ଵିଦ୍ଯାଵିନଯସଂପନ୍ନେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଗଵି ହସ୍ତିନି । ଶୁନି ଚୈଵ ଶ୍ଵପାକେ ଚ ପଣ୍ଡିତାଃ ସମଦର୍ଶିନଃ
ଯେଉଁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ନମ୍ରତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ହାତୀ, କୁକୁର ଓ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଇଥିବାକୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି।
ଇହୈଵ ତୈର୍ଜିତଃ ସର୍ଗୋ ଯେଷାଂ ସାମ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ମନଃ । ନିର୍ଦୋଷଂ ହି ସମଂ ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣି ତେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଜିତିଛନ୍ତି; କାରଣ, ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ମଳ ଓ ସମ, ତେଣୁ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ନ ପ୍ରହୃଷ୍ଯେତ୍ପ୍ରିଯଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ନୋଦ୍ଵିଜେତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଚାପ୍ରିଯମ୍। ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧିରସଂମୂଢୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁଠି ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ମିଳିଲେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଅପ୍ରିୟ ଘଟଣା ଘଟିଲେ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ମନ ଦୃଢ଼ ଓ ଅବିଚଳିତ, ଭ୍ରମ ରହିତ, ଯିଏ ନିଜେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ଦେବତାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି।
ବାହ୍ଯସ୍ପର୍ଶେଷ୍ଵସକ୍ତାତ୍ମା ଵିନ୍ଦତ୍ଯାତ୍ମନି ଯତ୍ସୁଖମ୍ । ସ ବ୍ରହ୍ମଯୋଗଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସୁଖମକ୍ଷଯ୍ଯମଶ୍ରୁତେ
ଯେଉଁଠି ମନ ବାହ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ ଉପରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ, ସେ ନିଜ ମନରେ ଥିବା ସଉଖ୍ୟ ପାଆନ୍ତି; ଯିଏ ଦେବତା ସହିତ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ସଉଖ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ନାହିଁ।
ଯେ ହି ସଂସ୍ପର୍ଶଜା ଭୋଗା ଦୁଃଖଯୋନଯ ଏଵ ତେ। ଆଦ୍ଯନ୍ତଵନ୍ତଃ କୌନ୍ତେଯ ନ ତେଷୁ ରମତେ ବୁଧଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ବାହ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଗୁଡିକ ଦୁଃଖର ମୂଳ; ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଅଛି, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ଶକ୍ନୋତୀହୈଵ ଯଃ ସୋଢୁଂ ପ୍ରାକ୍ଶରୀରଵିମୋକ୍ଷଣାତ୍। କାମକ୍ରୋଧୋଦ୍ଭଵଂ ଵେଗଂ ସ ଯୁକ୍ତଃ ସ ସୁଖୀ ନରଃ
ଯିଏ ଏଠି, ଶରୀର ଛାଡିବା ପୂର୍ବରୁ, ଆସା ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତୀବ୍ର ଚେଷ୍ଟାକୁ ସହିପାରନ୍ତି, ସେ ନିୟମିତ ଓ ସତ୍ୟ ସଉଖ୍ୟବାନ୍।
ଯୋଽନ୍ତଃସୁଖୋଽନ୍ତରାରାମସ୍ତଥାନ୍ତର୍ଜ୍ଯୋତିରେଵ ଯଃ । ସ ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ଵାଣଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋଽଧିଗଚ୍ଛତି
ଯାହାର ସଉଖ୍ୟ ଅନ୍ତରେ, ଆନନ୍ଦ ଅନ୍ତରେ, ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀ, ଦେବତା ସହିତ ଏକତାରେ ଥିବା, ଦେବତାର ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଲଭନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ଵାଣମୃଷଯଃ କ୍ଷୀଣକଲ୍ମଷାଃ। ଛିନ୍ନଦ୍ଵୈଧା ଯତାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତାଃ
ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ଦୋଷ ଶୁନ୍ୟ, ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ, ମନ ନିୟମିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥିବା, ସେମାନେ ଦେବତାର ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
କାମକ୍ରୋଧଵିଯୁକ୍ତାନାଂ ଯତୀନାଂ ଯତଚେତସାମ୍। ଅଭିତୋ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ଵାଣଂ ଵର୍ତତେ ଵିଦିତାତ୍ମନାମ୍
ଯେଉଁ ଯତୀମାନେ ଆସା ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ମନ ନିୟମିତ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେବତାର ମୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ।
ସ୍ପର୍ଶାନ୍କୃତ୍ଵା ବହିର୍ବାହ୍ଯାଂଶ୍ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚୈଵାନ୍ତରେ ଭ୍ରୁଵୋଃ । ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମୌ କୃତ୍ଵା ନାସାଭ୍ଯନ୍ତରଚାରିଣୌ
ବାହ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶକୁ ବାହାରେ ରଖି, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ନାକ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଭାବରେ ଚଳାଇଥିବା,
ଯତେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋବୁଦ୍ଧିର୍ମୁନିର୍ମୋକ୍ଷପରାଯଣଃ। ଵିଗତେଚ୍ଛାଭଯକ୍ରୋଧୋ ଯଃ ସଦା ମୁକ୍ତ ଏଵ ସଃ
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ମୁକ୍ତିରେ ଲଗିଛନ୍ତି, ଆସା, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଛାଡିଛନ୍ତି, ସେ ସଦା ମୁକ୍ତ।
ଭୋକ୍ତାରଂ ଯଜ୍ଞତପସାଂ ସର୍ଵଲୋକମହେଶ୍ଵରମ୍ । ସୁହୃଦଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାଂ ଶାନ୍ତିମୃଚ୍ଛତି
ଯିଏ ମୋତେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୟାର ଭୋକ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମହାଶ୍ୱର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସହଋଦୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଅନାଶ୍ରିତଃ କର୍ମଫଲଂ କାର୍ଯଂ କର୍ମ କରୋତି ଯଃ। ସ ସଂନ୍ଯାସୀ ଚ ଯୋଗୀ ଚ ନ ନିରଗ୍ନିର୍ନ ଚାକ୍ରିଯଃ
ଯିଏ କର୍ମର ଫଳ ଉପରେ ଭରସା ନ ରଖି, କର୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସଂନ୍ୟାସୀ ଓ ଯୋଗୀ; କେବଳ ଅଗ୍ନି ଛାଡିବା କିମ୍ବା କାମ କାମ୍ୟ କରିବା ନୁହେଁ।
ଯଂ ସଂନ୍ଯାସମିତି ପ୍ରାହୁର୍ଯୋଗଂ ତଂ ଵିଦ୍ଧି ପାଣ୍ଡଵ । ନ ହ୍ଯସଂନ୍ଯସ୍ତସିଂକଲ୍ପୋ ଯୋଗୀ ଭଵତି କଶ୍ଚନ
ଯାହାକୁ ସଂନ୍ୟାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ ବୋଲି ଜାଣ; କାରଣ, ଯେଉଁଠି ସଂକଳ୍ପ ଛାଡିନାହାଁତି, ସେଉଁଠି କେହି ଯୋଗୀ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଆରୁରୁକ୍ଷୋର୍ମୁନେର୍ଯୋଗଂ କର୍ମ କାରଣମୁଚ୍ଯତେ। ଯୋଗାରୂଢସ୍ଯ ତସ୍ଯୈଵ ଶମଃ କାରଣମୁଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଯୋଗ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କର୍ମ ଉପାୟ; ଯିଏ ଯୋଗରେ ଦୃଢ଼, ସେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ଉପାୟ।
ଯଦା ହି ନେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ନ କର୍ମସ୍ଵନୁଷଞ୍ଜତେ । ସର୍ଵସଂକଲ୍ପସଂନ୍ଯାସୀ ଯୋଗାରୂଢସ୍ତଦୋଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ସଂକଳ୍ପ ଛାଡିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ଯୋଗରେ ଦୃଢ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉଦ୍ଧରେଦାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ନାତ୍ମାନମଵସାଦଯେତ୍ । ଆତ୍ମୈଵ ହ୍ଯାତ୍ମନୋ ବନ୍ଧୁରାତ୍ମୈଵ ରିପୁରାତ୍ମନଃ
ନିଜେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ, ନିଜକୁ ଅବମାନିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ, ନିଜ ଆତ୍ମା ନିଜର ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମା ନିଜର ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ।
ବନ୍ଧୁରାତ୍ମାଽଽତ୍ମନସ୍ତସ୍ଯ ଯେନାତ୍ମୈଵାତ୍ମନା ଜିତଃ। ଅନାତ୍ମନସ୍ତୁ ଶତ୍ରୁତ୍ଵେ ଵର୍ତେତାତ୍ମୈଵ ଶତ୍ରୁଵତ୍
ଯିଏ ନିଜେ ନିଜକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ବନ୍ଧୁ; ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଆତ୍ମା ଶତ୍ରୁ ଭଳି ହୁଏ।
ଜିତାତ୍ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତସ୍ଯ ପରମାତ୍ମା ସମାହିତଃ। ଶୀତୋଷ୍ଣସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ତଥା ମାନାପମାନଯୋଃ
ଯିଏ ନିଜକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପରମାତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି; ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ସଉଖ୍ୟ, ଦୁଃଖ, ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ସମ।
ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନତୃପ୍ତାତ୍ମା କୂଟସ୍ଥୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଯୁକ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ସମଲୋଷ୍ଠାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅଚଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।
ସୁହୃନ୍ମିତ୍ରାର୍ଯୁଦାସୀନମଧ୍ଯସ୍ଥଦ୍ଵେଷ୍ଯବନ୍ଧୁଷୁ। ସାଧୁଷ୍ଵପି ଚ ପାପେଷୁ ସମବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଯିଏ ମିତ୍ର, ସହଯୋଗୀ, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଦ୍ୱେଷୀ, ବନ୍ଧୁ, ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ — ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖେ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଯୋଗୀ ଯୁଞ୍ଜୀତ ସତତମାତ୍ମାନଂ ରହସି ସ୍ଥିତଃ । ଏକାକୀ ଯତଚିତ୍ତାତ୍ମା ନିରାଶୀରପରିଗ୍ରହଃ
ଯୋଗୀ ସଦା ଏକାକି ଏବଂ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ମନ ଓ ଦେହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆଶା ଓ ସଂଗ୍ରହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜକୁ ସାଧନା କରିବା ଉଚିତ।
ଶୁଚୌ ଦେଶେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସ୍ଥିରମାସନମାତ୍ମନଃ । ନାତ୍ଯୁଚ୍ଛ୍ରିତଂ ନାତିନୀଚଂ ଚୈଲାଜିନକୁଶୋତ୍ତରମ୍
ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆସନ ବିଛାଇବା ଉଚିତ, ଯାହା ଅତି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତି ନିମ୍ନ ନୁହେଁ, ଚିର, ମୃଗଚର୍ମ ଓ କୁଶ ଘାସରେ ଢାକା ଥିବା ଆସନ।
ତତ୍ରୈକାଗ୍ରଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ଯତଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯଃ । ଉପଵିଶ୍ଯାସନେ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୋଗମାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧଯେ
ସେଠାରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆସନରେ ବସି, ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସମଂ କାଯଶିରୋଗ୍ରୀଵଂ ଧାରଯନ୍ନଚଲଂ ସ୍ଥିରଃ। ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାସିକାଗ୍ରଂ ସ୍ଵଂ ଦିଶଶ୍ଚାନଵଲୋକଥନ୍
ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ସିଧା ଏବଂ ଅଚଳ ରଖି, ନିଜ ନାକର ଟିପ୍କୁ ଦେଖିବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ଵିଗତଭୀର୍ବ୍ରହ୍ମଚାରିଵ୍ରତେ ସ୍ଥିତଃ । ପ୍ରନଃ ସଂଯମ୍ଯ ମଚ୍ଚିତ୍ତୋ ଯୁକ୍ତ ଆସୀତ ମତ୍ପରଃ
ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଭୟରହିତ ରଖି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ମୋତେ ଲଗାଇ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ମୋତେ ନିବେଶିତ ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ।
ଯୁଞ୍ଜନ୍ନେଵଂ ସଦାତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ନିଯତମାନସଃ । ଶାନ୍ତିଂ ନିର୍ଵାଣପରମାଂ ମତ୍ସଂସ୍ଥାମଧିଗଚ୍ଛତି
ଏଭଳି ନିଜକୁ ସଦା ନିୟମିତ କରି, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ଶାନ୍ତି ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ବାଣ, ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ନାତ୍ଯଶ୍ରତସ୍ତୁ ଯୋଗୋଽସ୍ତି ନ ଚୈକାନ୍ତମନଶ୍ନତଃ । ନ ଚାତିସ୍ଵପ୍ରଶୀଲସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତୋ ନୈଵ ଚାର୍ଜୁନ
ଅତିରିକ୍ତ ଖାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖାଏ ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅତିରିକ୍ତ ଶୋଇଥିବା କିମ୍ବା ସଦା ଜାଗିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ନାହିଁ, ହେ ଅର୍ଜୁନ।
ଯୁକ୍ତାହାରଵିହାରସ୍ଯ ଯୁକ୍ତଚେଷ୍ଟସ୍ଯ କର୍ମସୁ। ଯୁକ୍ତସ୍ଵପ୍ନାଵଵୋଧସ୍ଯ ଯୋଗୋ ଭଵତି ଦୁଃଖହା
ଯିଏ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବିନୋଦରେ ସଂଯମୀ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଂଯମୀ, ଶୋଇବା ଓ ଜାଗିବାରେ ସଂଯମୀ, ସେଠିଏ ପାଇଁ ଯୋଗ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ।
ଯଦା ଵିନିଯତଂ ଚିତ୍ତମାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠତେ। ନିସ୍ପୃହଃ ସର୍ଵକାମେଭ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ୱ ହେବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।