ଯତେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋବୁଦ୍ଧିର୍ମୁନିର୍ମୋକ୍ଷପରାଯଣଃ। ଵିଗତେଚ୍ଛାଭଯକ୍ରୋଧୋ ଯଃ ସଦା ମୁକ୍ତ ଏଵ ସଃ
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ମୁକ୍ତିରେ ଲଗିଛନ୍ତି, ଆସା, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଛାଡିଛନ୍ତି, ସେ ସଦା ମୁକ୍ତ।
ଭୋକ୍ତାରଂ ଯଜ୍ଞତପସାଂ ସର୍ଵଲୋକମହେଶ୍ଵରମ୍ । ସୁହୃଦଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାଂ ଶାନ୍ତିମୃଚ୍ଛତି
ଯିଏ ମୋତେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୟାର ଭୋକ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମହାଶ୍ୱର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସହଋଦୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଅନାଶ୍ରିତଃ କର୍ମଫଲଂ କାର୍ଯଂ କର୍ମ କରୋତି ଯଃ। ସ ସଂନ୍ଯାସୀ ଚ ଯୋଗୀ ଚ ନ ନିରଗ୍ନିର୍ନ ଚାକ୍ରିଯଃ
ଯିଏ କର୍ମର ଫଳ ଉପରେ ଭରସା ନ ରଖି, କର୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସଂନ୍ୟାସୀ ଓ ଯୋଗୀ; କେବଳ ଅଗ୍ନି ଛାଡିବା କିମ୍ବା କାମ କାମ୍ୟ କରିବା ନୁହେଁ।
ଯଂ ସଂନ୍ଯାସମିତି ପ୍ରାହୁର୍ଯୋଗଂ ତଂ ଵିଦ୍ଧି ପାଣ୍ଡଵ । ନ ହ୍ଯସଂନ୍ଯସ୍ତସିଂକଲ୍ପୋ ଯୋଗୀ ଭଵତି କଶ୍ଚନ
ଯାହାକୁ ସଂନ୍ୟାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ ବୋଲି ଜାଣ; କାରଣ, ଯେଉଁଠି ସଂକଳ୍ପ ଛାଡିନାହାଁତି, ସେଉଁଠି କେହି ଯୋଗୀ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଆରୁରୁକ୍ଷୋର୍ମୁନେର୍ଯୋଗଂ କର୍ମ କାରଣମୁଚ୍ଯତେ। ଯୋଗାରୂଢସ୍ଯ ତସ୍ଯୈଵ ଶମଃ କାରଣମୁଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଯୋଗ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କର୍ମ ଉପାୟ; ଯିଏ ଯୋଗରେ ଦୃଢ଼, ସେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ଉପାୟ।
ଯଦା ହି ନେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ନ କର୍ମସ୍ଵନୁଷଞ୍ଜତେ । ସର୍ଵସଂକଲ୍ପସଂନ୍ଯାସୀ ଯୋଗାରୂଢସ୍ତଦୋଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ସଂକଳ୍ପ ଛାଡିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ଯୋଗରେ ଦୃଢ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉଦ୍ଧରେଦାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ନାତ୍ମାନମଵସାଦଯେତ୍ । ଆତ୍ମୈଵ ହ୍ଯାତ୍ମନୋ ବନ୍ଧୁରାତ୍ମୈଵ ରିପୁରାତ୍ମନଃ
ନିଜେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ, ନିଜକୁ ଅବମାନିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ, ନିଜ ଆତ୍ମା ନିଜର ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମା ନିଜର ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ।
ବନ୍ଧୁରାତ୍ମାଽଽତ୍ମନସ୍ତସ୍ଯ ଯେନାତ୍ମୈଵାତ୍ମନା ଜିତଃ। ଅନାତ୍ମନସ୍ତୁ ଶତ୍ରୁତ୍ଵେ ଵର୍ତେତାତ୍ମୈଵ ଶତ୍ରୁଵତ୍
ଯିଏ ନିଜେ ନିଜକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ବନ୍ଧୁ; ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଆତ୍ମା ଶତ୍ରୁ ଭଳି ହୁଏ।
ଜିତାତ୍ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତସ୍ଯ ପରମାତ୍ମା ସମାହିତଃ। ଶୀତୋଷ୍ଣସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ତଥା ମାନାପମାନଯୋଃ
ଯିଏ ନିଜକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପରମାତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି; ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ସଉଖ୍ୟ, ଦୁଃଖ, ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ସମ।
ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନତୃପ୍ତାତ୍ମା କୂଟସ୍ଥୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଯୁକ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ସମଲୋଷ୍ଠାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅଚଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।
ସୁହୃନ୍ମିତ୍ରାର୍ଯୁଦାସୀନମଧ୍ଯସ୍ଥଦ୍ଵେଷ୍ଯବନ୍ଧୁଷୁ। ସାଧୁଷ୍ଵପି ଚ ପାପେଷୁ ସମବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଯିଏ ମିତ୍ର, ସହଯୋଗୀ, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଦ୍ୱେଷୀ, ବନ୍ଧୁ, ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ — ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖେ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଯୋଗୀ ଯୁଞ୍ଜୀତ ସତତମାତ୍ମାନଂ ରହସି ସ୍ଥିତଃ । ଏକାକୀ ଯତଚିତ୍ତାତ୍ମା ନିରାଶୀରପରିଗ୍ରହଃ
ଯୋଗୀ ସଦା ଏକାକି ଏବଂ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ମନ ଓ ଦେହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆଶା ଓ ସଂଗ୍ରହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜକୁ ସାଧନା କରିବା ଉଚିତ।
ଶୁଚୌ ଦେଶେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସ୍ଥିରମାସନମାତ୍ମନଃ । ନାତ୍ଯୁଚ୍ଛ୍ରିତଂ ନାତିନୀଚଂ ଚୈଲାଜିନକୁଶୋତ୍ତରମ୍
ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆସନ ବିଛାଇବା ଉଚିତ, ଯାହା ଅତି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତି ନିମ୍ନ ନୁହେଁ, ଚିର, ମୃଗଚର୍ମ ଓ କୁଶ ଘାସରେ ଢାକା ଥିବା ଆସନ।
ତତ୍ରୈକାଗ୍ରଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ଯତଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯଃ । ଉପଵିଶ୍ଯାସନେ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୋଗମାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧଯେ
ସେଠାରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆସନରେ ବସି, ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସମଂ କାଯଶିରୋଗ୍ରୀଵଂ ଧାରଯନ୍ନଚଲଂ ସ୍ଥିରଃ। ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାସିକାଗ୍ରଂ ସ୍ଵଂ ଦିଶଶ୍ଚାନଵଲୋକଥନ୍
ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ସିଧା ଏବଂ ଅଚଳ ରଖି, ନିଜ ନାକର ଟିପ୍କୁ ଦେଖିବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ଵିଗତଭୀର୍ବ୍ରହ୍ମଚାରିଵ୍ରତେ ସ୍ଥିତଃ । ପ୍ରନଃ ସଂଯମ୍ଯ ମଚ୍ଚିତ୍ତୋ ଯୁକ୍ତ ଆସୀତ ମତ୍ପରଃ
ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଭୟରହିତ ରଖି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ମୋତେ ଲଗାଇ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ମୋତେ ନିବେଶିତ ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ।
ଯୁଞ୍ଜନ୍ନେଵଂ ସଦାତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ନିଯତମାନସଃ । ଶାନ୍ତିଂ ନିର୍ଵାଣପରମାଂ ମତ୍ସଂସ୍ଥାମଧିଗଚ୍ଛତି
ଏଭଳି ନିଜକୁ ସଦା ନିୟମିତ କରି, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ଶାନ୍ତି ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ବାଣ, ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ନାତ୍ଯଶ୍ରତସ୍ତୁ ଯୋଗୋଽସ୍ତି ନ ଚୈକାନ୍ତମନଶ୍ନତଃ । ନ ଚାତିସ୍ଵପ୍ରଶୀଲସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତୋ ନୈଵ ଚାର୍ଜୁନ
ଅତିରିକ୍ତ ଖାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖାଏ ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅତିରିକ୍ତ ଶୋଇଥିବା କିମ୍ବା ସଦା ଜାଗିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ନାହିଁ, ହେ ଅର୍ଜୁନ।
ଯୁକ୍ତାହାରଵିହାରସ୍ଯ ଯୁକ୍ତଚେଷ୍ଟସ୍ଯ କର୍ମସୁ। ଯୁକ୍ତସ୍ଵପ୍ନାଵଵୋଧସ୍ଯ ଯୋଗୋ ଭଵତି ଦୁଃଖହା
ଯିଏ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବିନୋଦରେ ସଂଯମୀ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଂଯମୀ, ଶୋଇବା ଓ ଜାଗିବାରେ ସଂଯମୀ, ସେଠିଏ ପାଇଁ ଯୋଗ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ।
ଯଦା ଵିନିଯତଂ ଚିତ୍ତମାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠତେ। ନିସ୍ପୃହଃ ସର୍ଵକାମେଭ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ୱ ହେବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥୋ ନେଙ୍ଗତେ ସୋପମା ସ୍ମୃତା। ଯୋଗିନୋ ଯତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯୁଞ୍ଜତୋ ଯୋଗମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଅନିଳସ୍ଥଳରେ ଦୀପ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଲଗା ଥିବା ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି।
ଯତ୍ରୋପରମତେ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଯୋଗସେଵଯା । ଯତ୍ର ଚୈଵାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯନ୍ନାତ୍ମନି ତୁଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଦେଖି, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେଇ ସ୍ଥିତି।
ମୁଖମାତ୍ଯନ୍ତିକଂ ଯତ୍ତଦ୍ଵୁଦ୍ଧିଗ୍ରାହ୍ଯମତୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ଵେତ୍ତି ଯତ୍ର ନ ଚୈଵାଯଂ ସ୍ଥିତଶ୍ଚଲତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରାଯାଏ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପାରେ; ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସେ ତଥ୍ୟରୁ କେବେ ଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚାପରଂ ଲାଭଂ ମନ୍ଯତେ ନାଧିକଂ ତତଃ। ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଥିତୋ ନ ଦୁଃଖେନ ଗୁରୁଣାପି ଵିଚାଲ୍ଯତେ
ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କୌଣସି ଲାଭ ମନେ କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହିପାରେ।
ତଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଦୁଃଖସଂଯୋଗଵଯୋଗଂ ଯୋଗସଂଜ୍ଞିତମ୍। ସ ନିଶ୍ଚଯେନ ଯୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯୋଗୋଽନିର୍ଵିଣ୍ଣଚେତସା
ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୋଗର ବିଚ୍ଛେଦ, ଯୋଗ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଯୋଗକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅବିଚଳିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସଂକଲ୍ପପ୍ରଭଵାନ୍କାମାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାନଶେଷତଃ । ମନସୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ଵିନିଵମ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ସଂକଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡ଼ି, ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଚାରିପଟେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃ ଶନୈରୁପରମେଦ୍ଭୁଦ୍ଧ୍ଯା ଧୃତିଗୃହୀତଯା । ଆତ୍ମସଂସ୍ଥଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ନ କିଂଚିଦପି ଚିନ୍ତଯେତ୍
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅଟୁଟ ରହି, ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ କରି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।
ଯତୋ ଯତୋ ନିଶ୍ଚରତି ମନଶ୍ଚଞ୍ଚଲମସ୍ଥିରମ୍ । ତତସ୍ତତୋ ନିଯମ୍ଯୈତଦାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵଶଂ ନଯେତ୍
ମନ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଭ୍ରମଣ କରେ, ସେଠାଠାରୁ ତାହାକୁ ଆଣି, ଆତ୍ମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତମନସଂ ହ୍ଯେନଂ ଯୋଗିନଂ ମୁଖମୁତ୍ତମମ୍ । ଉପୈତି ଶ୍ଚାନ୍ତରଜସଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତମକଲ୍ମଷମ୍
ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ରଜୋଗୁଣ ଶମିତ, ଯିଏ ନିର୍ମଳ ଓ ଦିବ୍ୟତାରେ ଏକତା ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
ଯୁଞ୍ଚଯେଵଂ ସଦାତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ଵିମତକଲ୍ମଷଃକ । ମୁଖେନ ବ୍ରହ୍ମସଂସ୍କପର୍ଶମତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଖମଶ୍ରୁତେ
ଏଭଳି ଯୋଗୀ, ଯିଏ ସଦା ନିଜକୁ ଏକତାରେ ରଖେ, ଯାହାର ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଛି, ସେ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଥିବା ସୁଖକୁ ଅନୁଭବ କରେ।