ପ୍ରସାଦେ ସର୍ଵଦୁଃଖାନାଂ ହାନିରସ୍ଯୋପଜାଯତେ। ପ୍ରସନ୍ନଚେତସୋ ହ୍ଯାଶୁ ବୁଦ୍ଧିଃ ପର୍ଯଵତିଷ୍ଠତେ
ଶାନ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଲୋକର ବୁଦ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ।
ନାସ୍ତି ବୁଦ୍ଧିରଯୁକ୍ତସ୍ଯ ନ ଚାଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଭାଵନା । ନ ଚାଭାଵଯତଃ ଶାନ୍ତିରଶାନ୍ତସ୍ଯ କୁତଃ ସୁଖମ୍
ଯିଏ ଏକାଗ୍ର ନୁହେଁ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ; ଏକାଗ୍ର ନୁହେଁ ଥିଲେ ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନ ନଥିଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ; ଶାନ୍ତି ନଥିଲେ ସୁଖ କିପରି ମିଳିବ?
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ହି ଚରତାଂ ଯନ୍ମନୋଽନୁଵିଧୀଯତେ । ତଦସ୍ଯ ହରତି ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଵାଯୁର୍ନାଵମିଵାମ୍ଭସି
ଯେପରି ଜଳରେ ବାତାସ ନାଉକାକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ, ସେପରି ଚଞ୍ଚଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମନ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯସ୍ଯ ମହାବାହୋ ନିଗୃହୀତାନି ସର୍ଵଶଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ତେଣୁ, ହେ ମହାବାହୁ, ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାର ବିଷୟରୁ ଦୂର କରାଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଯା ନିଶା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତସ୍ଯାଂ ଜାଗର୍ତିଂ ସଂଯମୀ। ଯସ୍ଯାଂ ଜାଗ୍ରତି ଭୂତାନି ସା ନିଶା ପଶ୍ଯତୋ ମୁନେଃ
ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି, ସେଇ ସମୟରେ ନିୟମିତ ମନୁଷ୍ୟ ଜାଗିରହେ। ଯେଉଁବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜାଗିଥାନ୍ତି, ସେଇ ସମୟ ଦୃଷ୍ଟିମାନ୍ତ ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ହୁଏ।
ଆପୂର୍ଯମାଣମଚଲପ୍ରତିଷ୍ଠଂ ସମୁଦ୍ରମାପଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ଯଦ୍ଵତ୍। ତଦ୍ଵତ୍କାମା ଯଂ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ସର୍ଵେ ସ ଶାନ୍ତିମାପ୍ନୋତି ନ କାମକାମୀ
ଯେପରି ଅଚଳ ଓ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁ ନଦୀର ପାଣି ଯାଏ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଭିତରକୁ ଯାଏ। ଏହିପରି ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ, ସେ ଶାନ୍ତି ପାଏ, ଇଚ୍ଛାରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ନୁହେଁ।
ଵିହାଯ କାମାନ୍ଯଃ ସର୍ଵାନ୍ପୁମାଂଶ୍ଚରତି ନିଃସ୍ପୃହଃ । ନିର୍ମମୋ ନିରହଂକାରଃ ସ ଶାନ୍ତିମଧିଗଚ୍ଛତି
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡ଼ି, ନିରାସକ୍ତ ଓ ନିରମମ ହୋଇ ଚଳିଥାଏ, ଏବଂ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଥାଏ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଏଷା ବ୍ରାହ୍ମୀ ସ୍ଥିତିଃ ପାର୍ଥ ନୈନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିମୁହ୍ଯତି । ସ୍ଥିତ୍ଵାସ୍ଯାମନ୍ତକାଲେଽପି ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଵାଣମୃଚ୍ଛତି
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ଥିତି। ଏହାକୁ ଲାଭ କରିଲେ କେହି ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ଅନ୍ତିମ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ରହିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ମିଳନ ପାଏ।
ଜ୍ଯାଯସୀ ଚେତ୍କର୍ମଣସ୍ତେ ମତା ବୁଦ୍ଧିର୍ଜନାର୍ଦନ। ତତ୍କିଂ କର୍ମଣି ଘୋରେ ମାଂ ନିଯୋଜଯସି କେଶଵ
ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଯଦି ଆପଣ ବୁଦ୍ଧିକୁ କାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ମୋତେ କାହିଁକି ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛନ୍ତି, ହେ କେଶବ?
ଵ୍ଯାମିଶ୍ରେଣେଵ ଵାକ୍ଯେନ ବୁଦ୍ଧିଂ ମୋହଯସୀଵ ମେ । ତଦେକଂ ଵଦ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଯେନ ଶ୍ରେଯୋଽହମାପ୍ନୁଯାମ୍
ଆପଣଙ୍କ ମିଶ୍ରିତ କଥା ମୋ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଛି। ତେଣୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏକ କଥା କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇପାରିବି।
ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିଵିଧା ନିଷ୍ଠା ପୁରା ପ୍ରୋପ୍ତା ମଯାଽନଘ। ଜ୍ଞାନଯୋଗେନ ସାଙ୍ଖ୍ଯାନାଂ କର୍ମଯୋଗେନ ଯୋଗିନାମ୍
ହେ ଅନଘ, ଏହି ଲୋକରେ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମାର୍ଗ କଥା କହିଥିଲି— ଜ୍ଞାନର ମାର୍ଗ ସାଂଖ୍ୟମାନେ ପାଇଁ, କାର୍ଯ୍ୟର ମାର୍ଗ ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ।
ନ କର୍ମଣାମନାରମ୍ଭାନ୍ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯଂ ପୁରୁଷୋଽଶ୍ରୁତେ। ନ ଚ ସଂନ୍ଯସନାଦେଵ ସିଦ୍ଧିଂ ସମଧିଗଚ୍ଛତି
କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ନକରିଲେ କେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଏବଂ କେବଳ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ।
ନ ହି କଶ୍ଚିତ୍କ୍ଷଣମପି ଜାତୁ ତିଷ୍ଠତ୍ଯକର୍ମକୃତ୍ । କାର୍ଯତେ ହ୍ଯଵଶଃ କର୍ମ ସର୍ଵଃ ପ୍ରକୃତିଜୈର୍ଗୁଣୈଃ
କେହି ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ରହିପାରେନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସଂଯମ୍ଯ ଯ ଆସ୍ତେ ମନସା ସ୍ମରନ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ଵିମୂଢାତ୍ମା ମିଥ୍ଯାଚାରାଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ଅଭିନୟ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପନସା ନିଯମ୍ଯାରମଭତେଽର୍ଜୁନ। କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ କର୍ମଯୋଗମସକ୍ତଃ ସ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅସକ୍ତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ କରେ, ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ନିଯତଂ କୁରୁ କର୍ମ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଯାଯୋ ହ୍ଯକର୍ମଣଃ । ଶରୀରଯାତ୍ରାପି ଚ ତେ ନ ପ୍ରତିଦ୍ଧ୍ଯେଦକର୍ମଣଃ
ତୁମେ ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟ କର। କାର୍ଯ୍ୟ ଅକାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଅକାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ତୁମର ଦେହ ଚଳାଣ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଯଜ୍ଞାର୍ଥାତ୍କର୍ମଣୋଽନ୍ଯତ୍ର ଲୋକୋଽଯଂ କର୍ମବନ୍ଧନଃ। ତଦର୍ଥଂ କର୍ମ କୌନ୍ତେଯ ମୁକ୍ତସଙ୍ଗଃ ସମାଚର
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବନ୍ଧା। ତେଣୁ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋହ ଛାଡ଼ି ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର।
ସହଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଜାଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରୋଵାଚ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଅନେନ ପ୍ରସଵିଷ୍ଯଧ୍ଵମେଷ ଵୋଽସ୍ତ୍ଵିଷ୍ଟକାମଧୁକ୍
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାପତି ଯଜ୍ଞ ସହିତ ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି କହିଥିଲେ— 'ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବଢ଼ିବ, ଏହିଠାରେ ତୁମ ପ୍ରାର୍ଥିତ ଫଳ ମିଳିବ।'
ଦେଵାନ୍ଭାଵଯତାଽନେନ ତେ ଦେଵା ଭାଵଯନ୍ତୁ ଵଃ। ପରସ୍ପରଂ ଭାଵଯନ୍ତଃ ଶ୍ରେଯଃ ପରମଵାପ୍ସ୍ଯଥ
ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୋଷଣ କର, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି ପରସ୍ପର ପୋଷଣ କରି, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ପାଇପାରିବ।
ଇଷ୍ଟାନ୍ଭୋଗାନ୍ହି ଵୋ ଦେଵା ଦାସ୍ଯନ୍ତେ ଯଜ୍ଞଭାଵିତାଃ। ତୈର୍ଦତ୍ତାନପ୍ରଦାଯୈଭ୍ଯୋ ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସ୍ତେନ ଏଵ ସଃ
ଯଜ୍ଞରେ ପୋଷିତ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଭୋଗ ଦେବେ। ଯିଏ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇନାହିଁ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେ ଚୋର।
ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାଶିନଃ ସନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ । ଭୁଞ୍ଜତେ ତେ ତ୍ଵଘଂ ପାପା ଯେ ପଚନ୍ତ୍ଯାତ୍ମକାରଣାତ୍
ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ସଦ୍ଜନମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଖାଇଥାଏ, ସେ ପାପ ଭୋଜନ କରେ।
ଅନ୍ନାଦ୍ଭଵନ୍ତି ଭୂତାନି ପର୍ଜନ୍ଯାଦନ୍ନସଂଭଵଃ । ଯଜ୍ଞାଦ୍ଭଵତି ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଖାଦ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ବର୍ଷାରୁ ଖାଦ୍ୟ ମିଳେ, ଯଜ୍ଞରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ, ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭଵଂ ଵିଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମାଽକ୍ଷରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଗତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
କର୍ମ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ; ବ୍ରହ୍ମା ଅକ୍ଷରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହିପରି, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ବସିଛି ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଂ ଚକ୍ରଂ ନାନୁଵର୍ତଯତୀହ ଯଃ । ଅଘାଯୁରିନ୍ଦ୍ରିଯାରାମୋ ମୋଘଂ ପାର୍ଥ ସ ଜୀଵତି
ଏଭଳି ଚକ୍ରକୁ ଯିଏ ଏଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେନି, ସେ ପାପ ଜୀବନ ଜୀବେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲଗିଥାଏ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ଅପରିଗଣ୍ୟ ଜୀବନ ଜୀବେ ।
ଯସ୍ତ୍ଵାତ୍ମରତିରେଵ ସ୍ଯାଦାତ୍ମତୃପ୍ତଶ୍ଚ ମାନଵଃ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଚ ସଂତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଆତ୍ମାରେ ତୃପ୍ତି ମାନେ, ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କୌଣସି କର୍ମ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ ।
ନୈଵ ତସ୍ଯ କୃତେନାର୍ଥୋ ନାକୃତେନେହ କଶ୍ଚନ। ନ ଚାସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କଶ୍ଚିଦର୍ଥଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ କରିଥିବା କାମରେ କିମ୍ବା ନକରିଥିବା କାମରେ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀରେ ନିର୍ଭର କରେନି ।
ତସ୍ମାଦସକ୍ତଃ ସତତଂ କାର୍ଯଂ କର୍ମ ସମାଚର । ଅସକ୍ତୋ ହ୍ଯାଚରନ୍କର୍ମ ପରମାପ୍ନୋତି ପୁରୂଷଃ
ଏହିପରି, ଆସକ୍ତି ଛାଡି ସଦା ଦାୟିତ୍ୱ କର୍ମ କର; କାରଣ, ଆସକ୍ତି ଛାଡି କର୍ମ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ପାଏ ।
କର୍ମଣୈଵ ହି ସଂସିଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତା ଜନକାଦଯଃ । ଲୋକସଂଗ୍ରହମେଵାପି ସଂପଶ୍ଯନ୍କର୍ତୁମର୍ହସି
କର୍ମ କରି ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଫଳତା ପାଇଥିଲେ; ଏହି ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ତୁମେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ।
ଯଦ୍ଯଦାଚରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତତ୍ତଦେଵେତରୋ ଜନଃ । ସ ଯତ୍ପ୍ରମାଣଂ କୁରୁତେ ଲୋକସ୍ତଦନୁଵର୍ତତେ
ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ଲୋକ କରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ସେ ଯେଉଁ ମାନଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାଏ, ଜଗତ ତାହାକୁ ଅନୁସରେ ।
ନ ମେ ପାର୍ଥାସ୍ତି କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କିଂଚନ । ନାନଵାପ୍ତମଵାପ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତ ଏଵ ଚ କର୍ମଣି
ହେ ପାର୍ଥ, ତିନି ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ; କୌଣସି ଅପ୍ରାପ୍ତ ବସ୍ତୁ ମୋତେ ପାଇବାକୁ ନାହିଁ; ତଥାପି ମୁଁ କର୍ମରେ ଲଗି ରହିଛି ।