ଯଦି ହ୍ଯହଂ ନ ଵର୍ତେଯଂ ଜାତୁ କର୍ମଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ମମ ଵର୍ତ୍ମାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପାର୍ଥ ସର୍ଵଶଃ
ଯଦି ମୁଁ କର୍ମରେ ସଦା ଉତ୍ସାହରେ ଲଗି ରହିବି ନାହିଁ, ହେ ପାର୍ଥ, ଲୋକେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମୋ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ ।
ଉତ୍ସୀଦେଯୁରିମେ ଲୋକା ନ କୁର୍ଯାଂ କର୍ମ ଚେଦହମ୍ । ସଂକରସ୍ଯ ଚ କର୍ତା ସ୍ଯାମୁପହନ୍ଯାମିମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ଯଦି ମୁଁ କର୍ମ କରିବି ନାହିଁ, ଏହି ଲୋକମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ; ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଅସ୍ତିରତାର କାରଣ ହେବି ଓ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି ।
ସକ୍ତାଃ କର୍ମଣ୍ଯଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଯଥା କୁର୍ଵନ୍ତି ଭାରତ । କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତଥାଽସକ୍ତଶ୍ଚିକୀର୍ଷୁର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହମ୍
ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ରଖି କର୍ମ କରନ୍ତି, ହେ ଭାରତ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆସକ୍ତି ଛାଡି ଏହି ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ।
ନ ବୁଦ୍ଧିଭେଦଂ ଜନଯେଦଜ୍ଞାନାଂ କର୍ମସଙ୍ଗିନାମ୍ । ଜୋଷଯେତ୍ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଵିଦ୍ଵାନ୍ଯୁକ୍ତଃ ସମାଚରନ୍
ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଥିବା ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ନିଜେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କର୍ମ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କର୍ମ କରିବାରେ ଲଗି ରଖିବା ଉଚିତ ।
ପ୍ରକୃତେଃ କ୍ରିଯମାଣାନି ଗୁଣୈଃ କର୍ମାଣି ସର୍ଵଶଃ। ଅହଙ୍କାରଵିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତାହମିତି ମନ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ କର୍ମ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ଭ୍ରମିତ ମନ ଥିବା ଲୋକ 'ମୁଁ କର୍ତ୍ତା' ବୋଲି ଭାବେ ।
ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ତୁ ମହାବାହୋ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଯୋଃ । ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ସଞ୍ଜତେ
ହେ ମହାବାହୁ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଭିନ୍ନତା ବୁଝି, ଗୁଣ ଗୁଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ବୋଲି ଭାବି, ସେ ଆସକ୍ତି ହୁଏନି ।
ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣସଂମୂଢାଃ ସଞ୍ଜନ୍ତେ ଗୁଣକର୍ମସୁ। ତାନକୃତ୍ସ୍ନଵିଦୋ ମନ୍ଦାନ୍କୃତ୍ସ୍ନଵିନ୍ନ ଵିଚାଲଯେତ୍
ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ଗୁଣ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ମଯି ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ସଂନ୍ଯସ୍ଯାଧ୍ଯାତ୍ମଚେତସା । ନିରାଶୀର୍ନିର୍ମମୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ମୋତେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଅର୍ପଣ କରି, ଆତ୍ମାରେ ଚିତ୍ତ ଲଗାଇ, ଆଶା ଓ ମମତା ଛାଡି, ଭୟ ଓ ଉତ୍ତାପ ନ ରଖି, ଯୁଦ୍ଧ କର ।
ଯେ ମେ ମତମିଦଂ ନିତ୍ଯମନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମାନଵାଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଵନ୍ତୋଽନସୂଯନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତେଽପି କର୍ମଭିଃ
ଯେମାନେ ସଦା ମୋ ଏହି ମତକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ନ ରଖି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି ।
ଯେ ତ୍ଵେତଦଭ୍ଯସୂଯନ୍ତୋ ନାନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମେ ମତମ୍ । ସର୍ଵଜ୍ଞାନଵିମୂଢାଂସ୍ତାନ୍ଵିଦ୍ଧି ନଷ୍ଟାନଚେତସଃ
ଯେମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରି ମୋ ଏହି ମତକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ମନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
ସଦୃଶଂ ଚେଷ୍ଟତେ ସ୍ଵସ୍ଯାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଜ୍ଞାନଵାନପି । ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ଭୂତାନି ନିଗ୍ରହଃ କିଂ କରିଷ୍ଯତି
ଏହି ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଚରିତ୍ର କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରନ୍ତି—ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ ଦମନ କରିବାରେ କ’ଣ ଉପକାର ହୁଏ?
ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯାର୍ଥେ ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ତଯୋର୍ନ ଵଶମାଗଚ୍ଛେତ୍ତୌ ହ୍ଯସ୍ଯ ପରିପନ୍ଥିନୌ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ତାହାର ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ଥାଏ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଅଧୀନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାମାନେ ପଥରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଶ୍ରେଯାନ୍ସ୍ଵଧର୍ମୋ ଵିଗୁଣଃ ପରଧର୍ମାତ୍ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତାତ୍ । ସ୍ଵଧର୍ମେ ନିଧନଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରଧର୍ମୋ ଭଯାଵହଃ
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭଲଭାବେ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭୟ ଦେଇଥାଏ।
ଅଥ କେନ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ପାପଂ ଚରତି ପୂରୁଷଃ। ଅନିଚ୍ଛନ୍ନପି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯ ବଲାଦିଵ ନିଯୋଜିତଃ
ହେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ, ଏହି ପୁରୁଷ କେଉଁଠୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ ଭଳି ବାଧ୍ୟ କରେ?
କାମ ଏଷ କ୍ରୋଧ ଏଷ ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭଵଃ । ମହାଶନୋ ମହାପାପ୍ମା ଵିଦ୍ଧ୍ଯେନମିହ ଵୈରିଣମ୍
ଏହା ହେଉଛି କାମ, ଏହା ହେଉଛି କ୍ରୋଧ, ଯାହା ରଜୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋଭୀ ଏବଂ ମହାପାପୀ, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଜାଣ।
ଧୂମେନାଵ୍ରିଯତେ ଵହ୍ନିର୍ଯଥାଽଽଦର୍ଶୋ ମଲେନ ଚ। ଯଥୋଲ୍ବେନାଵୃତୋ ଗର୍ଭସ୍ତଥା ତେନେଦମାଵୃତମ୍
ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂଆଁ ଢାକି ଦିଏ, ଦର୍ପଣକୁ ଧୂଳି ଢାକି ଦିଏ, ଗର୍ଭକୁ ଗର୍ଭାଶୟ ଢାକି ଦିଏ, ସେପରି ଏହା (ଜ୍ଞାନ) କୁ ଏହି (କାମ) ଢାକି ଦିଏ।
ଆଵୃତଂ ଜ୍ଞାନମେତେନ ଜ୍ଞାନିନୋ ନିତ୍ଯଵୈରିଣା । କାମରୂପେଣ କୌନ୍ତେଯ ଦୁଷ୍ପୂରେଣାନଲେନ ଚ
ଏହି କାମ ନାମକ ନିତ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଦିଏ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହା ଅତୃପ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମାନ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ଯାଧିଷ୍ଠାନମୁଚ୍ଯତେ । ଏତୈର୍ଵିମୋହଯତ୍ଯେଷ ଜ୍ଞାନମାଵୃତ୍ତ୍ଯ ଦେହିନମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଏହାର ଆଧାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଦେହୀଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଦିଏ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାଦୌ ନିଯମ୍ଯ ଭରତର୍ଷଭ । ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରଜହି ହ୍ଯେନଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନନାଶନମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଏହି ପାପୀ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବାକୁ ଦୂର କର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାମି ପରାଣ୍ଯାହୁରିନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରଂ ମନଃ । ମନସସ୍ତୁ ପରା ବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରତସ୍ତୁ ସଃ
କୁହାଯାଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ତମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଠାରୁ ମନ ଉତ୍ତମ, ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଯିଏ ଉତ୍ତମ, ସେଇ ଚିରନ୍ତନ।
ଏଵଂ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରଂ ବୁଦ୍ଧାଃ ସଂସ୍ତଭ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ଜହି ଶତ୍ରୁଂ ମହାବାହୋ କାମରୂପଂ ଦୁରାସଦମ୍
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଉପରେ ଯାହାକୁ ଜାଣି, ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦୃଢ କର, ହେ ମହାବାହୁ, ଦୁର୍ଜୟ କାମ ରୂପ ଶତ୍ରୁକୁ ଦଳନ କର।
ଇମଂ ଵିଵସ୍ଵତେ ଯୋଗଂ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନହମଵ୍ଯଯମ୍ । ଵିଵସ୍ଵାନ୍ମନଵେ ପ୍ରାହ ମନୁରିକ୍ଷ୍ଵାକଵେଽବ୍ରଵୀତ୍
ମୁଁ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଯୋଗକୁ ବିବସ୍ବାନ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲି; ବିବସ୍ବାନ୍ ମନୁଙ୍କୁ, ମନୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଏଵଂ ପରମ୍ପରାପ୍ରାପ୍ତମିମଂ ରାଜର୍ଷଯୋଽଵିଦୁଃ । ସ କାଲେନେହ ମହତା ଯୋଗୋ ନଷ୍ଟଃ ପରଂତପ
ଏହିପରି ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜାଋଷିମାନେ ଏହି ଯୋଗକୁ ଜାଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବହୁ ସମୟ ଯିବାରେ, ହେ ପରନ୍ତପ, ଏହି ଯୋଗ ଏଠାରେ ହରାଇଗଲା।
ସ ଏଵାଯଂ ମଯା ତେଽଦ୍ଯ ଯୋଗଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୁରାତନଃ । ଭକ୍ତୋଽସି ମେ ସଖା ଚେତି ରହସ୍ଯଂ ହ୍ଯେତଦୁତ୍ତମମ୍
ସେଇ ପୁରାତନ ଯୋଗକୁ ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ କହିଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଭକ୍ତ ଓ ବନ୍ଧୁ; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ।
ଅପରଂ ଭଵତୋ ଜନ୍ମ ପରଂ ଜନ୍ମ ଵିଵସ୍ଵତଃ। କଥମେତଦ୍ଵିଜାନୀଯାଂ ତ୍ଵମାଦୌ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନିତି
ତୁମର ଜନ୍ମ ପରେ, ବିବସ୍ବାନ୍ଙ୍କର ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରେ; ତେବେ ଆରମ୍ଭରେ ତୁମେ କିପରି ଏହା କହିଥିଲେ ବୋଲି କିପରି ବୁଝିବି?
ବହୂନି ମେ ଵ୍ଯତୀତାନି ଜନ୍ମାନି ତଵ ଚାର୍ଜୁନ । ତାନ୍ଯହଂ ଵେଦ ସର୍ଵାଣି ନ ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ଥ ପରଂତପ
ମୋର ଓ ତୁମର ବହୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ଅର୍ଜୁନ; ସେଗୁଡିକୁ ମୁଁ ସବୁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଜାଣନାହାଁ, ହେ ପରନ୍ତପ।
ଅଜୋଽପି ସନ୍ନଵ୍ଯଯାତ୍ମା ଭୂତାନାମୀଶ୍ଵରୋଽପି ସନ୍ । ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵାମଧିଷ୍ଠାଯ ସଂଭଵାମ୍ଯାତ୍ମମାଯଯା
ମୁଁ ଅଜନ୍ମା ଓ ଅବିନାଶୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଯଦା ଯଦା ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଗ୍ଲାନିର୍ଭଵତି ଭାରତ। ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନମଧର୍ମସ୍ଯ ତଦାଽଽତ୍ମାନଂ ସୃଜାମ୍ଯହମ୍
ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ହେ ଭାରତ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ପରିତ୍ରାଣାଯ ସାଧୂନାଂ ଵିନାଶାଯ ଚ ଦୁଷ୍କୃତାମ୍। ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନାର୍ଥାଯ ସଂଭଵାମି ଯୁଗେ ଯୁଗେ
ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ପାଇଁ ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅବତାର ନେଉଛି।
ଜନ୍ମ କର୍ମ ଚ ମେ ଦିଵ୍ଯମେଵଂ ଯୋ ଵେତ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନୈତି ମାମେତି ସୋଽର୍ଜୁନ
ମୋର ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ଦେବତାସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଟେ—ଏହାକୁ ଯିଏ ପ୍ରକୃତରେ ଜାଣେ, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଯାଏ, ଅର୍ଜୁନ।