ଏଵଂ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରଂ ବୁଦ୍ଧାଃ ସଂସ୍ତଭ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ଜହି ଶତ୍ରୁଂ ମହାବାହୋ କାମରୂପଂ ଦୁରାସଦମ୍
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଉପରେ ଯାହାକୁ ଜାଣି, ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦୃଢ କର, ହେ ମହାବାହୁ, ଦୁର୍ଜୟ କାମ ରୂପ ଶତ୍ରୁକୁ ଦଳନ କର।
ଇମଂ ଵିଵସ୍ଵତେ ଯୋଗଂ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନହମଵ୍ଯଯମ୍ । ଵିଵସ୍ଵାନ୍ମନଵେ ପ୍ରାହ ମନୁରିକ୍ଷ୍ଵାକଵେଽବ୍ରଵୀତ୍
ମୁଁ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଯୋଗକୁ ବିବସ୍ବାନ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲି; ବିବସ୍ବାନ୍ ମନୁଙ୍କୁ, ମନୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଏଵଂ ପରମ୍ପରାପ୍ରାପ୍ତମିମଂ ରାଜର୍ଷଯୋଽଵିଦୁଃ । ସ କାଲେନେହ ମହତା ଯୋଗୋ ନଷ୍ଟଃ ପରଂତପ
ଏହିପରି ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜାଋଷିମାନେ ଏହି ଯୋଗକୁ ଜାଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବହୁ ସମୟ ଯିବାରେ, ହେ ପରନ୍ତପ, ଏହି ଯୋଗ ଏଠାରେ ହରାଇଗଲା।
ସ ଏଵାଯଂ ମଯା ତେଽଦ୍ଯ ଯୋଗଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୁରାତନଃ । ଭକ୍ତୋଽସି ମେ ସଖା ଚେତି ରହସ୍ଯଂ ହ୍ଯେତଦୁତ୍ତମମ୍
ସେଇ ପୁରାତନ ଯୋଗକୁ ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ କହିଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଭକ୍ତ ଓ ବନ୍ଧୁ; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ।
ଅପରଂ ଭଵତୋ ଜନ୍ମ ପରଂ ଜନ୍ମ ଵିଵସ୍ଵତଃ। କଥମେତଦ୍ଵିଜାନୀଯାଂ ତ୍ଵମାଦୌ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନିତି
ତୁମର ଜନ୍ମ ପରେ, ବିବସ୍ବାନ୍ଙ୍କର ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରେ; ତେବେ ଆରମ୍ଭରେ ତୁମେ କିପରି ଏହା କହିଥିଲେ ବୋଲି କିପରି ବୁଝିବି?
ବହୂନି ମେ ଵ୍ଯତୀତାନି ଜନ୍ମାନି ତଵ ଚାର୍ଜୁନ । ତାନ୍ଯହଂ ଵେଦ ସର୍ଵାଣି ନ ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ଥ ପରଂତପ
ମୋର ଓ ତୁମର ବହୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ଅର୍ଜୁନ; ସେଗୁଡିକୁ ମୁଁ ସବୁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଜାଣନାହାଁ, ହେ ପରନ୍ତପ।
ଅଜୋଽପି ସନ୍ନଵ୍ଯଯାତ୍ମା ଭୂତାନାମୀଶ୍ଵରୋଽପି ସନ୍ । ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵାମଧିଷ୍ଠାଯ ସଂଭଵାମ୍ଯାତ୍ମମାଯଯା
ମୁଁ ଅଜନ୍ମା ଓ ଅବିନାଶୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଯଦା ଯଦା ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଗ୍ଲାନିର୍ଭଵତି ଭାରତ। ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନମଧର୍ମସ୍ଯ ତଦାଽଽତ୍ମାନଂ ସୃଜାମ୍ଯହମ୍
ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ହେ ଭାରତ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ପରିତ୍ରାଣାଯ ସାଧୂନାଂ ଵିନାଶାଯ ଚ ଦୁଷ୍କୃତାମ୍। ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନାର୍ଥାଯ ସଂଭଵାମି ଯୁଗେ ଯୁଗେ
ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ପାଇଁ ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅବତାର ନେଉଛି।
ଜନ୍ମ କର୍ମ ଚ ମେ ଦିଵ୍ଯମେଵଂ ଯୋ ଵେତ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନୈତି ମାମେତି ସୋଽର୍ଜୁନ
ମୋର ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ଦେବତାସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଟେ—ଏହାକୁ ଯିଏ ପ୍ରକୃତରେ ଜାଣେ, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଯାଏ, ଅର୍ଜୁନ।
ଵୀତରାଗଭଯକ୍ରୋଧା ମନ୍ମଯା ମାମୁପାଶ୍ରିତାଃ । ବହଵୋ ଜ୍ଞାନତପସା ପୂତା ମଦ୍ଭାଵମାଗତାଃ
ଯେମାନେ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ି, ମୋରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ମୋ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଅନେକେ ମୋର ଦିଗରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଯେ ଯଥା ମାଂ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ତାଂସ୍ତଥୈଵ ଭଜାମ୍ଯହମ୍ । ମମ ଵର୍ତ୍ମାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପାର୍ଥ ସର୍ଵଶଃ
ମୋତେ ଯେଉଁପରି ଭାବେ ଲୋକେ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେଇପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଏ। ହେ ପାର୍ଥ, ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୋର ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
କାଙ୍କ୍ଷନ୍ତଃ କର୍ମଣାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ଯଜନ୍ତ ଇହ ଦେଵତାଃ । କ୍ଷିପ୍ରଂ ହି ମାନୁଷେ ଲୋକେ ସିଦ୍ଧିର୍ଭଵତି କର୍ମଜା
କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳତା ଆଶା କରି, ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, କାରଣ ମଣିଷ ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଂ ମଯା ସୃଷ୍ଟଂ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଶଃ । ତସ୍ଯ କର୍ତାରମପି ମାଂ ଵିଦ୍ଧ୍ଯକର୍ତାରମଵ୍ଯଯମ୍
ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ମୁଁ ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଏହାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ ଅକର୍ତ୍ତା ଓ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣ।
ନ ମାଂ କର୍ମାଣି ଲିମ୍ପନ୍ତି ନ ମେ କର୍ମଫଲେ ସ୍ପୃହା । ଇତି ମାଂ ଯୋଽଭିଜାନାତି କର୍ମଭିର୍ନ ସ ବଧ୍ଯତେ
କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମୋତେ ଲାଗି ନାହିଁ, ମୋର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଯିଏ ମୋତେ ଜାଣେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କୃତଂ କର୍ମ ପୂର୍ଵୈରପି ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ । କୁରୁ କର୍ମୈଵ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵୈଃ ପୂର୍ଵତରଂ କୃତମ୍
ଏହିପରି ଜାଣି, ପୂର୍ବତନ ମୁକ୍ତିକାମୀମାନେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ, ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ କର।
କିଂ କର୍ମ କିମକର୍ମେତି କଵଯୋଽପ୍ଯତ୍ର ମୋହିତାଃ । ତତ୍ତେ କର୍ମ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୋକ୍ଷ୍ଯସେଽଶୁଭାତ୍
କଣ କାର୍ଯ୍ୟ, କଣ ଅକାର୍ଯ୍ୟ—ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଣ, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଜାଣିଲେ ତୁମେ ଅଶୁଭରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
କର୍ମଣୋ ହ୍ଯପି ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଚ ଵିକର୍ମଣଃ । ଅକର୍ମଣଶ୍ଚ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଗହନା କର୍ମଣୋ ଗତିଃ
କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର, ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଦରକାର, ଅକାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଦରକାର। କାର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଖୁବ ଗଭୀର।
କର୍ମଣ୍ଯକର୍ମ ଯଃ ପଶ୍ଯେଦକର୍ମଣି ଚ କର୍ମ ଯଃ । ସ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ସ ଯୁକ୍ତଃ କୃତ୍ସ୍ନକର୍ମକୃତ୍
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖେ, ସେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ଯଥାର୍ଥ ଯୋଗୀ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା।
ଯସ୍ଯ ସର୍ଵେ ସମାରମ୍ଭାଃ କାମସଂକଲ୍ପଵର୍ଜିତାଃ । ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଦଗ୍ଧକର୍ମାଣଂ ତମାହୁଃ ପଣ୍ଡିତଂ ବୁଧାଃ
ଯାହାର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂକଳ୍ପ ରହିତ, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଛି, ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କର୍ମଫଲାସଙ୍ଗଂ ନିତ୍ଯତୃପ୍ତୋ ନିରାଶ୍ରଯଃ । କର୍ମଣ୍ଯଭିପ୍ରଵୃତ୍ତୋଽପି ନୈଵ କିଂଚିତ୍କରୋତି ସଃ
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ଭରଶୂନ୍ୟ ଅଟେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହିଁ।
ନିରାଶୀର୍ଯତଚିତ୍ତାତ୍ମା ତ୍ଯକ୍ତସର୍ଵପରିଗ୍ରହଃ । ଶାରୀରଂ କେଵଲଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନାପ୍ନୋତି କିଲ୍ବିଷମ୍
ଯିଏ ଆଶାରହିତ, ମନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି, ସମସ୍ତ ଜମା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କୌଣସି ପାପ ଲାଗେ ନାହିଁ।
ଯଦୃଚ୍ଛାଲାଭସଂତୁଷ୍ଟୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାତୀତୋ ଵିମତ୍ସରଃ। ସମଃ ସିଦ୍ଧାଵସିଦ୍ଧୌ ଚ କୃତ୍ଵାପି ନ ନିବଧ୍ଯତେ
ଯିଏ ଯାହା ମିଳେ ତାହିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ଉପରେ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତାରେ ସମ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
ଗତସଙ୍ଗସ୍ଯ ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଞାନାଵସ୍ଥିତଚେତସଃ । ଯଜ୍ଞାଯାଚରତଃ କର୍ମ ସମଗ୍ରଂ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ
ଯିଏ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ମୁକ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ମନ ରଖି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣଂ ବ୍ରହ୍ମ ହଵିର୍ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ନୌ ବ୍ରହ୍ମଣା ହୁତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମୈଵ ତେନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ କର୍ମ ସମାଧିନା
ଅର୍ପଣ ବ୍ରହ୍ମ, ହବିଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମର ଅଗ୍ନିରେ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ। ଏଭଳି ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଦୈଵମେଵାପରେ ଯଜ୍ଞଂ ଯୋଗିନଃ ପର୍ଯୁପାସତେ। ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ନାଵପରେ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞେନୈଵୋପଜୁହ୍ଵତି
କେହି କେହି ଯୋଗୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମର ଅଗ୍ନିରେ ଯଜ୍ଞକୁ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୋତ୍ରାଦୀନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯନ୍ଯେ ସଂଯମାଗ୍ନିଷୁ ଜୁହ୍ଵତି । ଶବ୍ଦାଦୀନ୍ଵିଷଯାନନ୍ଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଗ୍ନିଷୁ ଜୁହ୍ଵତି
କେହି କେହି ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମର ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପାଦାନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
ସର୍ଵାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯକର୍ମାଣି ପ୍ରାଣକର୍ମାଣି ଚାପରେ । ଆତ୍ମସଂଯମଯୋଗାଗ୍ନୌ ଜୁହ୍ଵତି ଜ୍ଞାନଦୀପିତେ
ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଜଳୁଥିବା ଆତ୍ମସଂଯମର ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
ଦ୍ରଵ୍ଯଯଜ୍ଞାସ୍ତପୋଯଜ୍ଞା ଯୋଗଯଜ୍ଞାସ୍ତଥାପରେ। ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଯତଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, କେହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, କେହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଓ କେହି ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।
ଅପାନେ ଜୁହ୍ଵତି ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରାଣେଽପାନଂ ତଥାଽପରେ । ପ୍ରାଣାପାନଗତୀ ରୁଦ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରାଣାଯାମପରାଯଣାଃ
କେହି ବାହାରୁ ବାହାରକୁ ଯାଉଥିବା ପ୍ରାଣକୁ ଭିତରକୁ ଆସୁଥିବା ପ୍ରାଣରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଭିତରକୁ ଆସୁଥିବା ପ୍ରାଣକୁ ବାହାରକୁ ଯାଉଥିବା ପ୍ରାଣରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ଗତିକୁ ଅଟକାଇ ସେମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି।