ମର୍ଦିତୋ ନ ଶଶାକାସ୍ମାନ୍ମୋଚିତୁଂ ବଲଵତ୍ତଯା। ପ୍ରାକ୍ରୋଶଦ୍ଭୈରଵଂ ତତ୍ର ଦ୍ଵାରେଭ୍ଯୋ ନିଃସୃତଂ ତ୍ଵସୃକ୍
ଶିଶୁର ଶକ୍ତିରେ ଚେପି ଯିବାରୁ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ମୁଖରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା ଏବଂ ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କଲେ।
ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଵିତ୍ରସ୍ତା ମୃଗାଃ ସିଂହାଦଯୋ ଗଣାଃ। ସୁସ୍ରୁଵୁଶ୍ଚ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରମାଶ୍ରମସ୍ଥାଶ୍ଚ ସୁସ୍ରୁଵୁଃ
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ହରିଣ, ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, ଆଶ୍ରମରେ ଥିବାମାନେ ଭୟରେ ଦେହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନିରସୁଂ ଜାନୁଭିଃ କୃତ୍ଵା ଵିସସର୍ଜ ଚ ସୋଽପତତ୍। ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯଂ ଜଗ୍ମୁଃ କୁମାରସ୍ଯ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସେ ଜଣେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଶିଶୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ନିତ୍ଯକାଲଂ ଵଧ୍ଯମାନା ଦୈତେଯା ରାକ୍ଷସୈଃ ସହ। କୁମାରସ୍ଯ ଭଯାଦେଵ ନୈଵ ଜଗ୍ମୁସ୍ତଦାଶ୍ରମମ୍
ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ସବୁବେଳେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମରୁଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଭୟରେ ସେମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ।
ତତୋଽସ୍ଯ ନାମ ଚକ୍ରୁସ୍ତେ କଣ୍ଵାଶ୍ରମନିଵାସିନଃ। କଣ୍ଵେନ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମାତିମାନୁଷମ୍
ତାପରେ କଣ୍ବ ଓ ଆଶ୍ରମବାସୀ ସମସ୍ତେ ଏହି ଶିଶୁଙ୍କର ଅତିମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଏକ ନାମ ରଖିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ଵଯଂ ସର୍ଵଦମନଃ ସର୍ଵଂ ହି ଦମଯତ୍ଯସୌ। ସ ସର୍ଵଦମନୋ ନାମ କୁମାରଃ ସମପଦ୍ଯତ
‘ଏହି ଶିଶୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବଦମନ ନାମ ଦିଅନ୍ତୁ।’ ଏଭଳି ଶିଶୁର ନାମ ସର୍ବଦମନ ହେଲା।
ଵିକ୍ରମେଣୌଜସା ଚୈଵ ବଲେନ ଚ ସମନ୍ଵିତଃ। `ଅପ୍ରେଷଯତି ଦୁଷ୍ଯନ୍ତେ ମହିଷ୍ଯାସ୍ତନଯସ୍ଯ ଚ
ସେ ଶୂରତା, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ ରାଣୀ କିମ୍ବା ପୁଅଙ୍କୁ କେବେ ବି ଦୂରେ ପଠାଏ ନାହିଁ।
ପାଣ୍ଡୁଭାଵପରୀତାଙ୍ଗୀଂ ଚିନ୍ତଯା ସମଭିପ୍ଲୁତାମ୍। ଲମ୍ବାଲକାଂ କୃଶାଂ ଦୀନାଂ ତଥା ମଲିନଵାସସମ୍
ତାଙ୍କର ଦେହ ପାଳି ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଇଛି, କେଶ ଖୋଲା, ଦୁର୍ବଳ, ଦୁଃଖିତ ଓ ମେଳା କପଡ଼ା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଶକୁନ୍ତଲାଂ ଚ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରଦଧ୍ଯୌ ସ ମୁନିସ୍ତଦା। ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵଵେଦାଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦସ୍ଯ ଚାଭଵନ୍
ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସେ ଋଷି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦ ଓ ବାରହ ବର୍ଷ ବିତିଗଲା ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ।
ତଂ କୁମାରମୃଷିର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମ ଚାସ୍ଯାତିମାନୁଷମ୍। ସମଯୋ ଯୌଵରାଜ୍ଯାଯ ଇତ୍ଯନୁଧ୍ଯାଯ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
ସେ ଋଷି ଛୁଆଁଟିଏଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଏହିବେ ଯୁବରାଜ୍ୟ ଦେବା ସମୟ ଆସିଛି ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ଶୃଣୁ ଭଦ୍ରେ ମମ ସୁତେ ମମ ଵାକ୍ଯଂ ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ମୋ ପୁଅ, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ହେ ଶୁଭ୍ର ହସିଥିବା ମୋ ଝିଅ।
ପତିଵ୍ରତାନାଂ ନାରୀଣାଂ ଵିଶିଷ୍ଟମିତି ଚୋଚ୍ଯତେ। ପତିଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ପୂର୍ଵଂ ମନୋଵାକ୍କାଯଚେଷ୍ଟିତୈଃ
ପତିନିଷ୍ଠା ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପତିଙ୍କୁ ମନ, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେବା କରିବାକୁ ସର୍ବୋପରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁଜ୍ଞାତା ମଯା ପୂର୍ଵଂ ପୂଜଯୈତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତଵ। ଏତେନୈଵ ଚ ଵୃତ୍ତେନ ପୁଣ୍ଯାଁଲ୍ଲୋକାନଵାପ୍ଯ ଚ
ମୋର ଅନୁମତିରେ ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ ରଖିଛ, ଏହି ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକ ପାଇପାରିବ।
ତସ୍ଯାନ୍ତେ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ଵିଶିଷ୍ଟାଂ ତପ୍ସ୍ଯସେ ଶ୍ରିଯମ୍। ତସ୍ମାଦ୍ଭଦ୍ରେଽଦ୍ଯ ଯାତଵ୍ଯଂ ସମୀପଂ ପୌରଵସ୍ଯ ହ
ଏହା ପରେ ମାନବ ଲୋକରେ ତୁମେ ବିଶେଷ ଶ୍ରୀ ପାଇବ, ତେଣୁ ହେ ଭଦ୍ରେ, ଆଜି ପୌରବବଂଶୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵଯଂ ନାଯାତି ମତ୍ଵା ତେ ଗତଂ କାଲଂ ଶୁଚିସ୍ମିତେ। ଗତ୍ଵାଽଽରାଧଯ ରାଜାନଂ ଦୁଷ୍ଯନ୍ତଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ସେ ନିଜେ ଆସୁନାହାନ୍ତି, ସମୟ ବିତିଗଲା ବୋଲି ଭାବି, ହେ ଶୁଭ୍ର ହସିଥିବା, ତୁମେ ଯାଇ ରାଜା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ପ୍ରସନ୍ନ କର।
ଦୌଷ୍ଯନ୍ତିଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯସ୍ଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରୀତିମଵାପ୍ସ୍ଯସି। ଦେଵତାନାଂ ଗୁରୂଣାଂ ଚ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ଭାମିନି
ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଦେଖି ତୁମର ଆନନ୍ଦ ହେବ; ଦେବତା, ବଡ଼ମାନେ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପାଇଁ ଏହା ମଙ୍ଗଳକର।
ଭର୍ତୄଣାଂ ଚ ଵିଶେଷେମ ହିତଂ ସଂଗମନଂ ଭଵେତ୍। ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରି କୁମାରେଣ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ମତ୍ପ୍ରିଯେପ୍ସଯା
ପତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ କରି ଏହି ମିଳନ ଉପକୃତିକର; ତେଣୁ ମୋ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ଝିଅ, ପୁଅ ସହିତ ଯିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତିଵାକ୍ଯଂ ନ ଦଦ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ଶପିତା ମମ ପାଦଯୋଃ
ତୁମେ କୌଣସି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେବା ନାହିଁ; ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ବନ୍ଧିତ ଅଛ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସୁତାଂ ତତ୍ର ପୌତ୍ରଂ କଣ୍ଵୋଽଭ୍ଯଭାଷତ। ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଚ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯୁପାଘ୍ରାଯ ପୌରଵମ୍
ଏଭଳି କହି, କଣ୍ବ ତାଙ୍କ ଝିଅଙ୍କୁ ଓ ପଉତ୍ରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ପୌରବଙ୍କୁ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଧରି, ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କଲେ।
ସୋମଵଂଶୋଦ୍ଭଵୋ ରାଜା ଦୁଷ୍ଯନ୍ତ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ। ତସ୍ଯାଗ୍ରମହିଷୀ ଚୈଷା ତଵ ମାତା ଶୁଚିଵ୍ରତା
ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ନାମକ ରାଜା ସୋମବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ନାରୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ଓ ତୁମ ମାଆ।
ଗନ୍ତୁକାମା ଭର୍ତୃପାର୍ଶ୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ସହ ସୁମଧ୍ଯମା। ଗତ୍ଵାଽଭିଵାଦ୍ଯ ରାଜନଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯମଵାପ୍ସ୍ଯସି
ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ ତୁମ ସହିତ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଯାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୁମେ ଯୁବରାଜ୍ୟ ପାଇବ।
ସ ପିତା ତଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଵଶଗୋ ଭଵ। ପିତୃପୈତାମହଂ ରାଜ୍ଯମାତିଷ୍ଠସ୍ଵ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ସେ ତୁମ ପିତା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞାମାନ୍ୟ କର। ପିତା ଓ ପର୍ଦ୍ଦାଦାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ନିଜ ଗୁଣରେ ଶାସନ କର।
ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ସ୍ଵରାଜ୍ଯସ୍ଥୋ ମାମନୁସ୍ମର ପୌରଵ
ତୁମେ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ବସିବାବେଳେ, ହେ ପୌରବ, ମୋତେ ଭୁଲିଯିଅନି।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ମୁନେଃ ପାଦୌ ପୌରଵୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ତ୍ଵଂ ପିତା ମମ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତ୍ଵଂ ମାତା ତ୍ଵଂ ଗତିଶ୍ଚ ମେ
ମୁନିଙ୍କ ପାଦକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପୌରବ କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମକୁ ପିତା, ମାଆ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ମାନେ।'
ନ ଚାନ୍ଯଂ ପିତରଂ ମନ୍ଯେ ତ୍ଵାମୃତେ ତୁ ମହାତପଃ। ତଵ ଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ପୁଣ୍ଯମିହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ହେ ମହାତପସ୍ବୀ, ଆପଣ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମୋ ପିତା ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଅତି ପୁଣ୍ୟର କାମ।
ଶକୁନ୍ତଲା ଭର୍ତୃକାମା ସ୍ଵଯଂ ଯାତୁ ଯଥେଷ୍ଟତଃ। ଅହଂ ସୁଶ୍ରୂଷଣପରଃ ପାଦମୂଲେ ଵସାମି ଵଃ
ଶକୁନ୍ତଳା ଯେଉଁଠି ଚାହେଁ, ସେଉଁଠି ଯାଉ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ରୁହି, ସେବାରେ ଲାଗି ରହିବି।
କ୍ରୀଡାଂ ଵ୍ଯାଲମୃଗୈଃ ସାର୍ଧଂ କରିଷ୍ଯେ ନ ପୁରା ଯଥା। ତ୍ଵଚ୍ଛାସନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଂ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ଆଗରୁ ପରି ଅପରିଚିତ ପଶୁମାନେ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନିବି ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଯ ପାଦୌ କଣ୍ଵସ୍ଯ ତିଷ୍ଠତଃ। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରରୁରୋଦ ଶକୁନ୍ତଲା
ଏଭଳି କହି, ସେ କଣ୍ବ ଋଷିଙ୍କ ପାଦକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲା। ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକୁନ୍ତଳା କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ସ୍ନେହାତ୍ପିତୁଶ୍ଚ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ହର୍ଷଶୋକସମନ୍ଵିତା। ନିଶାମ୍ଯ ରୁଦତୀମାର୍ତାଂ ଦୌଷ୍ଯନ୍ତିର୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ପିତାଙ୍କ ସ୍ନେହ ଓ ପୁଅର ହର୍ଷ ଦୁଃଖ ମିଶି, ଶକୁନ୍ତଳା ଯେତେବେଳେ ବେଦନାରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଦୌଷ୍ୟନ୍ତୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭଗଵତୋ ଵାକ୍ଯଂ କିଂ ରୋଦିଷି ଶକୁନ୍ତଲେ। ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ କାଲ୍ଯ ଉତ୍ଥାଯ ଭର୍ତୃପ୍ରୀତିସ୍ଵଵାସ୍ତି ଚେତ୍
ଭଗବାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ କହିଲେ, 'ଶକୁନ୍ତଳେ, କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ? ଯଦି ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ସକାଳେ ଉଠି ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ।'