ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାଶିନଃ ସନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ । ଭୁଞ୍ଜତେ ତେ ତ୍ଵଘଂ ପାପା ଯେ ପଚନ୍ତ୍ଯାତ୍ମକାରଣାତ୍
ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ସଦ୍ଜନମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଖାଇଥାଏ, ସେ ପାପ ଭୋଜନ କରେ।
ଅନ୍ନାଦ୍ଭଵନ୍ତି ଭୂତାନି ପର୍ଜନ୍ଯାଦନ୍ନସଂଭଵଃ । ଯଜ୍ଞାଦ୍ଭଵତି ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଖାଦ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ବର୍ଷାରୁ ଖାଦ୍ୟ ମିଳେ, ଯଜ୍ଞରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ, ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭଵଂ ଵିଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମାଽକ୍ଷରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଗତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
କର୍ମ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ; ବ୍ରହ୍ମା ଅକ୍ଷରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହିପରି, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ବସିଛି ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଂ ଚକ୍ରଂ ନାନୁଵର୍ତଯତୀହ ଯଃ । ଅଘାଯୁରିନ୍ଦ୍ରିଯାରାମୋ ମୋଘଂ ପାର୍ଥ ସ ଜୀଵତି
ଏଭଳି ଚକ୍ରକୁ ଯିଏ ଏଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେନି, ସେ ପାପ ଜୀବନ ଜୀବେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲଗିଥାଏ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ଅପରିଗଣ୍ୟ ଜୀବନ ଜୀବେ ।
ଯସ୍ତ୍ଵାତ୍ମରତିରେଵ ସ୍ଯାଦାତ୍ମତୃପ୍ତଶ୍ଚ ମାନଵଃ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଚ ସଂତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଆତ୍ମାରେ ତୃପ୍ତି ମାନେ, ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କୌଣସି କର୍ମ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ ।
ନୈଵ ତସ୍ଯ କୃତେନାର୍ଥୋ ନାକୃତେନେହ କଶ୍ଚନ। ନ ଚାସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କଶ୍ଚିଦର୍ଥଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ କରିଥିବା କାମରେ କିମ୍ବା ନକରିଥିବା କାମରେ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀରେ ନିର୍ଭର କରେନି ।
ତସ୍ମାଦସକ୍ତଃ ସତତଂ କାର୍ଯଂ କର୍ମ ସମାଚର । ଅସକ୍ତୋ ହ୍ଯାଚରନ୍କର୍ମ ପରମାପ୍ନୋତି ପୁରୂଷଃ
ଏହିପରି, ଆସକ୍ତି ଛାଡି ସଦା ଦାୟିତ୍ୱ କର୍ମ କର; କାରଣ, ଆସକ୍ତି ଛାଡି କର୍ମ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ପାଏ ।
କର୍ମଣୈଵ ହି ସଂସିଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତା ଜନକାଦଯଃ । ଲୋକସଂଗ୍ରହମେଵାପି ସଂପଶ୍ଯନ୍କର୍ତୁମର୍ହସି
କର୍ମ କରି ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଫଳତା ପାଇଥିଲେ; ଏହି ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ତୁମେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ।
ଯଦ୍ଯଦାଚରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତତ୍ତଦେଵେତରୋ ଜନଃ । ସ ଯତ୍ପ୍ରମାଣଂ କୁରୁତେ ଲୋକସ୍ତଦନୁଵର୍ତତେ
ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ଲୋକ କରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ସେ ଯେଉଁ ମାନଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାଏ, ଜଗତ ତାହାକୁ ଅନୁସରେ ।
ନ ମେ ପାର୍ଥାସ୍ତି କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କିଂଚନ । ନାନଵାପ୍ତମଵାପ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତ ଏଵ ଚ କର୍ମଣି
ହେ ପାର୍ଥ, ତିନି ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ; କୌଣସି ଅପ୍ରାପ୍ତ ବସ୍ତୁ ମୋତେ ପାଇବାକୁ ନାହିଁ; ତଥାପି ମୁଁ କର୍ମରେ ଲଗି ରହିଛି ।
ଯଦି ହ୍ଯହଂ ନ ଵର୍ତେଯଂ ଜାତୁ କର୍ମଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ମମ ଵର୍ତ୍ମାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପାର୍ଥ ସର୍ଵଶଃ
ଯଦି ମୁଁ କର୍ମରେ ସଦା ଉତ୍ସାହରେ ଲଗି ରହିବି ନାହିଁ, ହେ ପାର୍ଥ, ଲୋକେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମୋ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ ।
ଉତ୍ସୀଦେଯୁରିମେ ଲୋକା ନ କୁର୍ଯାଂ କର୍ମ ଚେଦହମ୍ । ସଂକରସ୍ଯ ଚ କର୍ତା ସ୍ଯାମୁପହନ୍ଯାମିମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ଯଦି ମୁଁ କର୍ମ କରିବି ନାହିଁ, ଏହି ଲୋକମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ; ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଅସ୍ତିରତାର କାରଣ ହେବି ଓ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି ।
ସକ୍ତାଃ କର୍ମଣ୍ଯଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଯଥା କୁର୍ଵନ୍ତି ଭାରତ । କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତଥାଽସକ୍ତଶ୍ଚିକୀର୍ଷୁର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହମ୍
ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ରଖି କର୍ମ କରନ୍ତି, ହେ ଭାରତ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆସକ୍ତି ଛାଡି ଏହି ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ।
ନ ବୁଦ୍ଧିଭେଦଂ ଜନଯେଦଜ୍ଞାନାଂ କର୍ମସଙ୍ଗିନାମ୍ । ଜୋଷଯେତ୍ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଵିଦ୍ଵାନ୍ଯୁକ୍ତଃ ସମାଚରନ୍
ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଥିବା ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ନିଜେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କର୍ମ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କର୍ମ କରିବାରେ ଲଗି ରଖିବା ଉଚିତ ।
ପ୍ରକୃତେଃ କ୍ରିଯମାଣାନି ଗୁଣୈଃ କର୍ମାଣି ସର୍ଵଶଃ। ଅହଙ୍କାରଵିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତାହମିତି ମନ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ କର୍ମ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ଭ୍ରମିତ ମନ ଥିବା ଲୋକ 'ମୁଁ କର୍ତ୍ତା' ବୋଲି ଭାବେ ।
ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ତୁ ମହାବାହୋ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଯୋଃ । ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ସଞ୍ଜତେ
ହେ ମହାବାହୁ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଭିନ୍ନତା ବୁଝି, ଗୁଣ ଗୁଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ବୋଲି ଭାବି, ସେ ଆସକ୍ତି ହୁଏନି ।
ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣସଂମୂଢାଃ ସଞ୍ଜନ୍ତେ ଗୁଣକର୍ମସୁ। ତାନକୃତ୍ସ୍ନଵିଦୋ ମନ୍ଦାନ୍କୃତ୍ସ୍ନଵିନ୍ନ ଵିଚାଲଯେତ୍
ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ଗୁଣ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ମଯି ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ସଂନ୍ଯସ୍ଯାଧ୍ଯାତ୍ମଚେତସା । ନିରାଶୀର୍ନିର୍ମମୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ମୋତେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଅର୍ପଣ କରି, ଆତ୍ମାରେ ଚିତ୍ତ ଲଗାଇ, ଆଶା ଓ ମମତା ଛାଡି, ଭୟ ଓ ଉତ୍ତାପ ନ ରଖି, ଯୁଦ୍ଧ କର ।
ଯେ ମେ ମତମିଦଂ ନିତ୍ଯମନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମାନଵାଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଵନ୍ତୋଽନସୂଯନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତେଽପି କର୍ମଭିଃ
ଯେମାନେ ସଦା ମୋ ଏହି ମତକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ନ ରଖି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି ।
ଯେ ତ୍ଵେତଦଭ୍ଯସୂଯନ୍ତୋ ନାନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମେ ମତମ୍ । ସର୍ଵଜ୍ଞାନଵିମୂଢାଂସ୍ତାନ୍ଵିଦ୍ଧି ନଷ୍ଟାନଚେତସଃ
ଯେମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରି ମୋ ଏହି ମତକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ମନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
ସଦୃଶଂ ଚେଷ୍ଟତେ ସ୍ଵସ୍ଯାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଜ୍ଞାନଵାନପି । ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ଭୂତାନି ନିଗ୍ରହଃ କିଂ କରିଷ୍ଯତି
ଏହି ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଚରିତ୍ର କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରନ୍ତି—ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ ଦମନ କରିବାରେ କ’ଣ ଉପକାର ହୁଏ?
ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯାର୍ଥେ ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ତଯୋର୍ନ ଵଶମାଗଚ୍ଛେତ୍ତୌ ହ୍ଯସ୍ଯ ପରିପନ୍ଥିନୌ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ତାହାର ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ଥାଏ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଅଧୀନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାମାନେ ପଥରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଶ୍ରେଯାନ୍ସ୍ଵଧର୍ମୋ ଵିଗୁଣଃ ପରଧର୍ମାତ୍ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତାତ୍ । ସ୍ଵଧର୍ମେ ନିଧନଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରଧର୍ମୋ ଭଯାଵହଃ
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭଲଭାବେ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭୟ ଦେଇଥାଏ।
ଅଥ କେନ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ପାପଂ ଚରତି ପୂରୁଷଃ। ଅନିଚ୍ଛନ୍ନପି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯ ବଲାଦିଵ ନିଯୋଜିତଃ
ହେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ, ଏହି ପୁରୁଷ କେଉଁଠୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ ଭଳି ବାଧ୍ୟ କରେ?
କାମ ଏଷ କ୍ରୋଧ ଏଷ ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭଵଃ । ମହାଶନୋ ମହାପାପ୍ମା ଵିଦ୍ଧ୍ଯେନମିହ ଵୈରିଣମ୍
ଏହା ହେଉଛି କାମ, ଏହା ହେଉଛି କ୍ରୋଧ, ଯାହା ରଜୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋଭୀ ଏବଂ ମହାପାପୀ, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଜାଣ।
ଧୂମେନାଵ୍ରିଯତେ ଵହ୍ନିର୍ଯଥାଽଽଦର୍ଶୋ ମଲେନ ଚ। ଯଥୋଲ୍ବେନାଵୃତୋ ଗର୍ଭସ୍ତଥା ତେନେଦମାଵୃତମ୍
ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂଆଁ ଢାକି ଦିଏ, ଦର୍ପଣକୁ ଧୂଳି ଢାକି ଦିଏ, ଗର୍ଭକୁ ଗର୍ଭାଶୟ ଢାକି ଦିଏ, ସେପରି ଏହା (ଜ୍ଞାନ) କୁ ଏହି (କାମ) ଢାକି ଦିଏ।
ଆଵୃତଂ ଜ୍ଞାନମେତେନ ଜ୍ଞାନିନୋ ନିତ୍ଯଵୈରିଣା । କାମରୂପେଣ କୌନ୍ତେଯ ଦୁଷ୍ପୂରେଣାନଲେନ ଚ
ଏହି କାମ ନାମକ ନିତ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଦିଏ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହା ଅତୃପ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମାନ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ଯାଧିଷ୍ଠାନମୁଚ୍ଯତେ । ଏତୈର୍ଵିମୋହଯତ୍ଯେଷ ଜ୍ଞାନମାଵୃତ୍ତ୍ଯ ଦେହିନମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଏହାର ଆଧାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଦେହୀଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଦିଏ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାଦୌ ନିଯମ୍ଯ ଭରତର୍ଷଭ । ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରଜହି ହ୍ଯେନଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନନାଶନମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଏହି ପାପୀ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବାକୁ ଦୂର କର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାମି ପରାଣ୍ଯାହୁରିନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରଂ ମନଃ । ମନସସ୍ତୁ ପରା ବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରତସ୍ତୁ ସଃ
କୁହାଯାଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ତମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଠାରୁ ମନ ଉତ୍ତମ, ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଯିଏ ଉତ୍ତମ, ସେଇ ଚିରନ୍ତନ।