, ଅହିଂସା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସରଳତା, ଗୁରୁସେବା, ପବିତ୍ରତା, ଦୃଢତା ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ—
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଵୈରାଗ୍ଯମନହଙ୍କାର ଏଵ ଚ । ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଦୁଃଖଦୋଷାନୁଦର୍ଶନମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅସକ୍ତି, ଅହଂକାର ନଥିବା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗର ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷକୁ ଦେଖିବା—
ଅସକ୍ତିରନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ପୁତ୍ରଦାରଗୃହାଦିଷୁ। ନିତ୍ଯଂ ଚ ସମଚିତ୍ତତ୍ଵମିଷ୍ଟାନିଷ୍ଟୋପପତ୍ତିଷୁ
ପୁଅ, ଜଣେ ଜଣେ ଝିଅ, ଘର ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଅସକ୍ତି ଓ ଆସକ୍ତି ନଥିବା; ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛା ଘଟିଲେ ସମଚିତ୍ତ ରହିବା—
ମଯି ଚାନନ୍ଯଯୋଗେନ ଭକ୍ତିରଵ୍ଯଭିଚାରିଣୀ । ଵିଵିକ୍ତଦେଶସେଵିତ୍ଵମରତିର୍ଜନସଂସଦି
ମୋ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି, ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରହିବା, ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା—
ଅଧ୍ଯାତ୍ମଜ୍ଞାନନିତ୍ଯତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନାର୍ଥଦର୍ଶନମ୍ । ଏତଜ୍ଜ୍ଞାନମିତି ପ୍ରୋକ୍ତମଜ୍ଞାନଂ ଯଦତୋଽନ୍ଯଥା
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିତ୍ୟତା, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଦେଖିବା—ଏହି ସବୁକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଯାହା, ତାହା ଅଜ୍ଞାନ।