ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥୋ ନେଙ୍ଗତେ ସୋପମା ସ୍ମୃତା। ଯୋଗିନୋ ଯତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯୁଞ୍ଜତୋ ଯୋଗମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଅନିଳସ୍ଥଳରେ ଦୀପ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଲଗା ଥିବା ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି।
ଯତ୍ରୋପରମତେ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଯୋଗସେଵଯା । ଯତ୍ର ଚୈଵାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯନ୍ନାତ୍ମନି ତୁଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଦେଖି, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେଇ ସ୍ଥିତି।
ମୁଖମାତ୍ଯନ୍ତିକଂ ଯତ୍ତଦ୍ଵୁଦ୍ଧିଗ୍ରାହ୍ଯମତୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ଵେତ୍ତି ଯତ୍ର ନ ଚୈଵାଯଂ ସ୍ଥିତଶ୍ଚଲତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରାଯାଏ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପାରେ; ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସେ ତଥ୍ୟରୁ କେବେ ଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚାପରଂ ଲାଭଂ ମନ୍ଯତେ ନାଧିକଂ ତତଃ। ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଥିତୋ ନ ଦୁଃଖେନ ଗୁରୁଣାପି ଵିଚାଲ୍ଯତେ
ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କୌଣସି ଲାଭ ମନେ କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହିପାରେ।
ତଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଦୁଃଖସଂଯୋଗଵଯୋଗଂ ଯୋଗସଂଜ୍ଞିତମ୍। ସ ନିଶ୍ଚଯେନ ଯୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯୋଗୋଽନିର୍ଵିଣ୍ଣଚେତସା
ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୋଗର ବିଚ୍ଛେଦ, ଯୋଗ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଯୋଗକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅବିଚଳିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସଂକଲ୍ପପ୍ରଭଵାନ୍କାମାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାନଶେଷତଃ । ମନସୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ଵିନିଵମ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ସଂକଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡ଼ି, ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଚାରିପଟେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃ ଶନୈରୁପରମେଦ୍ଭୁଦ୍ଧ୍ଯା ଧୃତିଗୃହୀତଯା । ଆତ୍ମସଂସ୍ଥଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ନ କିଂଚିଦପି ଚିନ୍ତଯେତ୍
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅଟୁଟ ରହି, ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ କରି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।
ଯତୋ ଯତୋ ନିଶ୍ଚରତି ମନଶ୍ଚଞ୍ଚଲମସ୍ଥିରମ୍ । ତତସ୍ତତୋ ନିଯମ୍ଯୈତଦାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵଶଂ ନଯେତ୍
ମନ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଭ୍ରମଣ କରେ, ସେଠାଠାରୁ ତାହାକୁ ଆଣି, ଆତ୍ମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତମନସଂ ହ୍ଯେନଂ ଯୋଗିନଂ ମୁଖମୁତ୍ତମମ୍ । ଉପୈତି ଶ୍ଚାନ୍ତରଜସଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତମକଲ୍ମଷମ୍
ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ରଜୋଗୁଣ ଶମିତ, ଯିଏ ନିର୍ମଳ ଓ ଦିବ୍ୟତାରେ ଏକତା ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
ଯୁଞ୍ଚଯେଵଂ ସଦାତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ଵିମତକଲ୍ମଷଃକ । ମୁଖେନ ବ୍ରହ୍ମସଂସ୍କପର୍ଶମତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଖମଶ୍ରୁତେ
ଏଭଳି ଯୋଗୀ, ଯିଏ ସଦା ନିଜକୁ ଏକତାରେ ରଖେ, ଯାହାର ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଛି, ସେ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଥିବା ସୁଖକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି। ଈକ୍ଷତେ କଯୋଗଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସର୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶନଃ
ଯେଉଁ ମନ ଯୋଗରେ ଏକତା ପାଇଛି, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦେଖେ।
ଯୋ ମାଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଂ ଚ ମଯି ପଶ୍ଯତି । ତସ୍ଯାହଂ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯାମି ସ ଚ ମେ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ସମସ୍ତ କିଛି ମୋରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ମୁଁ ସେଠାରେ ହରାଇ ଯାଏ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋରୁ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥିତଂ ଯୋ ମାଂ ଭଜତ୍ଯେକତ୍ଵମାସ୍ଥିତଃ । ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋଽପି ସ ଯୋଗୀ ମଯି ଵର୍ତତେ
ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବସିଛି, ଏକତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀ ଯେମିତି ମୋତେ ଭଜନ କରେ, ସେ ଯେପରି ଜୀବନ ଯାଉଛି ନାହିଁ, ସେ ସଦା ମୋରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
ଆତ୍ମୌପମ୍ଯେନ ସର୍ଵତ୍ର ସମଂ ପଶ୍ଯତି ଯୋଽର୍ଜୁନ । ସୁଖଂକ ଵା ଯଦି ଵା ଦୁଃଖଂ ସ ଯୋଗୀ ମରମୋ ମତଃ
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ନିଜକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତଠାରେ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖେ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଯେଉଁ ହେଉ, ସେଉଁଠି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ।
ଯୋଽଯଂ ଯୋଗସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସାମ୍ଯେନ ମଧୁସୂଦନ। ଏତସ୍ଯାହଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵାତ୍ସ୍ଥିତିଂ ସ୍ଥିରାଂ
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଯେଉଁ ଯୋଗ ଆପଣ ସମତା ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ମନେ କରେ ମୋର ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିପାରୁନି।
ଚଞ୍ଚଲଂ ହି ମନଃ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରମାଥି ବଲଵଦ୍ଦୃଢମ୍ । ତସ୍ଯାହଂ ନିଗ୍ରହଂ ମନ୍ଯେ ଵାଯୋରିଵ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ହେ କୃଷ୍ଣ, ମନ ଏତେ ଚଞ୍ଚଳ, ଅଶାନ୍ତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼, ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ବାୟୁକୁ ଧରିବା ପରି ଅତି କଷ୍ଟକର ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ।
ଅସଂଶଯଂ ମହାବାହୋ ମନୋ ଦୁର୍ନିଗ୍ରହଂ ଚଲମ୍। ଅଭ୍ଯାସେନ ତୁ କୌନ୍ତେଯ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ଚ ଗୃହ୍ଯତେ
ନିଶ୍ଚୟ ହେ ମହାବାହୁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତି କଠିନ ଓ ଚଞ୍ଚଳ, କିନ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଧରି ରଖାଯାଇପାରେ।
ଅସଂଯତାତ୍ମନା ଯୋଗୋ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ ଇତି ମେ ମତିଃ। ଵଶ୍ଯାତ୍ମନା ତୁ ଯତତା ଶକ୍ଯୋଽଽଵାପ୍ତୁମୁପାଯତଃ
ମୋ ମତରେ, ଯାହାର ଆତ୍ମା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେଠି ଯୋଗ ଲାଭ କରିବା ଅତି କଠିନ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେଠି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମ୍ଭବ।
ଅଯତିଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯୋପେତୋ ଯୋଗାଚ୍ଚଲିତମାନସଃ। ଅପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗସଂସିଦ୍ଧିଂ କାଂ ଗତିଂ କୃଷ୍ଣ ଗଚ୍ଛତି
ଯଦି କେହି ଚେଷ୍ଟା ନ କରି, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଯୋଗରୁ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ପାଇପାରେନି, ହେ କୃଷ୍ଣ, ସେ କେଉଁ ପଥକୁ ଯାଏ?
କଚ୍ଚିନ୍ନୋଭଯଵିଭ୍ରଷ୍ଟଶ୍ଛିନ୍ନାଭ୍ରମିଵ ନଶ୍ଯତି। ଅପ୍ରତିକଷ୍ଠୋ ମହାବାହୋ ଵିମୂଢୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଥି
ହେ ମହାବାହୁ, ଦୁଇଟି ପଥରୁ ଛିଣ୍ଡା ହୋଇ, ମେଘ ଛିଣ୍ଡା ହେବା ପରି, ସେ କି ନଷ୍ଟ ହୁଏନି? ବ୍ରହ୍ମପଥରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଆଶ୍ରୟହୀନ ହୋଇ ସେ କି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏନି?
ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ କୃଷ୍ଣ ଛେତ୍ତୁମର୍ହସ୍ଯଶେଷତଃ । ତ୍ଵଦନ୍ଯଃ ସଂଶଯସ୍ଯାସ୍ଯ ଛେତ୍ତା ନ ହ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ
ହେ କୃଷ୍ଣ, ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଆପଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରିପାରିବା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
ପାର୍ଥ ନୈଵେହ ନାମୁତ୍ର ଵିନାଶସ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ। ନ ହି କଲ୍ଯାଣକୃତ୍କଶ୍ଚିଦ୍ଦୁର୍ଗତିଂ ତାତ ଗଚ୍ଛତି
ହେ ପାର୍ଥ, ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ସେଠି ତାଙ୍କର କେବେ ନାଶ ନାହିଁ; କାରଣ ଯିଏ ଭଲ କାମ କରେ, ସେ କେବେ ମନ୍ଦ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନି।
ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁଣ୍ଯକୃତାଂ ଲୋକାନୁଷିତ୍ଵା ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ । ଶୁଚୀନାଂ ଶ୍ରୀମତାଂ ଗେହେ ଯୋଗଭ୍ରଷ୍ଟୋଽଭିଜାଯତେ
ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଅନେକ ବର୍ଷ ରହି, ଯୋଗରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଭ୍ର ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଅଥଵା ଯୋଗିନାମେଵ କୁଲେ ଭଵତି ଧୀମତାମ୍ । ଏତଦ୍ଧି ଦୁର୍ଲଭତରଂ ଲୋକେ ଜନ୍ମ ଯଦୀଦୃଶ୍ଯମ୍
କିମ୍ବା ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏପରି ଜନ୍ମ ଏହି ଜଗତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
ତତ୍ର ତଂ ବୁଦ୍ଧିସଂଯୋଗଂ ଲଭତେ ପୌର୍ଵଦେହିକମ୍ । ଯତତେ ଚ ତତୋ ଭୂଯଃ ସଂସିଦ୍ଧୌ କୁରୁନନ୍ଦନ
ସେଠି ସେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧି କରେ, ଏବଂ ପୁନି ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ।
ପୂର୍ଵାଭ୍ଯାସେନ ତେନୈଵ ହ୍ରିଯତେ ହ୍ଯଵଶେଽପି ସଃ। ଜିଜ୍ଞାସୁରପି ଯୋଗସ୍ଯ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାତିଵର୍ତତେ
ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଅଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଯିଏ କେବଳ ଯୋଗ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ଯତମାନସ୍ତୁ ଯୋଗୀ ସଂଶୁଦ୍ଧକିଲ୍ଵିଷଃ । ଅନେକନ୍ମସଂସିଦ୍ଧସ୍ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିମ୍
ଯେ ଯୋଗୀ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କରି ନିଜ ପାପକୁ ପରିଶୁଧ୍ଧ କରିଛନ୍ତି, ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତପସ୍ଵିଭ୍ଯୋଽଧିକୋ ଯୋଗୀ ଜ୍ଞାନିଭ୍ଯୋପି ମତୋଽଧିକଃ । କର୍ମିଭ୍ଯଶ୍ଚାଧିକୋ ଯୋଗୀ ତସ୍ମାଦ୍ଯୋଗୀ ଭାଵାର୍ଜୁନ
ଯୋଗୀ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, କର୍ମ କରୁଥିବାମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ଏହିଠାରୁ, ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ଯୋଗୀ ହେବା।
ଯୋଗିନାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ମଦ୍ଗତେନାନ୍ତରାତ୍ମନା। ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନ୍ଭଜତେ ଯୋ ମାଂ ସ ମେ ଯୁକ୍ତତମୋ ମତଃ
ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଯିଏ ମୋତେ ଭିତରେ ଧ୍ୟାନ ଲଗାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଭଜନ କରେ, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି।
ମଯ୍ଯାସକ୍ତମନାଃ ପାର୍ଥ ଯୋଗଂ ଯୁଞ୍ଜନ୍ମଦାଶ୍ରଯଃ। ଅସଂଶଯଂ ସମଗ୍ରଂ ମାଂ ଯଥା ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ତଚ୍ଛୃଣୁ
ହେ ପାର୍ଥ, ମୋତେ ମନ ଲଗାଇ, ମୋ ଶରଣ ନେଇ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କର, ତୁମେ କିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମୋତେ ଜାଣିପାରିବ, ସେଥିରେ ଶୁଣ।