ସଦୃଶଂ ଚେଷ୍ଟତେ ସ୍ଵସ୍ଯାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଜ୍ଞାନଵାନପି । ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ଭୂତାନି ନିଗ୍ରହଃ କିଂ କରିଷ୍ଯତି
ଏହି ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଚରିତ୍ର କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରନ୍ତି—ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ ଦମନ କରିବାରେ କ’ଣ ଉପକାର ହୁଏ?
ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯାର୍ଥେ ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ତଯୋର୍ନ ଵଶମାଗଚ୍ଛେତ୍ତୌ ହ୍ଯସ୍ଯ ପରିପନ୍ଥିନୌ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ତାହାର ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ଥାଏ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଅଧୀନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାମାନେ ପଥରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଶ୍ରେଯାନ୍ସ୍ଵଧର୍ମୋ ଵିଗୁଣଃ ପରଧର୍ମାତ୍ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତାତ୍ । ସ୍ଵଧର୍ମେ ନିଧନଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରଧର୍ମୋ ଭଯାଵହଃ
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭଲଭାବେ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭୟ ଦେଇଥାଏ।
ଅଥ କେନ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ପାପଂ ଚରତି ପୂରୁଷଃ। ଅନିଚ୍ଛନ୍ନପି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯ ବଲାଦିଵ ନିଯୋଜିତଃ
ହେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ, ଏହି ପୁରୁଷ କେଉଁଠୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ ଭଳି ବାଧ୍ୟ କରେ?
କାମ ଏଷ କ୍ରୋଧ ଏଷ ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭଵଃ । ମହାଶନୋ ମହାପାପ୍ମା ଵିଦ୍ଧ୍ଯେନମିହ ଵୈରିଣମ୍
ଏହା ହେଉଛି କାମ, ଏହା ହେଉଛି କ୍ରୋଧ, ଯାହା ରଜୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋଭୀ ଏବଂ ମହାପାପୀ, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଜାଣ।
ଧୂମେନାଵ୍ରିଯତେ ଵହ୍ନିର୍ଯଥାଽଽଦର୍ଶୋ ମଲେନ ଚ। ଯଥୋଲ୍ବେନାଵୃତୋ ଗର୍ଭସ୍ତଥା ତେନେଦମାଵୃତମ୍
ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂଆଁ ଢାକି ଦିଏ, ଦର୍ପଣକୁ ଧୂଳି ଢାକି ଦିଏ, ଗର୍ଭକୁ ଗର୍ଭାଶୟ ଢାକି ଦିଏ, ସେପରି ଏହା (ଜ୍ଞାନ) କୁ ଏହି (କାମ) ଢାକି ଦିଏ।
ଆଵୃତଂ ଜ୍ଞାନମେତେନ ଜ୍ଞାନିନୋ ନିତ୍ଯଵୈରିଣା । କାମରୂପେଣ କୌନ୍ତେଯ ଦୁଷ୍ପୂରେଣାନଲେନ ଚ
ଏହି କାମ ନାମକ ନିତ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଦିଏ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହା ଅତୃପ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମାନ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ଯାଧିଷ୍ଠାନମୁଚ୍ଯତେ । ଏତୈର୍ଵିମୋହଯତ୍ଯେଷ ଜ୍ଞାନମାଵୃତ୍ତ୍ଯ ଦେହିନମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଏହାର ଆଧାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଦେହୀଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଦିଏ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାଦୌ ନିଯମ୍ଯ ଭରତର୍ଷଭ । ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରଜହି ହ୍ଯେନଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନନାଶନମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଏହି ପାପୀ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବାକୁ ଦୂର କର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାମି ପରାଣ୍ଯାହୁରିନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରଂ ମନଃ । ମନସସ୍ତୁ ପରା ବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରତସ୍ତୁ ସଃ
କୁହାଯାଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ତମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଠାରୁ ମନ ଉତ୍ତମ, ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଯିଏ ଉତ୍ତମ, ସେଇ ଚିରନ୍ତନ।
ଏଵଂ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରଂ ବୁଦ୍ଧାଃ ସଂସ୍ତଭ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ଜହି ଶତ୍ରୁଂ ମହାବାହୋ କାମରୂପଂ ଦୁରାସଦମ୍
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଉପରେ ଯାହାକୁ ଜାଣି, ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦୃଢ କର, ହେ ମହାବାହୁ, ଦୁର୍ଜୟ କାମ ରୂପ ଶତ୍ରୁକୁ ଦଳନ କର।
ଇମଂ ଵିଵସ୍ଵତେ ଯୋଗଂ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନହମଵ୍ଯଯମ୍ । ଵିଵସ୍ଵାନ୍ମନଵେ ପ୍ରାହ ମନୁରିକ୍ଷ୍ଵାକଵେଽବ୍ରଵୀତ୍
ମୁଁ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଯୋଗକୁ ବିବସ୍ବାନ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲି; ବିବସ୍ବାନ୍ ମନୁଙ୍କୁ, ମନୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଏଵଂ ପରମ୍ପରାପ୍ରାପ୍ତମିମଂ ରାଜର୍ଷଯୋଽଵିଦୁଃ । ସ କାଲେନେହ ମହତା ଯୋଗୋ ନଷ୍ଟଃ ପରଂତପ
ଏହିପରି ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜାଋଷିମାନେ ଏହି ଯୋଗକୁ ଜାଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବହୁ ସମୟ ଯିବାରେ, ହେ ପରନ୍ତପ, ଏହି ଯୋଗ ଏଠାରେ ହରାଇଗଲା।
ସ ଏଵାଯଂ ମଯା ତେଽଦ୍ଯ ଯୋଗଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୁରାତନଃ । ଭକ୍ତୋଽସି ମେ ସଖା ଚେତି ରହସ୍ଯଂ ହ୍ଯେତଦୁତ୍ତମମ୍
ସେଇ ପୁରାତନ ଯୋଗକୁ ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ କହିଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଭକ୍ତ ଓ ବନ୍ଧୁ; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ।
ଅପରଂ ଭଵତୋ ଜନ୍ମ ପରଂ ଜନ୍ମ ଵିଵସ୍ଵତଃ। କଥମେତଦ୍ଵିଜାନୀଯାଂ ତ୍ଵମାଦୌ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନିତି
ତୁମର ଜନ୍ମ ପରେ, ବିବସ୍ବାନ୍ଙ୍କର ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରେ; ତେବେ ଆରମ୍ଭରେ ତୁମେ କିପରି ଏହା କହିଥିଲେ ବୋଲି କିପରି ବୁଝିବି?
ବହୂନି ମେ ଵ୍ଯତୀତାନି ଜନ୍ମାନି ତଵ ଚାର୍ଜୁନ । ତାନ୍ଯହଂ ଵେଦ ସର୍ଵାଣି ନ ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ଥ ପରଂତପ
ମୋର ଓ ତୁମର ବହୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ଅର୍ଜୁନ; ସେଗୁଡିକୁ ମୁଁ ସବୁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଜାଣନାହାଁ, ହେ ପରନ୍ତପ।
ଅଜୋଽପି ସନ୍ନଵ୍ଯଯାତ୍ମା ଭୂତାନାମୀଶ୍ଵରୋଽପି ସନ୍ । ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵାମଧିଷ୍ଠାଯ ସଂଭଵାମ୍ଯାତ୍ମମାଯଯା
ମୁଁ ଅଜନ୍ମା ଓ ଅବିନାଶୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଯଦା ଯଦା ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଗ୍ଲାନିର୍ଭଵତି ଭାରତ। ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନମଧର୍ମସ୍ଯ ତଦାଽଽତ୍ମାନଂ ସୃଜାମ୍ଯହମ୍
ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ହେ ଭାରତ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ପରିତ୍ରାଣାଯ ସାଧୂନାଂ ଵିନାଶାଯ ଚ ଦୁଷ୍କୃତାମ୍। ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନାର୍ଥାଯ ସଂଭଵାମି ଯୁଗେ ଯୁଗେ
ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ପାଇଁ ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅବତାର ନେଉଛି।
ଜନ୍ମ କର୍ମ ଚ ମେ ଦିଵ୍ଯମେଵଂ ଯୋ ଵେତ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନୈତି ମାମେତି ସୋଽର୍ଜୁନ
ମୋର ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ଦେବତାସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଟେ—ଏହାକୁ ଯିଏ ପ୍ରକୃତରେ ଜାଣେ, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଯାଏ, ଅର୍ଜୁନ।
ଵୀତରାଗଭଯକ୍ରୋଧା ମନ୍ମଯା ମାମୁପାଶ୍ରିତାଃ । ବହଵୋ ଜ୍ଞାନତପସା ପୂତା ମଦ୍ଭାଵମାଗତାଃ
ଯେମାନେ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ି, ମୋରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ମୋ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଅନେକେ ମୋର ଦିଗରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଯେ ଯଥା ମାଂ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ତାଂସ୍ତଥୈଵ ଭଜାମ୍ଯହମ୍ । ମମ ଵର୍ତ୍ମାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପାର୍ଥ ସର୍ଵଶଃ
ମୋତେ ଯେଉଁପରି ଭାବେ ଲୋକେ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେଇପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଏ। ହେ ପାର୍ଥ, ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୋର ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
କାଙ୍କ୍ଷନ୍ତଃ କର୍ମଣାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ଯଜନ୍ତ ଇହ ଦେଵତାଃ । କ୍ଷିପ୍ରଂ ହି ମାନୁଷେ ଲୋକେ ସିଦ୍ଧିର୍ଭଵତି କର୍ମଜା
କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳତା ଆଶା କରି, ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, କାରଣ ମଣିଷ ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଂ ମଯା ସୃଷ୍ଟଂ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଶଃ । ତସ୍ଯ କର୍ତାରମପି ମାଂ ଵିଦ୍ଧ୍ଯକର୍ତାରମଵ୍ଯଯମ୍
ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ମୁଁ ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଏହାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ ଅକର୍ତ୍ତା ଓ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣ।
ନ ମାଂ କର୍ମାଣି ଲିମ୍ପନ୍ତି ନ ମେ କର୍ମଫଲେ ସ୍ପୃହା । ଇତି ମାଂ ଯୋଽଭିଜାନାତି କର୍ମଭିର୍ନ ସ ବଧ୍ଯତେ
କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମୋତେ ଲାଗି ନାହିଁ, ମୋର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଯିଏ ମୋତେ ଜାଣେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କୃତଂ କର୍ମ ପୂର୍ଵୈରପି ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ । କୁରୁ କର୍ମୈଵ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵୈଃ ପୂର୍ଵତରଂ କୃତମ୍
ଏହିପରି ଜାଣି, ପୂର୍ବତନ ମୁକ୍ତିକାମୀମାନେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ, ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ କର।
କିଂ କର୍ମ କିମକର୍ମେତି କଵଯୋଽପ୍ଯତ୍ର ମୋହିତାଃ । ତତ୍ତେ କର୍ମ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୋକ୍ଷ୍ଯସେଽଶୁଭାତ୍
କଣ କାର୍ଯ୍ୟ, କଣ ଅକାର୍ଯ୍ୟ—ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଣ, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଜାଣିଲେ ତୁମେ ଅଶୁଭରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
କର୍ମଣୋ ହ୍ଯପି ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଚ ଵିକର୍ମଣଃ । ଅକର୍ମଣଶ୍ଚ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଗହନା କର୍ମଣୋ ଗତିଃ
କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର, ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଦରକାର, ଅକାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଦରକାର। କାର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଖୁବ ଗଭୀର।
କର୍ମଣ୍ଯକର୍ମ ଯଃ ପଶ୍ଯେଦକର୍ମଣି ଚ କର୍ମ ଯଃ । ସ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ସ ଯୁକ୍ତଃ କୃତ୍ସ୍ନକର୍ମକୃତ୍
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖେ, ସେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ଯଥାର୍ଥ ଯୋଗୀ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା।
ଯସ୍ଯ ସର୍ଵେ ସମାରମ୍ଭାଃ କାମସଂକଲ୍ପଵର୍ଜିତାଃ । ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଦଗ୍ଧକର୍ମାଣଂ ତମାହୁଃ ପଣ୍ଡିତଂ ବୁଧାଃ
ଯାହାର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂକଳ୍ପ ରହିତ, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଛି, ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି କହନ୍ତି।