ରଥାନାଂ ଚକ୍ରରକ୍ଷାଶ୍ଚ ପାଦରକ୍ଷାଶ୍ଚ ଦନ୍ତିନାମ୍। ଅଭଵନ୍ଵାହିନୀମଧ୍ଯେ ଶତାନାମଯୁତାନି ଷଟ୍
ରଥର ଚକ୍ରର ରକ୍ଷାକାରୀ, ହାତୀର ପଦର ରକ୍ଷାକାରୀ, ସେନାର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ; ସେମାନେ ଛଅ ଲକ୍ଷ ଥିଲେ।
ପାଦାତାଶ୍ଚାଗ୍ରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ଧନୁଶ୍ଚର୍ମାସିପାଣଯଃ । ଅନେକଶତସାହସ୍ରା ନଖରପ୍ରାସଯୋଧିନଃ
ପଦାତୀମାନେ ଆଗରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଧନୁଷ, ଢାଳ ଓ ତଳୱାର ହାତରେ ନେଇ; ଅନେକ ହଜାର ନଖ ଓ ବର୍ଚ୍ଛ ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଦଶୈକା ଚ ତଵ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭାରତ। ଅଦୃଶ୍ଯତ ମହାରାଜ ଗଙ୍ଗେଵ ଯମୁନାନ୍ତରା
ବାରତ, ତୁମର ପୁଅର ଏଗାର ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଦେଖାଗଲା, ରଜା, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପରି।
ଅର୍କ୍ଷାଂହିଣୀଂ ଦଶୈକାଂ ଚ ଵ୍ଯୂଢାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। କଥମଲ୍ପେନ ସୈନ୍ଯେନ ପ୍ରତ୍ଯଵ୍ଯୂହତ ପାଣ୍ଡଵଃ
ଏଗାର ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଗଠିତ ଦେଖି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଚିନ୍ତା କଲେ, କିପରି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏତେ ଛୋଟ ସେନା ନେଇ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବେ।
ଯୋ ଵେଦ ମାନୁଷଂ ଵ୍ଯୂହଂ ଦୈଵଂ ଗାନ୍ଧର୍ଵମାସୁରମ୍ । କଥଂ ଭୀଷ୍ମଂ ସ କୌନ୍ତେଯଃ ପ୍ରତ୍ଯଯୂହତ ସଞ୍ଜଯ
ଯିଏ ମାନବ, ଦେବ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ଆସୁର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଣପରିପାଟି ଜାଣିଥିଲେ—ସେ କୌନ୍ତୀପୁତ୍ର କିପରି ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ତାଙ୍କ ସେନା ଗଠିତ କଲେ, ସଞ୍ଜୟ?
ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଣ୍ଯନୀକାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯୂଢାନି ପାଣ୍ଡଵଃ। ଅଭ୍ଯଭାଷତ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମରାଜୋ ଧନଞ୍ଜଯମ୍
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କର ସେନା ଗଠିତ ଦେଖି, ଧର୍ମପରାୟଣ ରଜା, ଧର୍ମରାଜ, ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମହର୍ଷେର୍ଵଚନାତ୍ତାତ ଵେଦଯନ୍ତି ବୃହସ୍ପତେଃ । ସଂହତାନ୍ଯୋଧଯେଦଲ୍ପାନ୍କାମଂ ଵିସ୍ତାରଯେଦ୍ବହୂନ୍
ହେ ପ୍ରିୟ, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ତୁମେ ତୁମ ସେନାକୁ ଏକତ୍ର କରି, ଅଳ୍ପ ସଂଖ୍ୟକ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କର। ଯଦି ଚାହଁ, ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତୁମେ ତୁମ ସେନାକୁ ଛିଟାଇ ଦେଇପାର।
ସୂଚୀମୁଖମନୀକଂ ସ୍ଯାଦଲ୍ପାନାଂ ବହୁଭିଃ ସହ। ଅସ୍ମାକଂ ଚ ତଥା ସୈନ୍ଯମଲ୍ପୀଯଃ ସୁତରାଂ ପରୈଃ
ଅଳ୍ପ ସଂଖ୍ୟକ ଦଳ ପାଇଁ ସୂଚୀର ଆକୃତିର ବ୍ୟୁହ ହେବା ଉଚିତ, ଯାହା ବହୁ ସେନା ସାମ୍ନାରେ ଥାଏ। ଆମ ଅଳ୍ପ ସେନା ଯଦି ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ ସେନା ସାମ୍ନାରେ ରହିଥାଏ, ସେହିପରି ଆକୃତି ରଖିବା ଉଚିତ।
ଏତଦ୍ଵଚନମାଜ୍ଞାଯ ମହର୍ଷେର୍ଵ୍ଯୂହ ପାଣ୍ଡଵ । ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମରାଜଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ପାଣ୍ଡଵଃ
ଏହି ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ହେ ପାଣ୍ଡବ, ସେନାକୁ ବ୍ୟୁହରେ ବିନ୍ୟାସ କର। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରାଜ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଏଷ ଵ୍ଯୂହାମି ତେ ଵ୍ଯୂହଂ ରାଜସତ୍ତମ ଦୁର୍ଜଯମ୍। ଅଚଲଂ ନାମ ଵଜ୍ରାଖ୍ଯଂ ଵିହିତଂ ଵଜ୍ରପାଣିନା
ହେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଅଜୟ୍ୟ ବ୍ୟୁହ ରଚିବି, ଯାହାକୁ 'ଅଚଳ' କିମ୍ବା 'ବଜ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ବ୍ୟୁହକୁ ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବତା ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
ଯଃ ସ ଵାତ ଇଵୋଦ୍ଭୂତଃ ସମରେ ଦୁଃସହଃ ପରୈଃ। ସ ନଃ ପୁରୋ ଯୋତ୍ସଯତେ ଵୈ ଭୀମଃ ପ୍ରହରତାଂ ଵରଃ
ଏହି ବ୍ୟୁହ ବାୟୁ ପରି ଉଠିଯାଏ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏହାକୁ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ବ୍ୟୁହର ଆଗ୍ରଭାଗରେ ଭୀମ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରବଳ ଯୋଦ୍ଧା, ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ।
ତେଜାଂସି ରିପୁସୈନ୍ଯାନାଂ ମୃଦ୍ଗନ୍ପୁରୁଷସତ୍ତମଃ। ଅଗ୍ନେଽଗ୍ରଣୀର୍ଯୋତ୍ସ୍ଯତି ନୋ ଯୁଦ୍ଧୋପାଯଵିଚକ୍ଷଣଃ
ଶତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କ ତେଜକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, ପ୍ରବଳ ଭୀମ, ଅଗ୍ନି ପରି ଆଗରେ ରହି, ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଭାବେ ଆମ ପକ୍ଷରୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ।
ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁରଵଃ ସର୍ଵେ ଦୁର୍ଯୋଧନପୁରୋଗମାଃ। ନିଵର୍ତିଷ୍ଯନ୍ତି ସଂତ୍ରସ୍ତାଃ ସିଂହଂ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗା ଯଥା
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁର୍ୟୋଧନ ସହିତ ସମସ୍ତ କୌରବ ଭୟରେ ପଛକୁ ହଟିଯିବେ, ଯେପରି ଛୋଟ ପଶୁମାନେ ସିଂହକୁ ଦେଖି ଭଗିଯାନ୍ତି।
ତଂ ସର୍ଵେ ସଂଶ୍ରଯିଷ୍ଯାମଃ ପ୍ରାକାରମକୁତୋଭଯାଃ । ଭୀମଂ ପ୍ରହରତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦେଵାରାଜମିଵାମରାଃ
ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା, ଭୟହୀନ ପ୍ରାଚୀର ଭଳି ଭୀମଙ୍କୁ, ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧା, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ନିଜ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ନ ହି ସୋଽସ୍ତି ପୁମାଁଲ୍ଲୋକେ ଯଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଂ ଵୃକୋଦରମ୍। ଦ୍ରଷ୍ଟୁମତ୍ଯୁଗ୍ରକର୍ମାଣଂ ଵିଷହେତ ନରର୍ଷଭମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ମଣିଷ ନାହାନ୍ତି, ଯିଏ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଭୀମଙ୍କୁ, ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଏହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଦେଖି ସହିପାରିବ।
ଭୀମସେନୋ ଗଦାଂ ବିଭ୍ରଦ୍ଵଜ୍ରସାରମଯୀଂ ଦୃଢାମ୍ । ଚରନ୍ଵେଗେନ ମହତା ସମୁଦ୍ରମପି ଶୋଷଯେତ୍
ଭୀମସେନ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼, ବଜ୍ର ସମାନ ଗଦା ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ବିପୁଳ ଗତିରେ ସାଗରକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଇପାରିବେ।
ଭୀମସେନଂ ତଦା ରାଜନ୍ଦର୍ଶଯସ୍ଵ ମହାବଲମ୍ । କେକଯା ଧୃଷ୍ଟକେତୁଶ୍ଚ ଚେକିତାନଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ହେ ରାଜା, ସେଠାରେ ପ୍ରବଳ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଦେଖାଅ। କେକୟ, ଧୃଷ୍ଟକେତୁ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଚେକିତାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଅ।
ଏତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ସାମାତ୍ଯାଃ ପ୍ରକର୍ଷନ୍ତୋ ଜନାଧିପ । ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଦାଯାଦାନିତି ବୀଭତ୍ସୁରବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତୁ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଣନ୍ତୁ—ଏହିପରି କହିଲେ ଭୀମସେନ।
ବ୍ରୁଵାଣଂ ତୁ ତଥା ପାର୍ଥଂ ସର୍ଵସୈନ୍ଯାନି ଭାରତ । ଅପୂଜଯଂସ୍ତଦା ଵାଗ୍ଭିରନୁକୂଲାଭିରାହଵେ
ପାର୍ଥ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ଅନୁକୂଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାବାହୁସ୍ତଥା ଚକ୍ରେ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ଵ୍ଯୂହ୍ଯ ତାନି ବଲାନ୍ଯାଶୁ ପ୍ରଯଯୌ ଫଲ୍ଗୁନସ୍ତଥା
ଏପରି କହି, ପ୍ରବଳ ବାହୁ ଧନଞ୍ଜୟ ସେନାକୁ ଏହିପରି ବ୍ୟୁହରେ ବିନ୍ୟାସ କଲେ ଏବଂ ଫଳ୍ଗୁନ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ସଂପ୍ରଯାତାନ୍କୁରୂନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାଣ୍ଡଂଵାନାଂ ମହାଚମୂଃ। ଗଙ୍ଗେଵ ପୂର୍ଣା ସ୍ତିମିତା ସ୍ପନ୍ଦମାନା ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
କୌରବ ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବା ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ଉତ୍କଳ ଗଙ୍ଗା ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ତରଙ୍ଗିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଭୀମସେନୋଽଗ୍ରଣୀସ୍ତେଷାଂ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ନକୁଲଃ ସହଦେଵଶ୍ଚ ଧୃଷ୍ଟକେତୁଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵଃ
ସେମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଭୀମସେନ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିଲେ, ସହିତ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ନକୁଳ, ସହଦେବ ଏବଂ ରାଜା ଧୃଷ୍ଟକେତୁ ଥିଲେ।
ଵିରାଟଶ୍ଚ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ରାଜାଥାକ୍ଷୌହିଣୀଵୃତଃ । ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହ ପୁତ୍ରୈଶ୍ଚ ସୋଽଭ୍ଯରକ୍ଷତ ପୃଷ୍ଠତଃ
ତାପରେ ରାଜା ବିରାଟ ତାଙ୍କ ଦଳ ସହିତ, ଭାଇମାନେ ଓ ପୁଅମାନେ ସହିତ, ପଛ ଦିଗରୁ ସେନାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଚକ୍ରରକ୍ଷୌ ତୁ ଭୀମସ୍ଯ ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ରୌ ମହାଦ୍ଯୁତୀ। ଦ୍ରୌପଦେଯାଃ ସସୌଭଦ୍ରାଃ ପୃଷ୍ଠଗୋପାସ୍ତରସ୍ଵିନଃ
ଭୀମଙ୍କ ଦୁଇ ପାଖରୁ ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନେ ସଉଭଦ୍ର ସହିତ ଶୀଘ୍ରତାରେ ପଛ ଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନଶ୍ଚ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯସ୍ତେଷାଂ ଗୋପ୍ତା ମହାରଥଃ । ସହିତଃ ପୃତନାଶୂରୈଃ ରଥମୁଖ୍ଯୈଃ ପ୍ରଭଦ୍ରକୈଃ
ଦ୍ରୁପଦନନ୍ଦନ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସେଇ ମହାବୀର ରଥୀ, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ସେଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ସାହସୀ ଯୋଦ୍ଧା, ପ୍ରମୁଖ ରଥୀ ଓ ପ୍ରଭଦ୍ରକ ମାନେ ଥିଲେ ।
ଶିଖଣ୍ଡୀ ତୁ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦର୍ଜୁନେନାଭିରକ୍ଷିତଃ। ଯତ୍ତୋ ଭୀଷ୍ମଵିନାଶାଯ ପ୍ରଯଯୌ ଭରତର୍ଷଭ
ତାପରେ ଶିଖଣ୍ଡୀ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରକ୍ଷା ତଳେ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ ।
ପୃଷ୍ଠତୋଽପ୍ଯର୍ଜୁନସ୍ଯାସୀଦ୍ଯୁଯୁଧାନୋ ମହାବଲଃ । ଚକ୍ରରକ୍ଷୌ ତୁ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯୌ ଯୁଧାମନ୍ଯୂତ୍ତମୋଜସୌ
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପଛରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁୟୁଧାନ ଥିଲେ । ଦୁଇ ପାଞ୍ଚାଳ, ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ଓ ଉତ୍ତମୌଜାସ, ତାଙ୍କ ରଥର ଚକାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।
ରାଜା ତୁ ମଧ୍ଯମାନୀକେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ବୃହଦ୍ଭୀଃ କୁଞ୍ଜରୈର୍ମତ୍ତୈଶ୍ଚଲଦ୍ଭିରଚଲୈରିଵ
ମଧ୍ୟଭାଗରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀମାନେ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ଚଳିଥିଲେ ଏବଂ ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଚଳିତ ପାହାଡ଼ ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯାଥ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞସେନୋ ମହାମନାଃ । ଵିରାଟମନ୍ଵଯାତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପାଣ୍ଡଵାର୍ଥଂ ପରାକ୍ରମୀ
ପାଞ୍ଚାଳ ଯଜ୍ଞସେନ, ମହାମନା ଓ ନିଜ ସେନା ସହିତ, ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଲାଗି ଶୂର ବୀରାଟଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ ।
ତେଷାମାଦିତ୍ଯଚନ୍ଦ୍ରାଭାଃ କନକୋତ୍ତମଭୂଷଣାଃ । ନାନାଚିହ୍ନଧରା ରାଜନ୍ରଥେଷ୍ଵାସନ୍ମହାଧ୍ଵଜାଃ
ହେ ରାଜନ୍, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଥମାନେ ଉପରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପତାକା ଫଡ଼ୁଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ।