ସୁହୃନ୍ମିତ୍ରାର୍ଯୁଦାସୀନମଧ୍ଯସ୍ଥଦ୍ଵେଷ୍ଯବନ୍ଧୁଷୁ। ସାଧୁଷ୍ଵପି ଚ ପାପେଷୁ ସମବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଯିଏ ମିତ୍ର, ସହଯୋଗୀ, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଦ୍ୱେଷୀ, ବନ୍ଧୁ, ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ — ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖେ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଯୋଗୀ ଯୁଞ୍ଜୀତ ସତତମାତ୍ମାନଂ ରହସି ସ୍ଥିତଃ । ଏକାକୀ ଯତଚିତ୍ତାତ୍ମା ନିରାଶୀରପରିଗ୍ରହଃ
ଯୋଗୀ ସଦା ଏକାକି ଏବଂ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ମନ ଓ ଦେହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆଶା ଓ ସଂଗ୍ରହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜକୁ ସାଧନା କରିବା ଉଚିତ।
ଶୁଚୌ ଦେଶେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସ୍ଥିରମାସନମାତ୍ମନଃ । ନାତ୍ଯୁଚ୍ଛ୍ରିତଂ ନାତିନୀଚଂ ଚୈଲାଜିନକୁଶୋତ୍ତରମ୍
ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆସନ ବିଛାଇବା ଉଚିତ, ଯାହା ଅତି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତି ନିମ୍ନ ନୁହେଁ, ଚିର, ମୃଗଚର୍ମ ଓ କୁଶ ଘାସରେ ଢାକା ଥିବା ଆସନ।
ତତ୍ରୈକାଗ୍ରଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ଯତଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯଃ । ଉପଵିଶ୍ଯାସନେ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୋଗମାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧଯେ
ସେଠାରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆସନରେ ବସି, ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସମଂ କାଯଶିରୋଗ୍ରୀଵଂ ଧାରଯନ୍ନଚଲଂ ସ୍ଥିରଃ। ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାସିକାଗ୍ରଂ ସ୍ଵଂ ଦିଶଶ୍ଚାନଵଲୋକଥନ୍
ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ସିଧା ଏବଂ ଅଚଳ ରଖି, ନିଜ ନାକର ଟିପ୍କୁ ଦେଖିବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ଵିଗତଭୀର୍ବ୍ରହ୍ମଚାରିଵ୍ରତେ ସ୍ଥିତଃ । ପ୍ରନଃ ସଂଯମ୍ଯ ମଚ୍ଚିତ୍ତୋ ଯୁକ୍ତ ଆସୀତ ମତ୍ପରଃ
ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଭୟରହିତ ରଖି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ମୋତେ ଲଗାଇ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ମୋତେ ନିବେଶିତ ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ।
ଯୁଞ୍ଜନ୍ନେଵଂ ସଦାତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ନିଯତମାନସଃ । ଶାନ୍ତିଂ ନିର୍ଵାଣପରମାଂ ମତ୍ସଂସ୍ଥାମଧିଗଚ୍ଛତି
ଏଭଳି ନିଜକୁ ସଦା ନିୟମିତ କରି, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ଶାନ୍ତି ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ବାଣ, ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ନାତ୍ଯଶ୍ରତସ୍ତୁ ଯୋଗୋଽସ୍ତି ନ ଚୈକାନ୍ତମନଶ୍ନତଃ । ନ ଚାତିସ୍ଵପ୍ରଶୀଲସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତୋ ନୈଵ ଚାର୍ଜୁନ
ଅତିରିକ୍ତ ଖାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖାଏ ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅତିରିକ୍ତ ଶୋଇଥିବା କିମ୍ବା ସଦା ଜାଗିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ନାହିଁ, ହେ ଅର୍ଜୁନ।
ଯୁକ୍ତାହାରଵିହାରସ୍ଯ ଯୁକ୍ତଚେଷ୍ଟସ୍ଯ କର୍ମସୁ। ଯୁକ୍ତସ୍ଵପ୍ନାଵଵୋଧସ୍ଯ ଯୋଗୋ ଭଵତି ଦୁଃଖହା
ଯିଏ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବିନୋଦରେ ସଂଯମୀ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଂଯମୀ, ଶୋଇବା ଓ ଜାଗିବାରେ ସଂଯମୀ, ସେଠିଏ ପାଇଁ ଯୋଗ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ।
ଯଦା ଵିନିଯତଂ ଚିତ୍ତମାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠତେ। ନିସ୍ପୃହଃ ସର୍ଵକାମେଭ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ୱ ହେବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥୋ ନେଙ୍ଗତେ ସୋପମା ସ୍ମୃତା। ଯୋଗିନୋ ଯତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯୁଞ୍ଜତୋ ଯୋଗମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଅନିଳସ୍ଥଳରେ ଦୀପ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଲଗା ଥିବା ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି।
ଯତ୍ରୋପରମତେ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଯୋଗସେଵଯା । ଯତ୍ର ଚୈଵାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯନ୍ନାତ୍ମନି ତୁଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଦେଖି, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେଇ ସ୍ଥିତି।
ମୁଖମାତ୍ଯନ୍ତିକଂ ଯତ୍ତଦ୍ଵୁଦ୍ଧିଗ୍ରାହ୍ଯମତୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ଵେତ୍ତି ଯତ୍ର ନ ଚୈଵାଯଂ ସ୍ଥିତଶ୍ଚଲତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରାଯାଏ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପାରେ; ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସେ ତଥ୍ୟରୁ କେବେ ଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚାପରଂ ଲାଭଂ ମନ୍ଯତେ ନାଧିକଂ ତତଃ। ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଥିତୋ ନ ଦୁଃଖେନ ଗୁରୁଣାପି ଵିଚାଲ୍ଯତେ
ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କୌଣସି ଲାଭ ମନେ କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହିପାରେ।
ତଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଦୁଃଖସଂଯୋଗଵଯୋଗଂ ଯୋଗସଂଜ୍ଞିତମ୍। ସ ନିଶ୍ଚଯେନ ଯୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯୋଗୋଽନିର୍ଵିଣ୍ଣଚେତସା
ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୋଗର ବିଚ୍ଛେଦ, ଯୋଗ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଯୋଗକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅବିଚଳିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସଂକଲ୍ପପ୍ରଭଵାନ୍କାମାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାନଶେଷତଃ । ମନସୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ଵିନିଵମ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ସଂକଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡ଼ି, ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଚାରିପଟେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃ ଶନୈରୁପରମେଦ୍ଭୁଦ୍ଧ୍ଯା ଧୃତିଗୃହୀତଯା । ଆତ୍ମସଂସ୍ଥଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ନ କିଂଚିଦପି ଚିନ୍ତଯେତ୍
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅଟୁଟ ରହି, ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ କରି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।
ଯତୋ ଯତୋ ନିଶ୍ଚରତି ମନଶ୍ଚଞ୍ଚଲମସ୍ଥିରମ୍ । ତତସ୍ତତୋ ନିଯମ୍ଯୈତଦାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵଶଂ ନଯେତ୍
ମନ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଭ୍ରମଣ କରେ, ସେଠାଠାରୁ ତାହାକୁ ଆଣି, ଆତ୍ମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତମନସଂ ହ୍ଯେନଂ ଯୋଗିନଂ ମୁଖମୁତ୍ତମମ୍ । ଉପୈତି ଶ୍ଚାନ୍ତରଜସଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତମକଲ୍ମଷମ୍
ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ରଜୋଗୁଣ ଶମିତ, ଯିଏ ନିର୍ମଳ ଓ ଦିବ୍ୟତାରେ ଏକତା ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
ଯୁଞ୍ଚଯେଵଂ ସଦାତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ଵିମତକଲ୍ମଷଃକ । ମୁଖେନ ବ୍ରହ୍ମସଂସ୍କପର୍ଶମତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଖମଶ୍ରୁତେ
ଏଭଳି ଯୋଗୀ, ଯିଏ ସଦା ନିଜକୁ ଏକତାରେ ରଖେ, ଯାହାର ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଛି, ସେ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଥିବା ସୁଖକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି। ଈକ୍ଷତେ କଯୋଗଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସର୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶନଃ
ଯେଉଁ ମନ ଯୋଗରେ ଏକତା ପାଇଛି, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦେଖେ।
ଯୋ ମାଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଂ ଚ ମଯି ପଶ୍ଯତି । ତସ୍ଯାହଂ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯାମି ସ ଚ ମେ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ସମସ୍ତ କିଛି ମୋରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ମୁଁ ସେଠାରେ ହରାଇ ଯାଏ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋରୁ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥିତଂ ଯୋ ମାଂ ଭଜତ୍ଯେକତ୍ଵମାସ୍ଥିତଃ । ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋଽପି ସ ଯୋଗୀ ମଯି ଵର୍ତତେ
ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବସିଛି, ଏକତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀ ଯେମିତି ମୋତେ ଭଜନ କରେ, ସେ ଯେପରି ଜୀବନ ଯାଉଛି ନାହିଁ, ସେ ସଦା ମୋରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
ଆତ୍ମୌପମ୍ଯେନ ସର୍ଵତ୍ର ସମଂ ପଶ୍ଯତି ଯୋଽର୍ଜୁନ । ସୁଖଂକ ଵା ଯଦି ଵା ଦୁଃଖଂ ସ ଯୋଗୀ ମରମୋ ମତଃ
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ନିଜକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତଠାରେ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖେ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଯେଉଁ ହେଉ, ସେଉଁଠି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ।
ଯୋଽଯଂ ଯୋଗସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସାମ୍ଯେନ ମଧୁସୂଦନ। ଏତସ୍ଯାହଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵାତ୍ସ୍ଥିତିଂ ସ୍ଥିରାଂ
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଯେଉଁ ଯୋଗ ଆପଣ ସମତା ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ମନେ କରେ ମୋର ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିପାରୁନି।
ଚଞ୍ଚଲଂ ହି ମନଃ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରମାଥି ବଲଵଦ୍ଦୃଢମ୍ । ତସ୍ଯାହଂ ନିଗ୍ରହଂ ମନ୍ଯେ ଵାଯୋରିଵ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ହେ କୃଷ୍ଣ, ମନ ଏତେ ଚଞ୍ଚଳ, ଅଶାନ୍ତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼, ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ବାୟୁକୁ ଧରିବା ପରି ଅତି କଷ୍ଟକର ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ।
ଅସଂଶଯଂ ମହାବାହୋ ମନୋ ଦୁର୍ନିଗ୍ରହଂ ଚଲମ୍। ଅଭ୍ଯାସେନ ତୁ କୌନ୍ତେଯ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ଚ ଗୃହ୍ଯତେ
ନିଶ୍ଚୟ ହେ ମହାବାହୁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତି କଠିନ ଓ ଚଞ୍ଚଳ, କିନ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଧରି ରଖାଯାଇପାରେ।
ଅସଂଯତାତ୍ମନା ଯୋଗୋ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ ଇତି ମେ ମତିଃ। ଵଶ୍ଯାତ୍ମନା ତୁ ଯତତା ଶକ୍ଯୋଽଽଵାପ୍ତୁମୁପାଯତଃ
ମୋ ମତରେ, ଯାହାର ଆତ୍ମା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେଠି ଯୋଗ ଲାଭ କରିବା ଅତି କଠିନ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେଠି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମ୍ଭବ।
ଅଯତିଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯୋପେତୋ ଯୋଗାଚ୍ଚଲିତମାନସଃ। ଅପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗସଂସିଦ୍ଧିଂ କାଂ ଗତିଂ କୃଷ୍ଣ ଗଚ୍ଛତି
ଯଦି କେହି ଚେଷ୍ଟା ନ କରି, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଯୋଗରୁ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ପାଇପାରେନି, ହେ କୃଷ୍ଣ, ସେ କେଉଁ ପଥକୁ ଯାଏ?
କଚ୍ଚିନ୍ନୋଭଯଵିଭ୍ରଷ୍ଟଶ୍ଛିନ୍ନାଭ୍ରମିଵ ନଶ୍ଯତି। ଅପ୍ରତିକଷ୍ଠୋ ମହାବାହୋ ଵିମୂଢୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଥି
ହେ ମହାବାହୁ, ଦୁଇଟି ପଥରୁ ଛିଣ୍ଡା ହୋଇ, ମେଘ ଛିଣ୍ଡା ହେବା ପରି, ସେ କି ନଷ୍ଟ ହୁଏନି? ବ୍ରହ୍ମପଥରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଆଶ୍ରୟହୀନ ହୋଇ ସେ କି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏନି?