ସ ଶେତେ ନିହତୋ ଭୂମୌ ଵାତଭଗ୍ନ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ। ତଵ ଦୁର୍ମନ୍ତ୍ରିତେ ରାଜନ୍ଯଥା ନାର୍ହଃ ସ ଭାରତ
ସେ ଏବେ ଭୂମିରେ ନିହତ ହୋଇ ଶୋଇଛନ୍ତି, ବାତାସରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଗଛ ପରି, ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ଦୁର୍ବିଚାର ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ମୃତ୍ୟୁ ସେ ଅର୍ହନଥିଲେ।
କଥଂ କୁରୂଣାମୃଷଭୋ ହତୋ ଭୀଷ୍ମଃ ଶିଖଣ୍ଡିନା। କଥଂ ରଥାର୍ତ୍ସ ନ୍ଯପତିତ୍ପିତା ମେ ଵାସଵୋପମଃ
କୁରୁମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମ କିପରି ଶିଖଣ୍ଡିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲେ? ମୋ ପିତା, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, କିପରି ରଥରୁ ପତିତ ହେଲେ?
କଥମାଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ଯୋଧା ହୀନା ଭୀଷ୍ମେଣ ସଂଜଯ । ବଲିନା ଦେଵକଲ୍ପେନ ଗୁର୍ଵର୍ଥେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣା
ସଞ୍ଜୟ, ମୋତେ କହ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ, ଦେବ ସମାନ, ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଥିବା, ଯୋଧାମାନେ ତାଙ୍କ ବିନା କିପରି ଥିଲେ?
ତସ୍ମିନ୍ହତେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞେ ମହେଷ୍ଵାସେ ମହାବଲେ । ମହାସତ୍ଵେ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରେ କିମୁ ଆସୀନ୍ମନସ୍ତଵ
ସେଇ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମହାବଳୀ, ମହାସତ୍ୱ, ନରବ୍ୟାଘ୍ର ନିହତ ହେବା ପରେ, ଆପଣଙ୍କ ମନ କିପରି ଥିଲା?
ଆର୍ତିଂ ପରାମାଵିଶତି ମନଃ ଶଂସସି ମେ ହତମ୍ । କୁରୂଣାମୃଷଭଂ ଵୀରମକମ୍ପଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍
ଆପଣ ମୋତେ କୁହୁଛନ୍ତି କୁରୁମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଚଳ, ବୀର, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହା ଶୁଣି ମୋ ମନ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି।
କେ ତଂ ଯାନ୍ତମନୁପ୍ରାପ୍ତାଃ କେ ଵାସ୍ଯସନ୍ପୁରୋଗମାଃ। କେଽତିଷ୍ଠନ୍କେ ନ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ କେଽନ୍ଵଵର୍ତନ୍ତ ସଞ୍ଜଯ
ସଞ୍ଜୟ, ସେ ଯାଉଥିବାବେଳେ କିଏ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଗଲେ? କିଏ ଆଗରେ ଚଲିଲେ? କିଏ ଦଢ଼ିରେ ରହିଲେ, କିଏ ଫେରିଗଲେ, କିଏ ପଛରେ ଅନୁସରଣ କଲେ?
କେ ଶୂରା ରଥଶାର୍ଦୂଲମଦ୍ଭୁତଂ କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭମ୍ । ତଥାଽନୀକଂ ଗାହମାନଂ ସହସା ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଯୁଃ
ଏହି ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ଶୂରବୀର, ରଥର ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଭଳି, ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଳିୟସି, ସହସା ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଭାଗି ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କଲେ?
ଯସ୍ତମୋର୍କ ଇଵାପୋହନ୍ପରସୈନ୍ଯମମିତ୍ରହା । ସହସ୍ରରଶ୍ମିପ୍ରତିମଃ ପରେଷାଂ ଭଯମାଦଧତ୍
କେଉଁ ଶତ୍ରୁ ହନନକାରୀ, ଉର୍କ ଭଳି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଦେଇ, ହଜାର ରଶ୍ମିର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ?
ଅକରୋଦ୍ଦୁଷ୍କରଂ କର୍ମ ରଣେ ପାଣ୍ଡୁସୁତେଷୁ ଯଃ । ଗ୍ରସମାନମନୀକାନି ଯ ଏନଂ ପର୍ଯଵାରଯନ୍
ଯେ ରଣରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସେନାକୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ସେଉଁଠି, କେଉଁ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରୋକିଲେ?
କୃତିନଂ ତଂ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ସଞ୍ଜଯାସ୍ଯ ତ୍ଵମନ୍ତିକେ । କଥଂ ଶାନ୍ତନଵଂ ଯୁଦ୍ଧେ ପାଣ୍ଡଵାଃ ପ୍ରତ୍ଯଵାରଯନ୍
ସଞ୍ଜୟ, ତୁମେ ନିକଟରେ ଥିବା ସମୟରେ, ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଏହି କୌଶଳୀ ଏବଂ ଅଜୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ରୋକିଥିଲେ?
ନିକୃନ୍ତନ୍ତମନୀକାନି ଶରଦଂଷ୍ଟ୍ରଂ ମନସ୍ଵିନମ୍ । ଚାପଵ୍ଯାତ୍ତାନନଂ ଘୋରମସିଜିହ୍ଵଂ ଦୁରାସଦମ୍
ଯେ ମନରେ ଦୃଢ଼, ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେନାକୁ କାଟୁଥିଲେ, ଧନୁର୍ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୁହଁ ଖୋଲି ଭୟଙ୍କର ଜିହ୍ୱା ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ କିପରି ସହିଥିଲେ?
ଅନର୍ହଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ହ୍ରୀମନ୍ତମପରାଜିତମ୍ । ପାତଯାମାସ କୌନ୍ତେଯଃ କଥଂ ତମଜିତଂ ଯୁଧି
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର କିପରି ଏହି ଅପରାଜିତ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଭଳି, ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ପତିତ କଲେ?
ଉଗ୍ରଧନ୍ଵାନମୁଗ୍ରେଷୁଂ ଵର୍ତମାନଂ ରଥୋତ୍ତମେ । ପରେଷାମୁତ୍ତମାଙ୍ଗାନି ପ୍ରଚିନ୍ଵନ୍ତମଥେଷୁଭିଃ
ଯେ ଉଗ୍ର ଧନୁ ଧରି, ଉଗ୍ର ତୀର ନିକ୍ଷେପ କରୁଥିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଦଢ଼ି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ମୁକାବିଲା କଲେ?
ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ମହତ୍ସୈନ୍ଯଂ ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୋଦ୍ଯତମାହଵେ । କାଲାଗ୍ନିମିଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷଂ ସମଚେଷ୍ଟତ ନିତ୍ଯଶଃ
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଏହି ବଡ଼ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଅପରାଜିତ ଭାବରେ ଚଳିଥିଲେ।
ପରିକୃଷ୍ଯ ସ ସେନାଂ ତୁ ଦଶରାତ୍ରମନୀକହା । ଦଗାମାସ୍ତମିଵାଦିତ୍ଯଃ କୃତ୍ଵା କର୍ମ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ଦଶ ରାତି ସେନାକୁ ଘେରି, ଏହି ଅନୀକ ହନନକାରୀ ଅତି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଦିନ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଜଳି ଉଠିଲେ।
ଯଃ ସ ଶକ୍ର ଇଵାକ୍ଷଯ୍ଯଂ ଵର୍ଷଂ ଶରମଯଂ କ୍ଷିପନ୍ । ଜଘାନ ଯୁଧି ଯୋଧାନାମର୍ବୁଦଂ ଦଶଭିର୍ଦିନୈଃ
ଯେ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଅସୀମ ତୀର ବର୍ଷା କରି, ଦଶ ଦିନରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ କୋଟି ଯୋଧାକୁ ମାରିଦେଲେ?
ସ ଶେତେ ନିହତୋ ଭୂମୌ ଵାତଭୁଗ୍ନ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ । ମମ ଦୁର୍ମନ୍ତ୍ରିତେନାଜୌ ଯଥା ନାର୍ହତି ଭାରତଃ
ସେ ବାତାସରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ଗଛ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ମୋ ଭୁଲ ଉପଦେଶରେ, ଭାରତ, ଯେଉଁ ଭଳି ତାଙ୍କୁ ପତିତ ହେବା ଉଚିତ ଥିଲା ନାହିଁ।
କଥଂ ଶାନ୍ତନଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାଣ୍ଡଵାନାମନୀକିନୀ । ପ୍ରହର୍ତୁମଶକତ୍ତତ୍ର ଭୀଷ୍ମଂ ଭୀମପରାକ୍ରମମ୍
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନା ସେଉଁଠି ଭୀମଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଭଳି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ କିପରି?
କଥଂ ଭୀଷ୍ମେଣ ସଂଗ୍ରାମଂ ପ୍ରାକୁର୍ଵନ୍ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନାଃ। କଥଂ ଚ ନାଜଯଦ୍ଭୀଷ୍ମୋ ଦ୍ରୋଣେ ଜୀଵତି ସଞ୍ଜଯ
ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ଡ୍ରୋଣ ଜୀବିତ ଥିବା ସମୟରେ ଭୀଷ୍ମ କିପରି ଜୟ ଲାଭ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସଞ୍ଜୟ?
କୃପେ ସନ୍ନିହିତେ ତତ୍ର ଭରଦ୍ଵାଜାତ୍ମଜେ ତଥା। ଭୀଷ୍ମଃ ପ୍ରହରତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କଥଂ ସ ନିଧନଂ ଗତଃ
କୃପା ଏଠାରେ ଥିଲେ, ଭରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମ, ଆଘାତକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିପରି ନିଧନ ହେଲେ?
କଥଂ ଚାତିରଥସ୍ତେନ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯେନ ଶିଖଣ୍ଡିନା। ଭୀଷ୍ମୋ ଵିନିହତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ଦେଵୈରପି ଦୁରାସଦଃ
ପାଞ୍ଚାଳ ରାଜପୁତ୍ର ଶିଖଣ୍ଡୀ, ଅତିରଥ ଭଳି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କିପରି ବଧ କଲେ?
ଯଃ ସ୍ପର୍ଧତେ ରଣେ ନିତ୍ଯଂ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯଂ ମହାବଲମ୍ । ଅଜିତଂ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯେନ ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍
ଯେ ସଦା ଯୁଦ୍ଧରେ ଜାମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ପରଶୁରାମଙ୍କ ସହ ସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରିଥିଲେ, ଯେ ଜାମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ ଥିଲେ, ଯାହାର ପରାକ୍ରମ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଥିଲା—
ତଂ ହତଂ ସମରେ ଭୀଷ୍ମଂ ମହାରଥକୁଲୋଦିତମ୍ । ସଞ୍ଜଯାଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ଵୀରଂ ଯେନ ଶର୍ମ ନ ଵିଦ୍ମହେ
ସଞ୍ଜୟ, ମୋତେ କହ, କିପରି ଏହି ମହାରଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ, କାରଣ ଆମେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
ମାମକାଃ କେ ମହେଷ୍ଵାସା ନାଜହୁଃ ସଞ୍ଜଯାଚ୍ଯୁତମ୍ । ଦୁର୍ଯୋଧନସମାଦିଷ୍ଟାଃ କେ ଵୀରାଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍
ମୋ ସେନାର କେଉଁ ମହାଧନୁର୍ବୀରମାନେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ, ସଞ୍ଜୟ, ଏବଂ କେଉଁ ଶୂରବୀରମାନେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଲେ?
ଯଚ୍ଛିଖଣ୍ଡିମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ପାଣ୍ଡଵା ଭୀଷ୍ମମଭ୍ଯଯୁଃ । କଚ୍ଚିତ୍ତେ କୁରଵଃ ସର୍ଵେ ନାଜହୁଃ ସଞ୍ଜଯାଚ୍ଯୁତମ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର-କବଚ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ସଞ୍ଜୟ, କୌରବମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେଇନାହିଁ କି?
ଅଶ୍ମସାରମଯଂ ନୂନଂ ହୃଦଯଂ ମୁଦୃଢଂ ମମ। ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ହତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ନ ଦୀର୍ଯତେ
ମୋର ହୃଦୟଟି ନିଶ୍ଚୟ ପଥରରେ ତିଆରି, ଏତେ ଦୃଢ ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟ, କାରଣ ମୁଁ ଶୁଣିଲି ଯେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭୀଷ୍ମ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ।
ଯସ୍ମିନ୍ସତ୍ଯଂ ଚ ମେଧା ଚ ନୀତିଶ୍ଚ ଭରତର୍ଷଭେ । ଅପ୍ରମେଯାଣି ଦୁର୍ଧର୍ଷେ କଥଂ ସ ନିହତୋ ଯୁଧି
ଯେଉଁ ଭାରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ନୀତି ଥିଲା, ଯିଏ ଅପରିମାପ ଏବଂ ଅଜୟ, ସେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହେଲେ?
ମୌର୍ଵୀଘୋଷସ୍ତନଯୁତ୍ନୁଃ ପୃଷତ୍କପୃଷତୋ ମହାନ୍ । ଧନୁର୍ହ୍ରାଦମହାଶବ୍ଦୋ ମହାମେଘ ଇଵୋନ୍ନତଃ
ଧନୁର ତାରର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ, ତୀର ଉପରେ ତୀରର ଗୁଞ୍ଜନ, ଧନୁର ଗଭୀର ଶବ୍ଦ—ଏହି ସବୁ ଏକ ବଡ଼ ବଦଳ କଳା ମେଘର ଭଳି ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା।
ଯୋଽଭ୍ଯଵର୍ଷତ କୌନ୍ତେଯାନ୍ସପାଞ୍ଚାଲାନ୍ସସୃଞ୍ଜଯାନ୍। ନିଘ୍ନନ୍ପରଥାନ୍ଵୀରୋ ଦାନଵାନିଵ ଵଜ୍ରଭୃତ୍
ଯିଏ କୌନ୍ତୀପୁତ୍ର, ପଞ୍ଚାଳ ଏବଂ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ ଉପରେ ତୀର ବର୍ଷା କରିଥିଲେ, ପ୍ରତିପକ୍ଷ ରଥମାନେକୁ ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବତା ଦାନବମାନେକୁ ମାରିବା ପରି ହତ କରିଥିଲେ—
ଇଷ୍ଵସ୍ତ୍ରସାଗରଂ ଘୋରଂ ବାଣଗ୍ରହଂ ଦୁରାସଦମ୍ । କାର୍ମୁକୋର୍ମିଣମକ୍ଷଯ୍ଯମଦ୍ଵୀପଂ ଚଲମପ୍ଲଵମ୍
ଏହି ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ଭୟଙ୍କର ସାଗର, ଯାହାର ତୀର ତରଙ୍ଗ, ଅପାର, ଦ୍ୱୀପ ନାହିଁ, ଚଳିତ ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ—