ଅଧିଯଜ୍ଞଃ କଥଂ କୋଽତ୍ର ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ମଧୁସୀଦନ। ପ୍ରଯାଣକାଲେ ଚ କଥଂ ଜ୍ଞେଯୋଽସି ନିଯତାତ୍ମଭିଃ
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଏହି ଦେହରେ ଅଧିଯଜ୍ଞ କିଏ ଏବଂ କିପରି? ଏବଂ ନିୟମିତ ମନବଳ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତୁମକୁ କିପରି ଜାଣିପାରିବେ?
ଅକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ସ୍ଵଭାଵୋଽଧ୍ଯାତ୍ମମୁଚ୍ଯତେ। ଭୂତଭାଵୋଦ୍ଭଵକରୋ ଵିସର୍ଗଃ କର୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ
ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଆତ୍ମା କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହାକୁ କର୍ମ କୁହାଯାଏ।
ଅଧିଭୂତଂ କ୍ଷରୋ ଭାଵଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚାଧିଦୈଵତମ୍ । ଅଧିଯଜ୍ଞୋଽହମେଵାତ୍ର ଦେହେ ଦେହଭୃତାଂ ଵର
ଅଧିଭୂତ ଭାବ କ୍ଷୟଶୀଳ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିଦୈବତ ପୁରୁଷ ଅଟୁଟ, ଏଠି ଯଜ୍ଞର ଅଧିୟଜ୍ଞ ମୁଁ ଏକାମେ, ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଅନ୍ତକାଲେ ଚ ମାମେଵ ସ୍ମରନ୍ମୁକ୍ତ୍ଵା କଲେଵରମ୍ । ଯଃ ପ୍ରଯାତି ସ ମଦ୍ଭାଵଂ ଯାତି ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଶେଷ ଦିନରେ ଯେଉଁଠି ମୋତେ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛି, ସେ ମୋର ଦିଗରେ ପହଁଚିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯଂ ଯଂ ଵାପି ସ୍ମରନ୍ଭାଵଂ ତ୍ଯଜତ୍ଯନ୍ତେ କଲେଵରମ୍ । ତଂ ତମେଵୈତି କୌନ୍ତେଯ ସଦା ତଦ୍ଭାଵଭାଵିତଃ
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଭାବରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିବାବେଳେ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସେହି ଭାବକୁ ଅନୁସରି ଯାଏ, ସେ ସଦା ସେହି ଭାବରେ ଗଢ଼ିଯାଇଥାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଷୁ କାଲେଷୁ ମାମନୁସ୍ମର ଯୁଧ୍ଯ ଚ। ମଯ୍ଯର୍ପିତମନୋବୁଦ୍ଧିର୍ମାମେଵୈଷ୍ଯସ୍ଯସଂଶଯଃ
ତେଣୁ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କର, ଯୁଦ୍ଧ କର; ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋ ପାଖରେ ଦେଇ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅଭ୍ଯାସଯୋଗଯୁକ୍ତେନ ଚେତସାଽନାନ୍ଯଗାମିନା । ପରମଂ ପୁରୁଷଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଯାତି ପାର୍ଥାନୁଚିନ୍ତଯନ୍
ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏକାଗ୍ର ମନ ରଖି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଯାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପହଁଚିଯାଏ।
କଵିଂ ପୁରାଣମନୁଶାସିତାର- ମଣୋରଣୀଯାଂସମନୁସ୍ମରେଦ୍ଯଃ । ସର୍ଵସ୍ଯ ଧାତାରମଚିନ୍ତ୍ଯରୂପ- ମାଦିତ୍ଯଵର୍ଣଂ ତମସଃ ପରସ୍ତାତ୍
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ପ୍ରାଚୀନ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟମ କରୁଥିବା, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତର ଧାରକ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ରୂପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅନ୍ଧାରରୁ ପରେ ଅଛି, ସେହି ପୁରୁଷକୁ ସ୍ମରଣ କରେ—
ପ୍ରଯାଣକାଲେ ମନସାଽଚଲେନ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯୁକ୍ତୋ ଯୋଗବଲେନ ଚୈଵ। ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରାଣମାଵେଶ୍ଯ ସମ୍ଯ- କ୍ସ ତଂ ପରଂ ପୁରୁଷମୁପୈତି ଦିଵ୍ଯମ୍
ଯିବାବେଳେ ଅଚଳ ମନ, ଭକ୍ତି ଓ ଯୋଗଶକ୍ତି ସହିତ, ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣକୁ ରଖି, ସଠିକ୍ ଭାବରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ପହଁଚିଯାଏ।
ଯଦକ୍ଷରଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵଦନ୍ତି ଵିଶନ୍ତି ଯଦ୍ଯତଯୋ ଵୀତରାଗାଃ । ଯଦିଚ୍ଛନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚରନ୍ତି ତତ୍ତେ ପଦଂ ସଂଗ୍ରହେଣ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯେ
ଯେଉଁ ଅକ୍ଷୟକୁ ବେଦଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ରାଗରହିତ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯାହା ପାଇଁ ନିର୍ମଳ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ପଦକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।
ସର୍ଵଦ୍ଵାରାଣି ସଂଯମ୍ଯ ମନୋ ହୃଦି ନିରୁଧ୍ଯ ଚ। ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯାଧାଯାତ୍ମନଃ ପ୍ରାଣମାସ୍ଥିତୋ ଯୋଗଧାରଣାଂ
ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ହୃଦୟରେ ଅଟକାଇ, ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରାଣକୁ ରଖି, ଯୋଗ ଧାରଣାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଇ—
ଓମିତ୍ଯେକାକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵ୍ଯାହରନ୍ମାମନୁସ୍ମରନ୍ । ଯଃ ପ୍ରଯାତି ତ୍ଯଜନ୍ଦେଂ ସ ଯାତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଏକାକ୍ଷର 'ଓଁ' ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ, ତାହା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରି, ଯେଉଁଠି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଇଯାଏ।
ଅନନ୍ଯଚେତାଃ ସତତଂ ଯୋ ମାଂ ସ୍ମରତି ନିତ୍ଯଶଃ । ତସ୍ଯାହଂ ସୁଲଭଃ ପାର୍ଥ ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ
ଯାହାର ମନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ସଦା ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ନିତ୍ୟ ଯୋଗରେ ଅନୁସ୍ଥିତ ଯୋଗୀ ପାଇଁ ମୁଁ ସହଜରେ ଲଭ୍ୟ।
ମାମୁପେତ୍ଯ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଦୁଃଖାଲଯମଶାଶ୍ଵତମ୍ । ନାପ୍ନୁଵନ୍ତି ମହାତ୍ମାନଃ ସଂସିଦ୍ଧିଂ ପରମାଂ ଗତାଃ
ମୋତେ ପାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାମାନେ ଯେଉଁଠି ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପହଁଚିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ଦୁଃଖର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନ୍ମକୁ ନ ପାଆନ୍ତି।
ଆବ୍ରହ୍ମଭୁଵନାଲ୍ଲୋକାଃ ପୁନରାଵର୍ତିନୋଽର୍ଜୁନ । ମାମୁପେତ୍ଯ ତୁ କୌନ୍ତେଯ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୁନଃ ପୁନଃ ଫେରିଯାନ୍ତି, ହେ ଅର୍ଜୁନ; କିନ୍ତୁ ମୋତେ ପାଇଲେ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ।
ସହସ୍ରଯୁଗପର୍ଯନ୍ତମହର୍ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦୁଃ । ରାତ୍ରିଂ ଯୁଗସହସ୍ରାଂ ତାଂ ତେଽହୋରାତ୍ରଵିଦୋ ଜନାଃ
ଯେମାନେ ବ୍ରହ୍ମର ଦିନକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ହଜାର ଯୁଗ ସମୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ତାଙ୍କର ରାତି ମଧ୍ୟ ହଜାର ଯୁଗ ଦୀର୍ଘ, ଏହି ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତଯଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯହରାଗମେ । ରାତ୍ର୍ଯାମେ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତତ୍ରୈଵାଵ୍ଯକ୍ତସଂଜ୍ଞକେ
ଅପ୍ରକାଶରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶିତ ଜୀବ ଦିନ ଆସିଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ରାତିରେ ସେମାନେ ଏହି ଅପ୍ରକାଶରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଅପ୍ରକାଶ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଭୂତଗ୍ରାମଃ ସ ଏଵାଯଂ ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଲୀଯତେ । ରାତ୍ର୍ଯଗମେଽଵଶଃ ପାର୍ଥତ ପ୍ରଭଵତ୍ଯହରାଗମେ
ଏହି ଜୀବମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇ, ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ରାତି ଆସିଲେ ଅବଶ, ହେ ପାର୍ଥ, ଦିନ ଆସିଲେ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପରସ୍ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଭାଵୋଽନ୍ଯୋ ଵ୍ଯକ୍ତୋଽଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ସନାତନଃ । ଯଃ ସ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁକ ନଶ୍ଯତ୍ସୁ ନ ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହି ଅପ୍ରକାଶରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାଶିତ ଭାବ ଅଛି, ସେ ସନାତନ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତୋଽକ୍ଷର ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତମାହୁଃ ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ତଦ୍ଧାମ ପରମଂ ମମ
ଅପ୍ରକାଶକୁ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ପରମ ଗତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଯାହାକୁ ପାଇ, ସେମାନେ ପୁନଃ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଏହା ମୋର ପରମ ଧାମ।
ପୁରୁଷଃ ସ ପରଃ ପାର୍ଥ ଭକ୍ତ୍ଯା ଲଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵନନ୍ଯଯା । ଯସ୍ଯାନ୍ତସ୍ଥାନି ଭୂତାନି ଯେନ ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍
ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯାହାଙ୍କ ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଭକ୍ତି ଦରକାର ।
ଯତ୍ର କାଲେ ତ୍ଵନାଵୃତ୍ତିମାଵୃତ୍ତିଂ ଚୈଵ ଯୋଗିନଃ । ପ୍ରଯାତା ଯାନ୍ତି ତଂ କାଲଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭରତର୍ଷଭ
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ ସମୟରେ ଯୋଗୀମାନେ ଯାଇ ଫେରନ୍ତି କିମ୍ବା ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ସମୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି ।
ଅଗ୍ନିର୍ଜ୍ଯୋତିରହଃ ଶୁକ୍ଲଃ ଷଣ୍ମାସା ଉତ୍ତରାଯଣମ୍ । ତତ୍ର ପ୍ରଯାତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ଜନାଃ
ଅଗ୍ନି, ଆଲୋକ, ଦିନ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟଣର ଛଅ ମାସ — ଏହି ସମୟରେ ଯାହାମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ।
ଧୂମୋ ରାତ୍ରିସ୍ତଥା କୃଷ୍ଣଃ ଷଣ୍ମସା ଦକ୍ଷିଣାଯନମ୍ । ତତ୍ର ଚାନ୍ଦ୍ରମସଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଯୋଗୀ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିଵର୍ତତେ
ଧୂଆଁ, ରାତି, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାୟଣର ଛଅ ମାସ — ଏହି ସମୟରେ ଯୋଗୀ ଯାଇ, ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପୁଣି ଫେରିଆସନ୍ତି ।
ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣେ ଗତୀ ହ୍ଯେତେ ଜଗତଃ ଶାଶ୍ଵତେ ମତେ। ଏକଯା ଯାତ୍ଯନାଵୃତ୍ତିମନ୍ଯଯାଽଽଵର୍ତତେ ପୁନଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ପଥ — ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ — ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ସାଶ୍ୱତ ବୋଲି ମନ୍ୟାଯାଏ । ଏକ ପଥରେ ଯାଇଲେ ପୁଣି ଫେରିବା ନାହିଁ, ଅନ୍ୟଟିରେ ଯାଇଲେ ପୁଣି ଫେରିଆସିବାକୁ ପଡ଼େ ।
ନୈତେ ସୃତୀ ପାର୍ଥ ଜାନନ୍ଯୋଗୀ ମୁହ୍ଯତି କଶ୍ଚନ। ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଷୁ କାଲେଷୁ ଯୋଗଯୁକ୍ତୋ ଭଵାର୍ଜୁନ
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ଦୁଇଟି ପଥ ଜାଣିଥିବା କୌଣସି ଯୋଗୀ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଯୋଗରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ, ହେ ଅର୍ଜୁନ ।
ଵେଦେଷୁ ଯଜ୍ଞେଷୁ ତପଃସୁ ଚୈଵ ଦାନେଷୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ପ୍ରଦିଷ୍ଟମ୍। ଅତ୍ଯେତି ତତ୍ସର୍ଵମିଦଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଯୋଗୀ ପରଂ ସ୍ଥାନମୁପୈତି ଚାଦ୍ଯମ୍
ଏହି ସବୁ ଜାଣି, ଯୋଗୀ ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଠାରୁ ଉପରକୁ ଯାଏ ଏବଂ ପରମ ପ୍ରାଚୀନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।
ଇଦଂ ତୁ ତେ ଗୁହ୍ଯତମଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନସୂଯଵେ । ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନସହିତଂ ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୋକ୍ଷ୍ଯସେଽଶୁଭାତ୍
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ, ଯିଏ ଦ୍ୱେଷ ରଖୁନାହାନ୍ତି, ସେଇ ଗୁପ୍ତତମ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅନୁଭୂତି ସହିତ କହିବି; ଏହା ଜାଣିଲେ ତୁମେ ଅଶୁଭରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବ ।
ରାଜଵିଦ୍ଯା ରାଜଗୁହ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରମିଦମୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାଵଗମଂ ଧର୍ମ୍ଯଂ ସୁସୁଖଂ କର୍ତୁମଵ୍ଯଯମ୍
ଏହା ରାଜା ଜ୍ଞାନ, ରାଜା ଗୁପ୍ତ ତଥା ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର; ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଧର୍ମମୟ, କରିବାକୁ ସହଜ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଦଧାନାଂ ପୁରୁଷା ଧର୍ମସ୍ଯାସ୍ଯ ପରଂତପ । ଅପ୍ରାପ୍ଯ ମାଂ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ମୃତ୍ଯୁସଂସାରଵର୍ତ୍ମନି
ହେ ପରନ୍ତପ, ଏହି ଧର୍ମରେ ଯାହାଙ୍କର ଆସ୍ଥା ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ପଥକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତି ।