ଭଯାଦ୍ରଣାଦୁପରତଂ ମଂସ୍ଯନ୍ତେ ତ୍ଵାଂ ମହାରଥାଃ । ଯେଷାଂ ଚ ତ୍ଵଂ ବହୁମତୋ ଭୂତ୍ଵା ଯାସ୍ଯସି ଲାଘଵମ୍
ବଡ଼ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭାବିବେ ଯେ, ତୁମେ ଭୟରୁ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ ମାନିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ତୁମକୁ ଅମୂଲ୍ୟ ଭାବିବେ।
ଅଵାଚ୍ଯଵାଦାଂଶ୍ଚକ ବହୂନ୍ଵଦିଷ୍ଯନ୍ତି ତଵାହିତାଃ । ନିନ୍ଦନ୍ତସ୍ତଵ ସାମର୍ଥ୍ଯଂ ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ନୁ କିମ୍
ତୁମ ବିପକ୍ଷୀମାନେ ଅନେକ ଅଶ୍ଳୀଳ କଥା କହିବେ, ତୁମ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କ'ଣ ହେବ?
ହତୋ ଵା ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ସ୍ଵର୍ଗଂ ଜିତ୍ଵା ଵା ଭୋକ୍ଷ୍ଯସେ ମହୀମ୍ । ତସ୍ମାଦୁତ୍ତିଷ୍ଠ କୌନ୍ତେଯ ଯୁଦ୍ଧାଯ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ଯଦି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବ, ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇବ; ଯଦି ବିଜୟୀ ହେବ, ପୃଥିବୀର ଉପଭୋଗ କରିବ। ଏହିଠାରୁ, କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉଠ।
ସୁଖଦୁଃଖେ ସମେ କୃତ୍ଵା ଲାଭାଲାଭୌ ଜଯାଜଯୌ । ତତୋ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଯୁଜ୍ଯସ୍ଵ ନୈଵଂ ପାପମଵାପ୍ସ୍ଯସି
ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ହାନି, ବିଜୟ-ପରାଜୟକୁ ସମାନ ଭାବି, ଯୁଦ୍ଧ କର; ଏଭଳି କଲେ କେବେ ତୁମେ ପାପରେ ପଡ଼ିବେ ନାହିଁ।
ଏଷା ତେଽଭିହିତା ସାଙ୍ଖ୍ଯେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋଗେ ତ୍ଵିମାଂ ଶ୍ରୃଣୁ। ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯୁକ୍ତୋ ଯଯା ପାର୍ଥ କର୍ମବନ୍ଧଂ ପ୍ରହାସ୍ଯସି
ଏହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ତୁମକୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା କହିଲି; ଏବେ ଏହିକୁ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ନେଇ, ହେ ପାର୍ଥ, କର୍ମର ବନ୍ଧନ ଛାଡ଼ିପାରିବ।
ନେହାଭିକ୍ରମନାଶୋଽସ୍ତି ପ୍ରତ୍ଯଵାଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ସ୍ଵଲ୍ପମପ୍ଯସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ତ୍ରାଯତେ ମହତୋ ଭଯାତ୍
ଏଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ, କୌଣସି ଖରାପ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ଧର୍ମର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ଵ୍ଯଵସାଯାତ୍ମିକା ବୁଦ୍ଧିରେକେହ କୁରୁନନ୍ଦନ । ବହୁଶାଖା ହ୍ଯନନ୍ତାଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଯୋଽଵ୍ଯଵସାଯିନାମ୍
ଏଠାରେ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଦରକାର; ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅନେକ ଶାଖା ଓ ଅନନ୍ତ।
ଯାମିମାଂ ପୁଷ୍ପିତାଂ ଵାଚଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯଵିପଶ୍ଚିତଃ । ଵେଦଵାଦରତାଃ ପାର୍ଥ ନାନ୍ଯଦସ୍ତୀତି ଵାଦିନଃ
ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିହୀନ, ସେମାନେ ଚମତ୍କାର କଥା କହନ୍ତି, ବେଦର ଶବ୍ଦରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି, ହେ ପାର୍ଥ, ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ।
କାମାତ୍ମାନଃ ସ୍ଵର୍ଗପରା ଜନ୍ମକର୍ମଫଲପ୍ରଦାମ୍ । କ୍ରିଯାଵିଶେଷବହୁଲାଂ ଭୋଗୈଶ୍ଵର୍ଯଗତିଂ ପ୍ରତି
ଯେମାନେ ଭୋଗ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ପୂଜାପାଠ, ଭୋଗ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କଥା କହନ୍ତି।
ଭୋଗୈଶ୍ଵର୍ଯପ୍ରସକ୍ତାନାଂ ତଯାଽପହୃତଚେତସାମ୍ । ଵ୍ଯଵସାଯାତ୍ମିକା ବୁଦ୍ଧିଃ ସମାଧୌ ନ ଵିଧୀଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଓ ଧନରେ ଆସକ୍ତ, ଏହି ପ୍ରକାର କଥାରେ ମନ ହରାଇଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏକାଗ୍ର ବୁଦ୍ଧି ଧ୍ୟାନରେ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯଵିଷଯା ଵେଦା ନିସ୍ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯୋ ଭଵାର୍ଜୁନ । ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ନିତ୍ଯସତ୍ଵସ୍ଥୋ ନିର୍ଯୋଗକ୍ଷେମ ଆତ୍ମଵାନ୍
ବେଦ ତିନି ଗୁଣ ନେଇ କଥା କହେ; ତୁମେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଉପରେ ଉଠ, ହେ ଅର୍ଜୁନ। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଛାଡ଼, ସଦା ଶୁଦ୍ଧତାରେ ରୁହ, ଲାଭ-ହାନିର ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅଟୁଟ ରୁହ।
ଯାଵାନର୍ଥ ଉଦପାନେ ସର୍ଵତଃ ସଂପ୍ଲୁତୋଦକେ। ତାଵାନ୍ସର୍ଵେଷୁ ଵେଦେଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଜାନତଃ
ଏକଥାରେ ଯେପରି ଚାରିପାଖରେ ପାଣି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ କୁଆଁର ଦରକାର ନଥାଏ, ସେପରି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବେଦର ଦରକାର ନାହିଁ।
କର୍ମଣ୍ଯେଵାଧିକାରସ୍ତେ ମା ଫଲେଷୁ କଦା ଚ ନ । ମା କର୍ମଫଲହେତୁର୍ଭୂର୍ମା ତେ ସଙ୍ଗୋଽସ୍ତ୍ଵକର୍ମଣି
ତୁମର ଅଧିକାର କେବଳ କର୍ମ କରିବାରେ, କେବେ ତାହାର ଫଳ ଉପରେ ନୁହେଁ। କର୍ମର ଫଳକୁ ଆଶା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଏବଂ କର୍ମ ନ କରିବାରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନି।
ଯୋଗସ୍ଥଃ କୁରୁ କର୍ମାଣି ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଧନଂଜଯ । ସିଦ୍ଧ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯୋଃ ସମୋ ଭୂତ୍ଵା ସମତ୍ଵଂ ଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ
ଯୋଗରେ ଅଟୁଟ ରୁହି, ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି କର୍ମ କର, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ। ସଫଳତା-ବିଫଳତାରେ ସମ ହେଇଥିବାକୁ 'ସମତା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଯୋଗ।
ଦୂରେଣ ହ୍ଯଵରଂ କର୍ମ ବୁଦ୍ଧିଯୋଗାଦ୍ଧନଂଜଯ। ବୁଦ୍ଧୌ ଶରଣମନ୍ଵିଚ୍ଛ କୃପଣାଃ ଫଲହେତଵଃ
ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ। ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କର; ଯେଉଁମାନେ କର୍ମର ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୟନୀୟ।
ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତୋ ଜହାତୀହକ ଉଭେ ସୁକୃତଦୁଷ୍କୃତେ । ତସ୍ମାଦ୍ଯୋଗାଯ ଯୁଜ୍ଯସ୍ଵ ଯୋଗଃ କର୍ମସୁ କୌଶଲମ୍
ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏଠାରେ ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ଖରାପ କର୍ମ ଦୁହିଁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ତେଣୁ ଯୋଗକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର; କର୍ମରେ ଯୋଗ ହେଉଛି ଦକ୍ଷତା।
କର୍ମଜଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତା ହି ଫଲଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମନୀଷିଣଃ । ଜନ୍ମବନ୍ଧଵିନିର୍ମୁକ୍ତାଃ ପଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯନାମଯମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିସଂଯୁକ୍ତ ଜଣେ, କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳକୁ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରହିତ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଯଦା ତେ ମୋହକଲିଲଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵ୍ଯତିତରିଷ୍ଯତି। ତଦା ଗନ୍ତାସି ନିର୍ଵେଦଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯସ୍ଯ ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ଚ
ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଭ୍ରମର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରିଯିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଥିବା ଓ ଶୁଣିଥିବା ସବୁ ଉପରେ ଉଦାସୀନ ହେଇଯିବ।
ଶ୍ରୁତିଵିପ୍ରତିପନ୍ନା ତେ ଯଦା ସ୍ଥାସ୍ଯତି ନିଶ୍ଚଲା । ସମାଧାଵଚଲା ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଦା ଯୋଗମଵାପ୍ସ୍ଯସି
ଯେତେବେଳେ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିମୂଡ଼ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଚଳ ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଦୃଢ଼ ରହିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ କା ଭାଷା ସମାଧିସ୍ଥସ୍ଯ କେଶଵ । ସ୍ଥିତଧୀଃ କିଂ ପ୍ରଭାଷେତ କିମାସୀତ ଵ୍ରଜେତ କିଂ
ହେ କେଶବ, ଯିଏ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧି ରଖିଛି, ସେ ଜଣେ କିପରି କଥା କହେ, କିପରି ବସେ, କିପରି ଚାଲେ?
ପ୍ରଜହାତି ଯଦା କାମାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପାର୍ଥ ମନୋଗତାନ୍। ଆତ୍ମନ୍ଯେଵାତ୍ମନା ତୁଷ୍ଟଃ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞସ୍ତଦୋଚ୍ଯତେ
ହେ ପାର୍ଥ, ଯେଉଁ ଜଣେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଛାଡିଦେଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ସେ ଜଣେ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିବାନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦୁଃଖେଷ୍ଵନୁଦ୍ଵିଗ୍ନମନାଃ ସୁଖେଷୁ ଵିଗତସ୍ପୃହଃ। ଵୀତରାଗଭଯକ୍ରୋଧଃ ସ୍ଥିତଧୀର୍ମୁନିରୁଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ମନ ରଖିଥାଏ, ସୁଖରେ ଆଶା ରହିନାହିଁ, ଯିଏ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ଜଣେ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ମୁନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଃ ସର୍ଵତ୍ରାନଭିସ୍ନେହସ୍ତତ୍ତତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ନାଭିନନ୍ଦତି ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ତସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ଯିଏ ସମସ୍ତଠାରେ ଅନାସକ୍ତ, ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ମିଳିଲେ ନା ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ନା ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେ ଜଣେ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିବାନ୍।
ଯଦା ସଂହରତେ ଚାଯଂ କୂର୍ମୋଽଙ୍ଗାନୀଵ ସର୍ଵଶଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ତାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ କୁମି ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଭିତରେ ଖେଚି ନେଇଥିବା ପ୍ରକାରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ତାର ବିଷୟରୁ ଦୂର କରେ, ସେ ଜଣେ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିବାନ୍।
ଵିଷଯା ଵିନିଵର୍ତନ୍ତେ ନିରାହାରସ୍ଯ ଦେହିନଃ। ରସଵର୍ଜଂ ରସୋଽପ୍ଯସ୍ଯ ପରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଵର୍ତତେ
ଯିଏ ଆହାରରୁ ବିରତ ରହିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ବିଷୟଗୁଡିକ ଦୂର ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ରସ ଅନୁଭୂତି ରହିଯାଏ; ଏହି ରସ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେଖିଲେ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ଯତତୋ ହ୍ଯପି କୌନ୍ତେଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵିପଶ୍ଚିତଃ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରମାଥୀନି ହରନ୍ତି ପ୍ରସଭଂ ମନଃ
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ତୀବ୍ର ଭାବେ ତାଙ୍କର ମନକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ।
ତାନି ସର୍ଵାଣି ସଂଯମ୍ଯ ଯୁକ୍ତ ଆସୀତ ମତ୍ପରଃ । ଵଶେ ହି ଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯାମି ତସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୋ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ; ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନ୍ପୁଂସଃ ସଙ୍ଗସ୍ତେଷୂପଜାଯତେ। ସଙ୍ଗାତ୍ସଂଜାଯତେ କାମଃ କାମାତ୍କ୍ରୋଧୋଽଭିଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟଗୁଡିକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଥିରୁ ତାଙ୍କର ମନରେ ଆସକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଆସକ୍ତିରୁ ଆଶା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଆଶାରୁ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କ୍ରୋଧାଦ୍ଭଵତି ସଂମୋହଃ ସଂମୋହାତ୍ସ୍ମୃତିଵିଭ୍ରମଃ । ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶାଦ୍ବୁଦିନାଶୋ ବୁଦ୍ଧିନାଶାତ୍ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
କ୍ରୋଧରୁ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଭ୍ରମରୁ ସ୍ମୃତି ଭ୍ରାନ୍ତି ହୁଏ; ସ୍ମୃତି ଭ୍ରାନ୍ତିରୁ ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିଯୁକ୍ତୈସ୍ତୁ ଵିଷଯାନିନ୍ଦ୍ରିଯୈଶ୍ଚରନ୍ । ଆତ୍ମଵଶ୍ଯୈର୍ଵିଧେଯାତ୍ମା ପ୍ରସାଦମଧିଗଚ୍ଛତି
ଯିଏ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଚାଲେ, ସେ ଜଣେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।