ଶଙ୍ଖଦୁନ୍ଦୁଭିଘୋଷୈଶ୍ଚ ସିଂହନାଦୈଶ୍ଚ ଭାରତ। ହଯହେଷିତନାଦୈଶ୍ଚ ରଥନେମିସ୍ଵନୈସ୍ତଥା
ଶଙ୍ଖ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଶବ୍ଦ, ସିଂହର ଦହାଡ଼, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ହେଁହେଁ ଓ ରଥର ଚକ୍ରର ଗୁଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା।
ଗାଜାନାଂ ବୃହତାଂ ଚୈଵ ଯୋଧାନାଂ ଚାପି ଗର୍ଜତାମ୍। କ୍ଷ୍ଵେଲିତାସ୍ଫୋଟିତୋତ୍କ୍ରୁଷ୍ଟୈସ୍ତୁମୁଲଂ ସର୍ଵତୋଽଭଵତ୍
ବଡ଼ ହାତୀମାନେ ତୁର୍ୟାଇଲେ, ଯୋଧାମାନେ ଗର୍ଜନ କରିଲେ, ଚିତ୍କାର, ଥପ୍ପଡ଼ ଓ ଯୁଦ୍ଧର ନାଦରେ ଚାରିପାଖରେ ଉତ୍ତେଜନା ଛାଇଗଲା।
ଉଦତିଷ୍ଠନ୍ମହାରାଜ ସର୍ଵଂ ଯୁକ୍ତମଶେଷତଃ । ସୂର୍ଯୋଦଯେ ମହତ୍ସୈନ୍ଯଂ କୁରୁପାଣ୍ଡଵସେନଯୋଃ
ମହାରାଜ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ, କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ବଡ଼ ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୟାରି ହୋଇ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଉଡ଼ିଲା।
ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତଵ ପୁତ୍ରାଣାଂ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ତଥୈଵ ଚ। ଦୁଷ୍ପ୍ରଧୃଷ୍ଯାଣି ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ସଶସ୍ରକଵଚାନି ଚ
ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମର ପୁଅମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର-କବଚ ପିନ୍ଧି ଅପରାଜିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରକାଶେ ସୈନ୍ଯାନି ସମଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଭାରତ। ତ୍ଵଦୀଯାନାଂ ପରେଷାଂ ଚ ଶସ୍ତ୍ରଵନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ
ପ୍ରକାଶ ହେବା ପରେ, ତୁମ ସେନା ଓ ଶତ୍ରୁ ସେନା, ଦୁଇଁଟି ମହାନ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସେନା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତତ୍ର ନାଗା ରଥାଶ୍ଚୈଵ ଜାମ୍ବୂନଦପରିଷ୍କୃତାଃ। ଵିଭ୍ରାଜମାନା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ମେଘା ଇଵ ସଵିଦ୍ଯୁତଃ
ସେଠାରେ, ସୁନା ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିବା ହାତୀ ଓ ରଥମାନେ ମେଘ ଭିତରେ ବିଜୁଳି ଚମକିବା ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
ରଥାନୀକାନ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ନଗରାଣୀଵ ଭୂରିଶଃ । ଅତୀଵ ଶୁଶୁଭେ ତତ୍ର ପିତା ତେ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍
ରଥର ଦଳମାନେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ନଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଏଉଁଠି, ତୁମର ପିତା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅତି ଚମକୁଥିଲେ।
ଧନୁର୍ଭିର୍ଋଷ୍ଟିଭିଃ ଖଙ୍ଗୈର୍ଗଦାଭିଃ ଶକ୍ତିତୋମରୈଃ । ଯୋଧାଃ ପ୍ରହରଣୈଃ ଶୁଭ୍ରୈସ୍ତେଷ୍ଵନୀକେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ
ଧନୁ, ବାଣ, ତଳଵାର, ଗଦା, ଶକ୍ତି, ତୋମର ଭଳି ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଯୋଧାମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦଳରେ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ।
ଗଜାଃ ପଦାତା ରଥିନସ୍ତୁରଗାଶ୍ଚ ଵିଶାଂପତେ । ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ଵାଗୁରାକାରାଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ହାତୀ, ପଦାତି, ରଥୀ ଓ ଘୋଡ଼ାସ୍ୱାରମାନେ, ମନୁଷ୍ୟର ମହାପତି, ଶତ ଓ ହଜାର ସଂଖ୍ୟାରେ ଜାଲ ପରି ଦଉଡ଼ିଥିଲେ।
ଧ୍ଵଜା ବହୁଵିଧାକାରା ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତାଃ। ସ୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ପରେଷାଂ ଚ ଦ୍ଯୁତିମନ୍ତଃ ସହସ୍ରଶଃ
ବହୁ ପ୍ରକାରର ଧ୍ୱଜ ଉଚ୍ଚ ଉଠିଥିଲେ, ତୁମ ସେନା ଓ ଶତ୍ରୁ ସେନା, ହଜାର ହଜାର ଚମକୁଥିଲେ।
କାଞ୍ଚନା ମଣିଚିତ୍ରାଙ୍ଗା ଜ୍ଵଲନ୍ତ ଇଵ ପାଵକାଃ। ଅର୍ଚିଷ୍ମନ୍ତୋ ଵ୍ଯରୋଚନ୍ତ ଗଜାରୋହାଃ ସହସ୍ରଶଃ
ସୁନା ଓ ମଣିରେ ସଜିଥିବା, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିବା, ହାତୀର ଚାଳକମାନେ ହଜାର ହଜାର ଅର୍ଚ୍ଛା ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ।
ମହେନ୍ଦ୍ରକେତଵଃ ଶୁଭ୍ରା ମହେନ୍ଦ୍ରସଦନେଷ୍ଵିଵ। ସନ୍ନଦ୍ଧାସ୍ତେ ପ୍ରଵୀରାଶ୍ଚ ଦଦୃଶୁର୍ଯୁଦ୍ଧକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଧଳା ରଙ୍ଗରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବସଦନରେ ପରି, ସେହି ସାହସୀ ଯୋଧାମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ଉଦ୍ଯତୈରାଯୁଧୈଶ୍ଚିତ୍ରାସ୍ତଲବଦ୍ଧାଃ କଲାପିନଃ । ଋଷଭାକ୍ଷା ମନୁଷ୍ଯେନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚମୂମୁଖଗତା ବଭୁଃ
ଉଠାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ର, ରଙ୍ଗିନ ତାଗ ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିବା କୁଇଭର, ବୃଷଭ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦଳର ମୁଣ୍ଡରେ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ।
ଶକୁନିଃ ସୌବଲଃ ଶଲ୍ଯ ଆଵନ୍ତ୍ଯୋଽଥ ଜଯଦ୍ରଥଃ । ଵିନ୍ଦାନୁଵିନ୍ଦୌ କୈକେଯାଃ କାମ୍ଭୋଜଶ୍ଚ ସୁଦକ୍ଷିଣଃ
ସଉବଳ ପୁତ୍ର ଶକୁନି, ଶଲ୍ୟ, ଆବନ୍ତିର ରାଜା, ଜୟଦ୍ରଥ, କୈକୟର ବିନ୍ଦ ଓ ଅନୁବିନ୍ଦ, କାମ୍ଭୋଜର ସୁଦକ୍ଷିଣ—
ଶ୍ରୁତାଯୁଧଶ୍ଚ କାଲିଙ୍ଗୋ ଜଯତ୍ସେନଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵଃ । ବୃହଦ୍ବଲଶ୍ଚ କୌଶଲ୍ଯଃ କୃତଵର୍ମା ଚ ସାତ୍ଵତଃ
ଶ୍ରୁତାୟୁଧ ନାମକ କଳିଙ୍ଗ, ରାଜା ଜୟତ୍ସେନ, କୌଶଳର ବୃହଦ୍ବଳ ଏବଂ ସାତ୍ୱତ ଗୋତ୍ରର କୃତବର୍ମା—
ଦଶୈତେ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରାଃ ଶୂରାଃ ପରିଘବାହଵଃ । ଅକ୍ଷୌହିଣୀନାଂ ପତଯୋ ଯଜ୍ଵାନୋ ଭୂରିଦକ୍ଷିଣାଃ
ଏହି ଦଶଜଣ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୂରବୀର ଏବଂ ଲୋହାର ବଳିଷ୍ଠ ବାହୁ ଥିବା, ସେମାନେ ସେନାର ମାଲିକ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଏବଂ ଦାନରେ ଉଦାର।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଦୁର୍ଯୋଧନଵଶାନୁଗାଃ । ରାଜାନୋ ରାଜପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ନୀତିମନ୍ତୋ ମହାରଥାଃ
ଏମିତି ଅନେକ ଅନ୍ୟ ରାଜା ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଚତୁର ଏବଂ ପ୍ରବଳ ରଥୀ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି।
ସନ୍ନଦ୍ଧାଃ ସମଦୃଶ୍ଯନ ସ୍ଵେଷ୍ଵନୀକେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ । ବଦ୍ଧକୃଷ୍ଣାଜିନାଃ ସର୍ଵେ ବଲିନୋ ଯୁଦ୍ଧଶାଲିନଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କବଚ ପିନ୍ଧି, ସ୍ୱ ସ୍ୱ ଦଳରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଗାଁରେ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ବାନ୍ଧା, ସେମାନେ ସବୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ହୃଷ୍ଟା ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ଯାର୍ଥେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଯ ଦୀକ୍ଷିତାଃ। ସମର୍ଥା ଦଶ ଵାହିନ୍ଯଃ ପରିଗୃହ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପାଇଁ ଯେପରି ଦୀକ୍ଷିତ, ଦଶଟି ସକ୍ଷମ ସେନା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଇଛି।
ଏକାଦଶୀ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୀ କୌରଵାଣାଂ ମହାଚମୂଃ । ଅଗ୍ରତଃ ସର୍ଵସୈନ୍ଯାନାଂ ଯତ୍ର ଶାନ୍ତନଵୋଽଗ୍ରଣୀଃ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅ କୌରବମାନଙ୍କ ଏକାଦଶ ମହାସେନା ସମସ୍ତ ସେନାର ଆଗରେ ଦଢ଼ିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିଲେ।
ଶ୍ଵେତୋଷ୍ଣୀଷଂ ଶ୍ଵେତହଯଂ ଶ୍ଵେତଵର୍ମାଣମଚ୍ଯୁତମ୍ । ଅପଶ୍ଯାମ ମହାରାଜ ଭୀଷ୍ମଂ ଚନ୍ଦ୍ରମିଵୋଦିତମ୍
ରାଜା, ଆମେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିଲୁ—ସେ ଧଳା ପଗଡି, ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଓ ଧଳା କବଚ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ହେମତାଲଧ୍ଵଜଂ ଭୀଷ୍ମଂ ରାଜତେ ସ୍ଯନ୍ଦତେ ସ୍ଥିତମ୍ । ଶ୍ଵେତାଭ୍ର ଇଵ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂଶୁଂ ଦଦୃଶୁଃ କୁରୁପାଣ୍ଡଵାଃ
ସୁନାର ତାଳପତା ଝଣ୍ଡା ସହିତ ଭୀଷ୍ମ ରଥରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଧଳା ମେଘରେ ତୀବ୍ର କିରଣ ଝଲମଲାଉଥିବା ପରି ଦେଖିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚମୂମୁଖେ ଭୀଷ୍ମଂ ସମକମ୍ପନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵାଃ । ସୃଞ୍ଜଯାଶ୍ଚ ମହେଷ୍ଵାସା ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନପୁରୋଗମାଃ । ଜୃମ୍ଭମାଣଂ ମହାସିଂହଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗା ଯଥା
ସେନାର ମୁଣ୍ଡରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବ ଓ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଶୃଞ୍ଜୟ ମହାଧନୁର୍ଧରମାନେ କମ୍ପିଗଲେ, ଯେପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସିଂହକୁ ଦେଖି ଛୋଟ ପଶୁମାନେ ଭୟଭିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦ୍ଵିଵିଜିରେ ମୁହୁଃ । ଏକାଦଶୈତାଃ ଶ୍ରୀଜୁଷ୍ଟା ଵାହିନ୍ଯସ୍ତଵ ପାର୍ଥିଵ
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତେ ପୁନିପୁନି ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲେ; ରାଜା, ଏହି ଏକାଦଶ ଶ୍ରୀମୟ ସେନାମାନେ ଆପଣଙ୍କର।
ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ତଥା ସପ୍ତ ମହାପୁରୁଷପାଲିତାଃ । ଉନ୍ମତ୍ତମକରାଵର୍ତୌ ମହାଗ୍ରାହସମାକୁଲୌ
ଏହିପରି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ସାତଟି ସେନା ରଖିଛନ୍ତି, ଯାହାକି ମହାପୁରୁଷମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ମଦମାତ୍ତ ମକର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାନବରେ ଭରିଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି।
ଯୁଗାନ୍ତେ ସମଵେତୌ ଦ୍ଵୌ ଦୃଶ୍ଯେତେ ସାଗରାଵିଵ । ନୈଵ ନସ୍ତାଦୃଶୋ ରାଜନ୍ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵୋ ନ ଚ ଶ୍ରୁତଃ । ଅନୀକାନାଂ ସମେତାନାଂ କୌରଵାଣାଂ ତଥାଵିଧଃ
ଯୁଗାନ୍ତରେ ଯେପରି ଦୁଇଟି ସମୁଦ୍ର ମିଶିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦୁଇଟି ସେନା ଦେଖାଯାଉଛି; ରାଜା, ଏପରି ସେନାର ଏକତ୍ରିକରଣ ଆମେ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ, କିମ୍ବା ଶୁଣିନାହିଁ।
ଯଥା ସ ଭଗଵାନ୍ଵ୍ଯାସଃ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ତଥୈଵ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ସମାଜଗ୍ମୁର୍ମହୀକ୍ଷିତଃ
ଯେପରି ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ, କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ କହିଥିଲେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଏକସାଥି ଆସିଥିଲେ।
ମଘାଵିଷଯଗଃ ସୋମସ୍ତଦ୍ଦିନଂ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ। ଦୀପ୍ଯମାନାଶ୍ଚ ସଂପେତୁର୍ଦିଵି ସପ୍ତ ମହଗ୍ରହାଃ
ସେ ଦିନ ସୋମ ମଘା ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ସତଟି ବଡ଼ ଗ୍ରହ ଆକାଶରେ ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ।
ଦ୍ଵିଧାଭୂତ ଇଵାଦିତ୍ଯ ଉଦଯେ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ। ଜ୍ଵଲନ୍ତ୍ଯା ଶିଖଯା ଭୂଯୋ ଭାନୁମାନୁଦିତୋ ରଵିଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଭାଗ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଇଲା, ଏବଂ ତାର ତୀବ୍ର ଶିଖା ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା, ପୁଣି ତେଜସ୍ୱୀ ଭାବେ ଉଦିତ ହେଲା।
ଵଵାଶିରେ ଚ ଦୀପ୍ତାଯାଂ ଦିଶି ଗୋମାଯୁଵାଯସାଃ । ଲିପ୍ସମାନାଃ ଶରୀରାଣି ମାଂସଶୋଣିତଭୋଜନାଃ
ତେଜର ଦିଗରେ ଶିଆଳ ଓ କାଉଁଆମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଦେହ ଖାଇବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ।