କେ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରାହରଂସ୍ତତ୍ର ଯୁଦ୍ଧେ ହୃଦଯକମ୍ପନେ । ମାମକାଃ ପାଣ୍ଡଵେଯା ଵା ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସଞ୍ଜଯ
ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ କିଏ ଆକ୍ରମଣ କଲା, ଯାହାରେ ହୃଦୟ କମ୍ପିଗଲା? ସେମାନେ ମୋର କିମ୍ବା ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ପୁଅ? ମୋତେ କୁହ, ସଞ୍ଜୟ।
କସ୍ଯ ସେନାସମୁଦଯେ ଗନ୍ଧୋ ମାଲ୍ଯସମୁଦ୍ଭଵଃ । ଵାଯୁଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଶ୍ଚୈଵ ଯୋଧାନାମଭିଗର୍ଜତାମ୍
କାହା ସେନାରେ ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ ଉଠିଲା, ବାତାସ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ?
ଉଭଯୋଃ ସେନଯୋସ୍ତତ୍ର ଯୋଧା ଜହୃଷିରେ ତଦା। ସ୍ରଜଃ ସମାଃ ସୁଗନ୍ଧାନାମୁଭଯତ୍ର ସମୁଦ୍ଭଵଃ
ସେହି ସମୟରେ ଦୁଇଟି ସେନାର ଯୋଧାମାନେ ଖୁସି ହେଲେ; ଦୁଇପଟେ ସମାନ ଭାବରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲର ମାଳା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ସଂହତାନାମନୀକାନାଂ ଵ୍ଯୂଢାନାଂ ଭରତର୍ଷଭ । ସଂସର୍ଗାତ୍ସମୁଦୀର୍ଣାନାଂ ଵିମର୍ଦଃ ସୁମହାନଭୂତ୍
ଓ ବରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ସେନା ଏକାଠି ହୋଇ ଭଳିଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା, ସେମାନଙ୍କର ମିଶିବାରୁ ବଡ଼ ଝଂପ ହେଲା।
ଵାଦିତ୍ରଶବ୍ଦସ୍ତୁମୁଲଃ ଶଙ୍ଖଭେରୀଵିମିଶ୍ରିତଃ। ଶୂରାଣାଂ ରଣଶୂରାଣାଂ ଗର୍ଜତାମିତରେତରମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତ୍ର, ଶଂଖ ଓ ଢୋଳର ତୁମୁଳ ଶବ୍ଦ ଚାରିପଟେ ଗୁଞ୍ଜିଲା; ସେନାର ସାହସୀ ଯୋଧାମାନେ ଏକାଉଁ ଦ୍ୱନି କରି ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ଉଭଯୋଃ ସେନଯୋ ରାଜନ୍ମହାନ୍ଵ୍ଯତିକରୋଽଭଵତ୍। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଵୀକ୍ଷମାଣାନାଂ ଯୋଧାନାଂ ଭରତର୍ଷଭ। କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ଚ ନଦତାଂ ସୈନ୍ଯାନାଂ ଚ ପ୍ରହୃଷ୍ଯତାମ୍
ଓ ରାଜା, ଦୁଇଟି ସେନା ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଯୋଧାମାନେ ଏକାଉଁକୁ ଦେଖି ଦେଖି ରହିଲେ, ହାତୀମାନେ ଗଜଗଜାଇଲେ, ସେନାମାନେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଲେ।
ତଂ ତଥା କୃପଯାଵିଷ୍ଟମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକୁଲେକ୍ଷଣମ୍ । ଵିଷୀଦନ୍ତମିଦଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ମଧୁସୂଦନଃ
ଏଭଳି କ୍ରୁପାରେ ଭରି ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁ ଓ ବିଚଳିତ ମନରେ ଦୁଃଖିତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମଧୁସୂଦନ କହିଲେ।
କୁତସ୍ତ୍ଵା କଶ୍ମଲମିଦଂ ଵିଷମେ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଅନାର୍ଯଜୁଷ୍ଟମସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମକୀର୍ତିକରମର୍ଜୁନ
ଅର୍ଜୁନ, ଏହି ସମୟରେ ଏହି ଦୁଃଖ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା? ଏହା ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ନ ସ୍ଵର୍ଗ ଦେଇପାରେ, ନ କି ମାନ।
କ୍ଲୈବ୍ଯଂ ମା ସ୍ମ ଗମଃ ପାର୍ଥ ନୈତତ୍ତ୍ଵଯ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ। କ୍ଷୁଦ୍ରଂ ହୃଦଯଦୌର୍ବଲ୍ଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵୋତ୍ତିଷ୍ଠ ପରଂତପ
ପାର୍ଥ, ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଛୋଟ ମନର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଛାଡ଼ି ଉଠ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟ କରୁଥିବା।
କଥଂ ଭୀଷ୍ମମହଂ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଦ୍ରୋଣଂ ଚ ମଧୁସୂଦନ । ଇଷୁଭିଃ ପ୍ରତିଯୋତ୍ସ୍ଯାମି ପୂଜାର୍ହାଵରିସୂଦନ
ମଧୁସୂଦନ, ମୁଁ କିପରି ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି? ସେମାନେ ଆଦର ଯୋଗ୍ୟ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ।
ଗୁରୂନହତ୍ଵା ହି ମହାନୁଭାଵାନ୍ ଶ୍ରେଯୋ ଭୋକ୍ତୁଂ ଭେକ୍ଷମପୀହ ଲୋକେ। ହତ୍ଵାର୍ଥକାମାଂସ୍ତୁ ଗୁରୂନିହୈଵ ଭୁଞ୍ଜୀଯ ଭୋଗାନ୍ରୁଧିରପ୍ରଦିଗ୍ଧାନ୍
ଏହି ଲୋକରେ ଏହି ମହାନ ଗୁରୁମାନେ ମାନେ ମାରିବାଠାରୁ ଭିକ୍ଷା ଖାଇବା ଭଲ; ଯଦି ଗୁରୁମାନେ ଧନ ଚାହିଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମାରିଲେ ମୋ ଭୋଗ ରକ୍ତରେ ଦୂଷିତ ହେବ।
ନ ଚୈତଦ୍ଵୀଦ୍ମଃ କତରନ୍ନୋ ଗରୀଯୋ ଯଦ୍ଵା ଜଯମ ଯଦି ଵା ନୋ ଜଯେଯୁଃ। ଯାନେଵ ହତ୍ଵା ନ ଜିଜୀଵିଷାମ- ସ୍ତେଽଵସ୍ଥିତାଃ ପ୍ରମୁଖେ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଃ
ଆମ ପାଇଁ କଣ ଭଲ, ଆମେ ଜିତିବା କି ସେମାନେ ଆମକୁ ଜିତିବେ, ଏହା ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ; ଯେଉଁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମାରିଲେ ଆମେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହିବା ନାହିଁ, ସେମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଉଭା ଅଛନ୍ତି।
କାର୍ପଣ୍ଯଦୋଷୋପହତସ୍ଵଭାଵଃ ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ଧର୍ମସଂମୂଢଚେତାଃ। ଯଚ୍ଛ୍ରେଯଃ ସ୍ଯାନ୍ନିଶ୍ଚିତଂ ବ୍ରୂହି ତନ୍ମେ ଶିଷ୍ଯସ୍ତେଽହଂ ଶାଧି ମାଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରପନ୍ନମ୍
ମୋର ସ୍ଵଭାବ କ୍ଲେଶର ଦୋଷରେ ଅପହୃତ, ଧର୍ମରେ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ; ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି—ଯାହା ଭଲ, ନିଶ୍ଚୟ କରି କହ; ମୁଁ ତୁମ ଶିଷ୍ୟ, ମୋତେ ଶିଖାଅ, ମୁଁ ତୁମର ଶରଣ ନେଇଛି।
ନ ହି ପ୍ରପଶ୍ଯାମି ମମାପନୁଦ୍ଯା- ଦ୍ଯଚ୍ଛୋକମୁଚ୍ଛୋଷଣମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମ୍। ଅଵାପ୍ଯ ଭୂମାଵସପତ୍ନମୃଦ୍ଧଂ ରାଜ୍ଯଂ ସୁରାଣାମପି ଚାଧିପତ୍ଯମ୍
ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ହେଉଛି, ଏହି ଦୁଃଖ କିପରି ଦୂର ହେବ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ଯଦି ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅପରାଜିତ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଦେବମାନେ ଉପରେ ଶାସନ ମିଳିଥାଏ ମଧ୍ୟ।
ଏଵମୁକତ୍ଵା ହୃଷୀକେଶଂ ଗୁଡାକେଶଂ ପରଂତପ । ନ ଯୋତ୍ସ୍ଯ ଇତି ଗୋଵିନ୍ଦମୁକ୍ତ୍ଵା ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵ ହ
ଏଭଳି ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କହି, ଗୁଡାକେଶ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା, 'ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ' ଭାବେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ କହି, ଚୁପ ହେଲେ।
ତମୁଵାଚ ହୃଷୀକେଶଃ ପ୍ରହସନ୍ନିଵ ଭାରତ। ସେନଯୋରୁଭଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଵିଷୀଦନ୍ତମିଦଂ ଵଚଃ
ଓ ଭାରତ, ଦୁଇଟି ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ହୃଷୀକେଶ ହସି ହସି କହିଲେ।
ଅଶୋଚ୍ଯାନନ୍ଵଶୋଚସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଵାଦାଂଶ୍ଚ ଭାଷସେ। ଗତାସୂନଗତାସୂଂଶ୍ଚ ନାନୁଶୋଚନ୍ତି ପାଣ୍ଡିତାଃ
ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ; ତୁମେ ଜ୍ଞାନର କଥା କହୁଛ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜୀବ ଓ ମୃତ ଉଭୟ ପାଇଁ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନତ୍ଵେଵାହଂ ଜାତୁ ନାସଂ ନ ତ୍ଵଂ ନେମେ ଜନାଧିପାଃ। ନ ଚୈଵ ନଭଵିଷ୍ଯାମଃ ସର୍ଵେ ଵଯମତଃ ପରମ୍
ମୁଁ, ତୁମେ, ଏହି ରାଜାମାନେ—କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହିନ ଥିଲୁ ନାହିଁ; ଆମେ ସବୁବେଳେ ଅଛିବା, ପରେ ମଧ୍ୟ ଅଛିବା।
ଦେହିନୋଽସ୍ମିନ୍ଯଥା ଦେହେ କୌମାରଂ ଯୌଵନଂ ଜରା। ତଥା ଦେହାନ୍ତରପ୍ରାପ୍ତିର୍ଧୀରସ୍ତତ୍ର ନ ମୁହ୍ଯତି
ଏହି ଦେହରେ ଯେପରି ଦେହୀ କୁମାର, ଯୁବକ, ବୃଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଯାଏ, ସେପରି ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନୀ ଏଥିରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ମାତ୍ରାସ୍ପର୍ଶାସ୍ତୁ କୌନ୍ତେଯ ଶୀତୋଷ୍ଣସୁଖଦୁଃଖଦାଃ । ଆଗମାପାଯିନୋଽନିତ୍ସ୍ଯାସ୍ତାଂସ୍ତିତିକ୍ଷସ୍ଵ ଭାରତ
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଠଣ୍ଡା, ଗରମ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଏମାନେ ଆସିଯାନ୍ତି ଓ ଯାଯାନ୍ତି, ଅସ୍ଥାୟୀ—ଏମାନେକୁ ସହିବାକୁ ଶିଖ, ଓ ଭାରତ।
ଯଂ ହି ଵ୍ଯଥଯନ୍ତ୍ଯେତେ ପୁରୁଷଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ସମଦୁଃଖସୁଖଂ ଧୀରଂ ସୋଽମୃତତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ସମାନ ଭାବରେ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ, ଯିଏ ଧୈର୍ୟ ଧରି ରହେ, ସେଉଁଠି ଅମରତ୍ୱ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ନାସତୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଭାଵୋ ନାଭାଵୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସତଃ। ଉଭଯୋରପି ଦୃଷ୍ଟୋଽନ୍ତସ୍ତ୍ଵନଯୋସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃକ
ଅସତ୍ୟର କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ୟର କେବେ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟିର ଅନ୍ତ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଥିବା ଜଣେ ଜଣେ ଜାଣନ୍ତି।
ଅଵିନାଶି ତୁ ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ଯେନ ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍। ଵିନାଶମଵ୍ଯଯସ୍ଯାସ୍ଯ ନ କଶ୍ଚିତ୍କର୍ତୁମର୍ହତି
ଯେଉଁ ଜିନିଷ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ତାକୁ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ଅବିନାଶୀର ନାଶ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଅନ୍ତଵନ୍ତ ଇମେ ଦେହା ନିତ୍ଯସ୍ଯୋକ୍ତାଃ ଶରୀରିଣଃ । ଅନାଶିନୋଽପ୍ରମେଯସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଭାରତ
ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକର ଅନ୍ତ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଏହାରେ ବସିଛି ସେ ନିତ୍ୟ, ଅନଶ୍ୱର ଓ ଅପରିମାପ୍ୟ। ତେଣୁ, ହେ ଭାରତ, ଯୁଦ୍ଧ କର।
ଯ ଏନଂ ଵେତ୍ତି ହନ୍ତାରଂ ଯଶ୍ଚୈନଂ ମନ୍ଯତେ ହତମ୍। ଉଭୌ ତୌ ନ ଵିଜାନୀତୋ ନାଯଂ ହନ୍ତି ନ ହନ୍ଯତେ
ଯିଏ ଏହାକୁ ହତ୍ୟାକାରୀ ଭାବେ ଭାବେ, କିମ୍ବା ହତ ହେଲା ବୋଲି ଭାବେ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ନ ହତ୍ୟା କରେ, ନ ହତ ହୁଏ।
ନ ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ଵା କଦାଚି- ନ୍ନାଯଂ ଭୂତ୍ଵା ଭଵିତା ଵା ନ ଭୂଯଃ । ଅଜୋ ନିତ୍ଯଃ ଶାଶ୍ଵତୋଽଯଂ ପୁରାଣୋ ନ ହନ୍ତଯେ ହନ୍ଯମାନେ ଶରୀରେ
ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା ଥିବା ପରେ ପୁଣି ନାସ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ପୁରାତନ। ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମରେ ନାହିଁ।
ଵେଦାଵିନାଶିନଂ ନିତ୍ଯଂ ଯ ଏନମଜମଵ୍ଯଯମ୍। କଥଂ ସ ପୁରୁଷଃ ପାର୍ଥ କଂ ଘାତଯତି ହନ୍ତି କମ୍
ହେ ପାର୍ଥ, ଯଦି ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ, ନିତ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବୋଲି ଜାଣ, ତେବେ କିପରି କେହି କାହାକୁ ମାରିପାରିବ, କିମ୍ବା ମାରିବାକୁ ଲାଗେଇପାରିବ?
ଵାସାଂସି ଜୀର୍ଣାନି ଯଥା ଵିହାଯ ନଵାନି ଗୃହ୍ଣାନି ନରୋଽପରାଣି। ତଥା ଶରୀରାଣି ଵିହାଯ ଜୀର୍ଣା- ନ୍ଯନ୍ଯାନି ସଂଯାତି ନଵାନି ଦେହୀ
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ପୁରୁଣା ପୋଶାକ ଛାଡ଼ି ନୂଆ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧେ, ସେପରି ଦେହୀ ପୁରୁଣା ଦେହ ଛାଡ଼ି ନୂଆ ଦେହ ଧାରଣ କରେ।
ନୈନଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ନୈନଂ ଦହତି ପାଵକଃ। ନ ଚୈନଂ କ୍ଲେଦଯନ୍ତ୍ଯାପୋ ନ ଶୋଷଯତି ମାରୁତଃ
ଏହାକୁ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର କାଟିପାରେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଜଳାଇପାରେ ନାହିଁ, ପାଣି ଭିଜେଇପାରେ ନାହିଁ, ବାତାସ ଶୁଖାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଅଚ୍ଛେଦ୍ଯୋଽଯମଦାହ୍ଯୋଽଯମକ୍ଲେଦ୍ଯୋଽଶୋଷ୍ଯ ଏଵ ଚ। ନିତ୍ଯଃ ସର୍ଵଗତଃ ସ୍ଥାଣୁରଚଲୋଽଯଂ ସନାତନଃ
ଏହାକୁ କେହି କାଟିପାରେ ନାହିଁ, ଜଳାଇପାରେ ନାହିଁ, ଭିଜେଇପାରେ ନାହିଁ, ଶୁଖାଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତଠାରେ ରହିଛି, ଅଚଳ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଶାଶ୍ୱତ।