ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିଵିଧା ନିଷ୍ଠା ପୁରା ପ୍ରୋପ୍ତା ମଯାଽନଘ। ଜ୍ଞାନଯୋଗେନ ସାଙ୍ଖ୍ଯାନାଂ କର୍ମଯୋଗେନ ଯୋଗିନାମ୍
ହେ ଅନଘ, ଏହି ଲୋକରେ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମାର୍ଗ କଥା କହିଥିଲି— ଜ୍ଞାନର ମାର୍ଗ ସାଂଖ୍ୟମାନେ ପାଇଁ, କାର୍ଯ୍ୟର ମାର୍ଗ ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ।
ନ କର୍ମଣାମନାରମ୍ଭାନ୍ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯଂ ପୁରୁଷୋଽଶ୍ରୁତେ। ନ ଚ ସଂନ୍ଯସନାଦେଵ ସିଦ୍ଧିଂ ସମଧିଗଚ୍ଛତି
କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ନକରିଲେ କେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଏବଂ କେବଳ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ।
ନ ହି କଶ୍ଚିତ୍କ୍ଷଣମପି ଜାତୁ ତିଷ୍ଠତ୍ଯକର୍ମକୃତ୍ । କାର୍ଯତେ ହ୍ଯଵଶଃ କର୍ମ ସର୍ଵଃ ପ୍ରକୃତିଜୈର୍ଗୁଣୈଃ
କେହି ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ରହିପାରେନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସଂଯମ୍ଯ ଯ ଆସ୍ତେ ମନସା ସ୍ମରନ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ଵିମୂଢାତ୍ମା ମିଥ୍ଯାଚାରାଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ଅଭିନୟ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପନସା ନିଯମ୍ଯାରମଭତେଽର୍ଜୁନ। କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ କର୍ମଯୋଗମସକ୍ତଃ ସ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅସକ୍ତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ କରେ, ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ନିଯତଂ କୁରୁ କର୍ମ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଯାଯୋ ହ୍ଯକର୍ମଣଃ । ଶରୀରଯାତ୍ରାପି ଚ ତେ ନ ପ୍ରତିଦ୍ଧ୍ଯେଦକର୍ମଣଃ
ତୁମେ ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟ କର। କାର୍ଯ୍ୟ ଅକାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଅକାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ତୁମର ଦେହ ଚଳାଣ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଯଜ୍ଞାର୍ଥାତ୍କର୍ମଣୋଽନ୍ଯତ୍ର ଲୋକୋଽଯଂ କର୍ମବନ୍ଧନଃ। ତଦର୍ଥଂ କର୍ମ କୌନ୍ତେଯ ମୁକ୍ତସଙ୍ଗଃ ସମାଚର
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବନ୍ଧା। ତେଣୁ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋହ ଛାଡ଼ି ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର।
ସହଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଜାଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରୋଵାଚ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଅନେନ ପ୍ରସଵିଷ୍ଯଧ୍ଵମେଷ ଵୋଽସ୍ତ୍ଵିଷ୍ଟକାମଧୁକ୍
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାପତି ଯଜ୍ଞ ସହିତ ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି କହିଥିଲେ— 'ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବଢ଼ିବ, ଏହିଠାରେ ତୁମ ପ୍ରାର୍ଥିତ ଫଳ ମିଳିବ।'
ଦେଵାନ୍ଭାଵଯତାଽନେନ ତେ ଦେଵା ଭାଵଯନ୍ତୁ ଵଃ। ପରସ୍ପରଂ ଭାଵଯନ୍ତଃ ଶ୍ରେଯଃ ପରମଵାପ୍ସ୍ଯଥ
ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୋଷଣ କର, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି ପରସ୍ପର ପୋଷଣ କରି, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ପାଇପାରିବ।
ଇଷ୍ଟାନ୍ଭୋଗାନ୍ହି ଵୋ ଦେଵା ଦାସ୍ଯନ୍ତେ ଯଜ୍ଞଭାଵିତାଃ। ତୈର୍ଦତ୍ତାନପ୍ରଦାଯୈଭ୍ଯୋ ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସ୍ତେନ ଏଵ ସଃ
ଯଜ୍ଞରେ ପୋଷିତ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଭୋଗ ଦେବେ। ଯିଏ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇନାହିଁ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେ ଚୋର।
ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାଶିନଃ ସନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ । ଭୁଞ୍ଜତେ ତେ ତ୍ଵଘଂ ପାପା ଯେ ପଚନ୍ତ୍ଯାତ୍ମକାରଣାତ୍
ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ସଦ୍ଜନମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଖାଇଥାଏ, ସେ ପାପ ଭୋଜନ କରେ।
ଅନ୍ନାଦ୍ଭଵନ୍ତି ଭୂତାନି ପର୍ଜନ୍ଯାଦନ୍ନସଂଭଵଃ । ଯଜ୍ଞାଦ୍ଭଵତି ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଖାଦ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ବର୍ଷାରୁ ଖାଦ୍ୟ ମିଳେ, ଯଜ୍ଞରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ, ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭଵଂ ଵିଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମାଽକ୍ଷରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଗତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
କର୍ମ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ; ବ୍ରହ୍ମା ଅକ୍ଷରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହିପରି, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ବସିଛି ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଂ ଚକ୍ରଂ ନାନୁଵର୍ତଯତୀହ ଯଃ । ଅଘାଯୁରିନ୍ଦ୍ରିଯାରାମୋ ମୋଘଂ ପାର୍ଥ ସ ଜୀଵତି
ଏଭଳି ଚକ୍ରକୁ ଯିଏ ଏଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେନି, ସେ ପାପ ଜୀବନ ଜୀବେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲଗିଥାଏ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ଅପରିଗଣ୍ୟ ଜୀବନ ଜୀବେ ।
ଯସ୍ତ୍ଵାତ୍ମରତିରେଵ ସ୍ଯାଦାତ୍ମତୃପ୍ତଶ୍ଚ ମାନଵଃ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଚ ସଂତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଆତ୍ମାରେ ତୃପ୍ତି ମାନେ, ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କୌଣସି କର୍ମ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ ।
ନୈଵ ତସ୍ଯ କୃତେନାର୍ଥୋ ନାକୃତେନେହ କଶ୍ଚନ। ନ ଚାସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କଶ୍ଚିଦର୍ଥଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ କରିଥିବା କାମରେ କିମ୍ବା ନକରିଥିବା କାମରେ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀରେ ନିର୍ଭର କରେନି ।
ତସ୍ମାଦସକ୍ତଃ ସତତଂ କାର୍ଯଂ କର୍ମ ସମାଚର । ଅସକ୍ତୋ ହ୍ଯାଚରନ୍କର୍ମ ପରମାପ୍ନୋତି ପୁରୂଷଃ
ଏହିପରି, ଆସକ୍ତି ଛାଡି ସଦା ଦାୟିତ୍ୱ କର୍ମ କର; କାରଣ, ଆସକ୍ତି ଛାଡି କର୍ମ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ପାଏ ।
କର୍ମଣୈଵ ହି ସଂସିଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତା ଜନକାଦଯଃ । ଲୋକସଂଗ୍ରହମେଵାପି ସଂପଶ୍ଯନ୍କର୍ତୁମର୍ହସି
କର୍ମ କରି ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଫଳତା ପାଇଥିଲେ; ଏହି ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ତୁମେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ।
ଯଦ୍ଯଦାଚରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତତ୍ତଦେଵେତରୋ ଜନଃ । ସ ଯତ୍ପ୍ରମାଣଂ କୁରୁତେ ଲୋକସ୍ତଦନୁଵର୍ତତେ
ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ଲୋକ କରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ସେ ଯେଉଁ ମାନଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାଏ, ଜଗତ ତାହାକୁ ଅନୁସରେ ।
ନ ମେ ପାର୍ଥାସ୍ତି କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କିଂଚନ । ନାନଵାପ୍ତମଵାପ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତ ଏଵ ଚ କର୍ମଣି
ହେ ପାର୍ଥ, ତିନି ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ; କୌଣସି ଅପ୍ରାପ୍ତ ବସ୍ତୁ ମୋତେ ପାଇବାକୁ ନାହିଁ; ତଥାପି ମୁଁ କର୍ମରେ ଲଗି ରହିଛି ।
ଯଦି ହ୍ଯହଂ ନ ଵର୍ତେଯଂ ଜାତୁ କର୍ମଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ମମ ଵର୍ତ୍ମାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପାର୍ଥ ସର୍ଵଶଃ
ଯଦି ମୁଁ କର୍ମରେ ସଦା ଉତ୍ସାହରେ ଲଗି ରହିବି ନାହିଁ, ହେ ପାର୍ଥ, ଲୋକେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମୋ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ ।
ଉତ୍ସୀଦେଯୁରିମେ ଲୋକା ନ କୁର୍ଯାଂ କର୍ମ ଚେଦହମ୍ । ସଂକରସ୍ଯ ଚ କର୍ତା ସ୍ଯାମୁପହନ୍ଯାମିମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ଯଦି ମୁଁ କର୍ମ କରିବି ନାହିଁ, ଏହି ଲୋକମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ; ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଅସ୍ତିରତାର କାରଣ ହେବି ଓ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି ।
ସକ୍ତାଃ କର୍ମଣ୍ଯଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଯଥା କୁର୍ଵନ୍ତି ଭାରତ । କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତଥାଽସକ୍ତଶ୍ଚିକୀର୍ଷୁର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହମ୍
ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ରଖି କର୍ମ କରନ୍ତି, ହେ ଭାରତ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆସକ୍ତି ଛାଡି ଏହି ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ।
ନ ବୁଦ୍ଧିଭେଦଂ ଜନଯେଦଜ୍ଞାନାଂ କର୍ମସଙ୍ଗିନାମ୍ । ଜୋଷଯେତ୍ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଵିଦ୍ଵାନ୍ଯୁକ୍ତଃ ସମାଚରନ୍
ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଥିବା ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ନିଜେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କର୍ମ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କର୍ମ କରିବାରେ ଲଗି ରଖିବା ଉଚିତ ।
ପ୍ରକୃତେଃ କ୍ରିଯମାଣାନି ଗୁଣୈଃ କର୍ମାଣି ସର୍ଵଶଃ। ଅହଙ୍କାରଵିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତାହମିତି ମନ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ କର୍ମ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ଭ୍ରମିତ ମନ ଥିବା ଲୋକ 'ମୁଁ କର୍ତ୍ତା' ବୋଲି ଭାବେ ।
ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ତୁ ମହାବାହୋ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଯୋଃ । ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ସଞ୍ଜତେ
ହେ ମହାବାହୁ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଭିନ୍ନତା ବୁଝି, ଗୁଣ ଗୁଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ବୋଲି ଭାବି, ସେ ଆସକ୍ତି ହୁଏନି ।
ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣସଂମୂଢାଃ ସଞ୍ଜନ୍ତେ ଗୁଣକର୍ମସୁ। ତାନକୃତ୍ସ୍ନଵିଦୋ ମନ୍ଦାନ୍କୃତ୍ସ୍ନଵିନ୍ନ ଵିଚାଲଯେତ୍
ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ଗୁଣ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ମଯି ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ସଂନ୍ଯସ୍ଯାଧ୍ଯାତ୍ମଚେତସା । ନିରାଶୀର୍ନିର୍ମମୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ମୋତେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଅର୍ପଣ କରି, ଆତ୍ମାରେ ଚିତ୍ତ ଲଗାଇ, ଆଶା ଓ ମମତା ଛାଡି, ଭୟ ଓ ଉତ୍ତାପ ନ ରଖି, ଯୁଦ୍ଧ କର ।
ଯେ ମେ ମତମିଦଂ ନିତ୍ଯମନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମାନଵାଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଵନ୍ତୋଽନସୂଯନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତେଽପି କର୍ମଭିଃ
ଯେମାନେ ସଦା ମୋ ଏହି ମତକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ନ ରଖି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି ।
ଯେ ତ୍ଵେତଦଭ୍ଯସୂଯନ୍ତୋ ନାନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମେ ମତମ୍ । ସର୍ଵଜ୍ଞାନଵିମୂଢାଂସ୍ତାନ୍ଵିଦ୍ଧି ନଷ୍ଟାନଚେତସଃ
ଯେମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରି ମୋ ଏହି ମତକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ମନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି ।