ଯେ ଚୈଵ ସାତ୍ଵିକା ଭାଵା ରାଜସାସ୍ତାମସାଶ୍ଚ ଯେ। ମତ୍ତ ଏଵେତି ତାନ୍ଵିଦ୍ଧି ନ ତ୍ଵହଂ ତେଷୁ ତେ ମଯି
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ ଭାବ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ।
ତ୍ରିଭିର୍ଗୁଣମଯୈର୍ଭାଵୈରେଭିଃ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ମୋହିତଂ ନାଭିଜାନାତି ମାମେଭ୍ଯଃ ପରମଵ୍ଯଯମ୍
ଏହି ତିନି ପ୍ରକୃତି ଗୁଣରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋହିତ ହୋଇଛି; ଏହା ମୋତେ ଚିହ୍ନିପାରେନାହିଁ, ଯିଏ ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଓ ଅବିନାଶୀ।
ଦୈଵୀ ହ୍ଯେଷା ଗୁଣମଯୀ ମମ ମାଯା ଦୁରତ୍ଯଯା । ମାମେଵ ଯେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ମାଯାମେତାଂ ତରନ୍ତି ତେ
ମୋର ଏହି ଦିବ୍ୟ ମାୟା ଗୁଣମୟ ଓ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ମୋ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ନ ମାଂ ତୁଷ୍କୃତିନୋ ମୂଢାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ନରାଧମାଃ । ମାଯଯାଽପହୃତଜ୍ଞାନା ଆସୁରଂ ଭାଵମାଶ୍ରିତାଃ
ଯେମାନେ କୁକର୍ମ କରନ୍ତି, ମୂଢ଼ ଓ ନିଚ୍ଚ ମଣିଷ, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ହରାଇଛନ୍ତି ଓ ଆସୁରୀ ଭାବ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ଶରଣ ନେନାହାନ୍ତି।
ଚୁତ୍ରର୍ଵିଧା ଭଜନ୍ତେ ମାଂ ଜନାଃ ସୁକୃତିନୋଽର୍ଜୁନ। ଆର୍ତୋ ଜିଜ୍ଞାସୁରର୍ଥାର୍ଥୀ ଜ୍ଞାନୀ ଚ ଭରତର୍ଷଭ
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଚାରି ପ୍ରକାରର ଭଲ ଲୋକେ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି— ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଚାହାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଆଶା କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ.
ତେଷାଂ ଜ୍ଞାନୀ ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତ ଏକଭକ୍ତିର୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ପ୍ରିଯୋ ହି ଜ୍ଞାନିନୋଽତ୍ଯର୍ଥମହଂ ସ ଚ ମମ ପ୍ରିଯଃ
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ସଦା ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ମୋତେ ଭଜେ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କାରଣ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ସେ ମୋର ପ୍ରିୟ।
ଉଦାରାଃ ସର୍ଵ ଏଵୈତେ ଜ୍ଞାନୀ ତ୍ଵାତ୍ମୈଵ ମେ ମତମ୍ । ଆସ୍ଥିତଃକ ସ ହି ଯୁକ୍ତାତ୍ମା ମାମେଵାନୁତ୍ତମାଂ ଗତିଂ
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଦାର, କିନ୍ତୁ ମୋ ମତରେ ଜ୍ଞାନୀ ମୋର ଅତ୍ମା ସମାନ। ସେ ନିଜ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
ବହୂନାଂ ଜନ୍ମନାମନ୍ତେ ଜ୍ଞାନଵାନ୍ମାଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ । ଵାସୁଦେଵଃ ସର୍ଵମିତି ସ ମହାତ୍ମା ସୁଦୁର୍ଲଭଃ
ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ଜେଉଁ ଲୋକ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥାଏ, ସେ ମୋତେ ଶରଣ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ବୁଝିଥାଏ ଯେ ସବୁ କିଛି ବାସୁଦେବ। ଏପରି ମହାତ୍ମା ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
କାମୈସ୍ତୈସ୍ତୈର୍ହୃତଜ୍ଞାନାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେଽନ୍ଯଦେଵତାଃ । ତଂ ତଂ ନିଯମମାସ୍ଥାଯ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ନିଯତାଃ ସ୍ଵଯା
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହରାଇଯାଏ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ନିଜ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ନିୟମ ଧରି ଚାଲନ୍ତି।
ଯୋ ଯୋ ଯାଂ ଯାଂ ତନୁଂ ଭକ୍ତଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାର୍ଚିତୁମିଚ୍ଛତି । ତସ୍ଯ ତସ୍ଯାଚଲାଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ତାମେଵ ଵିଦଧାମ୍ଯହମ୍
ଯେ ଭକ୍ତ ଯେଉଁ ଦେହକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜିବାକୁ ଚାହେ, ମୁଁ ସେଠି ସେଠି ତାଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଦୃଢ଼ କରିଦେଉଛି।
ସ ତଯା ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଯୁକ୍ତସ୍ତସ୍ଯାରାଧନମୀହତେ । ଲଭତେ ଚ ତତଃ କାମାନ୍ମଯୈଵ ଵିହିତାନ୍ହିତାନ୍
ସେ ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଏହି ଦେହକୁ ପୂଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଏବଂ ଏହିପରି ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ।
ଅନ୍ତଵତ୍ତୁ ଫଲଂ ତେଷାଂ ତଦ୍ଭଵତ୍ଯଲ୍ପମେଧସାମ୍ । ଦେଵାନ୍ଦେଵଯଜୋ ଯାନ୍ତି ମଦ୍ଭକ୍ତା ଯାନ୍ତି ମାମପି
କିନ୍ତୁ ଏମାନଙ୍କର ଫଳ ସୀମିତ, କାରଣ ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି। ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିବା ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯାନ୍ତି, ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵ୍ଯକ୍ତିମାପନ୍ନଂ ମନ୍ଯନ୍ତେ ମାମବୁଦ୍ଧଯଃ। ପରଂ ଭାଵମଜାନନ୍ତୋ ମମାଵ୍ଯଯମନୁତ୍ତମମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋତେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବିଥାନ୍ତି, ମୋର ଉଚ୍ଚ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିନଥିବା।
ନାହଂ ପ୍ରକାଶଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯୋଗମାଯାସମାଵୃତଃ । ମୂଢୋଽଯଂ ନାଭିଜାନାତି ଲୋକୋ ମାମଜମଵ୍ଯଯମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ମୋର ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି। ଏହି ମୂଢ଼ ଜଗତ ମୋତେ ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣିନଥାଏ।
ଵେଦାହଂ ସମତୀତାନି ଵର୍ତମାନାନି ଚାର୍ଜୁନ। ଭଵିଷ୍ଯାଣି ଚ ଭୂତାନି ମାଂ ତୁ ଵେଦ ନ କଶ୍ଚନ
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ—ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ—କୁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ କେହି ମୋତେ ଜାଣେନାହିଁ।
ଇଚ୍ଛାଦ୍ଵେଷସମୁତ୍ଥେନ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମୋହେନ ଭାରତ । ସର୍ଵଭୂତାନି ସଂମୋହଂ ସର୍ଗେ ଯାନ୍ତି ପରଂତପ
ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମୋହ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ।
ଯୋଷାଂ ତ୍ଵନ୍ତଗତଂ ପାପଂ ଜନାନାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍ । ତେ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମୋହନିର୍ମୁକ୍ତ ଭଜନ୍ତେ ମାଂ ଦୃଢଵ୍ରତାଃ
ଯେମାନଙ୍କର ପାପ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ମୋତେ ଭଜନ୍ତି।
ଜରାମରଣମୋକ୍ଷାଯ ମାମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯତନ୍ତି ଯେ । ତେ ବ୍ରହ୍ମ ତଦ୍ଵିଦୁଃ କୃତ୍ସ୍ନମଧ୍ଯାତ୍ମଂ କର୍ମ ଚାଖିଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ଏବଂ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମ, ଆତ୍ମା ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ସାଧିଭୂତାଧିଦୈଵଂ ମାଂ ସାଧିଯଜ୍ଞଂ ଚ ଯେ ଵିଦୁଃ । ପ୍ରଯାଣକାଲେଽପି ଚ ମାଂ ତେ ଵିଦୁର୍ଯୁକ୍ତଚେତସଃ
ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଅଧିଭୂତ, ଅଧିଦେବ ଏବଂ ଅଧିଯଜ୍ଞ ସହିତ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଜାଣନ୍ତି।
କିଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ କିମଧ୍ଯାତ୍ମଂ କିଂ କର୍ମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ୍। ଅଧିଭୂତଂ ଚ କିଂ ପ୍ରୋକ୍ତମଧିଦୈଵଂ କିମୁଚ୍ଯତେ
ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ବ୍ରହ୍ମ କଣ? ଆତ୍ମା କଣ? କର୍ମ କଣ? ଅଧିଭୂତ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଅଧିଦେବ କ'ଣ କୁହାଯାଏ?
ଅଧିଯଜ୍ଞଃ କଥଂ କୋଽତ୍ର ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ମଧୁସୀଦନ। ପ୍ରଯାଣକାଲେ ଚ କଥଂ ଜ୍ଞେଯୋଽସି ନିଯତାତ୍ମଭିଃ
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଏହି ଦେହରେ ଅଧିଯଜ୍ଞ କିଏ ଏବଂ କିପରି? ଏବଂ ନିୟମିତ ମନବଳ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତୁମକୁ କିପରି ଜାଣିପାରିବେ?
ଅକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ସ୍ଵଭାଵୋଽଧ୍ଯାତ୍ମମୁଚ୍ଯତେ। ଭୂତଭାଵୋଦ୍ଭଵକରୋ ଵିସର୍ଗଃ କର୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ
ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଆତ୍ମା କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହାକୁ କର୍ମ କୁହାଯାଏ।
ଅଧିଭୂତଂ କ୍ଷରୋ ଭାଵଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚାଧିଦୈଵତମ୍ । ଅଧିଯଜ୍ଞୋଽହମେଵାତ୍ର ଦେହେ ଦେହଭୃତାଂ ଵର
ଅଧିଭୂତ ଭାବ କ୍ଷୟଶୀଳ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିଦୈବତ ପୁରୁଷ ଅଟୁଟ, ଏଠି ଯଜ୍ଞର ଅଧିୟଜ୍ଞ ମୁଁ ଏକାମେ, ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଅନ୍ତକାଲେ ଚ ମାମେଵ ସ୍ମରନ୍ମୁକ୍ତ୍ଵା କଲେଵରମ୍ । ଯଃ ପ୍ରଯାତି ସ ମଦ୍ଭାଵଂ ଯାତି ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଶେଷ ଦିନରେ ଯେଉଁଠି ମୋତେ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛି, ସେ ମୋର ଦିଗରେ ପହଁଚିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯଂ ଯଂ ଵାପି ସ୍ମରନ୍ଭାଵଂ ତ୍ଯଜତ୍ଯନ୍ତେ କଲେଵରମ୍ । ତଂ ତମେଵୈତି କୌନ୍ତେଯ ସଦା ତଦ୍ଭାଵଭାଵିତଃ
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଭାବରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିବାବେଳେ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସେହି ଭାବକୁ ଅନୁସରି ଯାଏ, ସେ ସଦା ସେହି ଭାବରେ ଗଢ଼ିଯାଇଥାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଷୁ କାଲେଷୁ ମାମନୁସ୍ମର ଯୁଧ୍ଯ ଚ। ମଯ୍ଯର୍ପିତମନୋବୁଦ୍ଧିର୍ମାମେଵୈଷ୍ଯସ୍ଯସଂଶଯଃ
ତେଣୁ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କର, ଯୁଦ୍ଧ କର; ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋ ପାଖରେ ଦେଇ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅଭ୍ଯାସଯୋଗଯୁକ୍ତେନ ଚେତସାଽନାନ୍ଯଗାମିନା । ପରମଂ ପୁରୁଷଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଯାତି ପାର୍ଥାନୁଚିନ୍ତଯନ୍
ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏକାଗ୍ର ମନ ରଖି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଯାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପହଁଚିଯାଏ।
କଵିଂ ପୁରାଣମନୁଶାସିତାର- ମଣୋରଣୀଯାଂସମନୁସ୍ମରେଦ୍ଯଃ । ସର୍ଵସ୍ଯ ଧାତାରମଚିନ୍ତ୍ଯରୂପ- ମାଦିତ୍ଯଵର୍ଣଂ ତମସଃ ପରସ୍ତାତ୍
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ପ୍ରାଚୀନ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟମ କରୁଥିବା, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତର ଧାରକ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ରୂପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅନ୍ଧାରରୁ ପରେ ଅଛି, ସେହି ପୁରୁଷକୁ ସ୍ମରଣ କରେ—
ପ୍ରଯାଣକାଲେ ମନସାଽଚଲେନ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯୁକ୍ତୋ ଯୋଗବଲେନ ଚୈଵ। ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରାଣମାଵେଶ୍ଯ ସମ୍ଯ- କ୍ସ ତଂ ପରଂ ପୁରୁଷମୁପୈତି ଦିଵ୍ଯମ୍
ଯିବାବେଳେ ଅଚଳ ମନ, ଭକ୍ତି ଓ ଯୋଗଶକ୍ତି ସହିତ, ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣକୁ ରଖି, ସଠିକ୍ ଭାବରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ପହଁଚିଯାଏ।
ଯଦକ୍ଷରଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵଦନ୍ତି ଵିଶନ୍ତି ଯଦ୍ଯତଯୋ ଵୀତରାଗାଃ । ଯଦିଚ୍ଛନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚରନ୍ତି ତତ୍ତେ ପଦଂ ସଂଗ୍ରହେଣ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯେ
ଯେଉଁ ଅକ୍ଷୟକୁ ବେଦଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ରାଗରହିତ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯାହା ପାଇଁ ନିର୍ମଳ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ପଦକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।