ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରମାଣଜ୍ଞ ପୃଥିଵ୍ଯା ମମ ସର୍ଵତଃ । ନିଖିଲେନ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କାନନାନି ଚ ସଂଜଯ
ପ୍ରମାଣ ଜଣାଥିବା ତୁମେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭୂମିର ପ୍ରମାଣ ଓ ତାହାର ଜଙ୍ଗଲ ମତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କର, ସଞ୍ଜୟ।
ପଞ୍ଚେମାନି ମହାରାଜ ମହାଭୂତାନି ସଂଗ୍ରହାତ୍। ଜଗତୀସ୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ସମାନ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ମହାରାଜ, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜିନିଷ ଥାଏ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଵାଯୁରଗ୍ନିରାକାଶମେଵ ଚ। ଗୁଣୋତ୍ତରାଣି ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଭୂମିଃ ପ୍ରଧାନତଃ
ଭୂମି, ପାଣି, ପବନ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନ ଗୁଣର ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଏଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି ସବୁଠୁ ମୁଖ୍ୟ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ। ଭୂମେରେତେ ଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃକ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଭୂମିର ଗୁଣ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାରୋଽପ୍ସୁ ଗୁଣା ରାଜନ୍ଗନ୍ଧସ୍ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଽଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ । ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୌ ଦ୍ଵୌ ଅକାଶେ ଶବ୍ଦ ଏଵ ତୁ
ରାଜନ୍, ପାଣିରେ ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନିରେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ତିନିଟି ଗୁଣ ଅଛି। ପବନରେ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଦୁଇଟି ଅଛି। ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି।
ଏତେ ପଞ୍ଚ ଗୁଣା ରାଜନ୍ମହାଭୂତେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ। ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଯେଷୁ ଭୂତାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ରାଜନ୍, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତରେ ଅଛି; ସମସ୍ତ ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏଉଁମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାଭିଵର୍ତନ୍ତେ ସାମ୍ଯଂ ଭଵତି ଵୈ ଯଦା
ଯେତେବେଳେ ଏଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମତା ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏଉଁମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିନାହାନ୍ତି।
ଯଦା ତୁ ଵିଷମୀଭାଵମାଵିଶନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଦା ଦେହୈର୍ଦେହଵନ୍ତୋ ଵ୍ଯତିରୋହନ୍ତି ନାନ୍ଯଥା
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ଅସମତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ଜାଯନ୍ତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସର୍ଵାମ୍ଯପରିମେଯାଣି ତଦେଷାଂ ରୂପମୈଶ୍ଵରମ୍
ଏଉଁମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି ଓ କ୍ରମକ୍ରମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏଉଁମାନଙ୍କର ରୂପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅପରିମିତ—ଏହି ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ।
ତତ୍ରତତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଧାତଵଃ ପାଞ୍ଚଭୌତିକାଃ । ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ସମସ୍ତ ଠାରେ ପାଞ୍ଚଭୂତମୟ ଧାତୁ ଦେଖାଯାଏ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରମାଣ ତର୍କରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି।
ଅଚିନ୍ତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵା ନ ତାଂସ୍ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍। ପ୍ରକୃତିଭ୍ଯଃ ପରଂ ଯତ୍ତୁ ତଦଚିନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେ ସତ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କରେ ସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ପ୍ରକୃତିରୁ ଯାହା ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ସେଇ ଅଚିନ୍ତ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ।
ସୁଦର୍ଶନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵୀପଂ ତୁ କୁରୁନନ୍ଦନ। ପରିମଣ୍ଡଲୋ ମହାରାଜ ଦ୍ଵୀପୋଽସୌ ଚକ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ
କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଗୋଲାକାର ଓ ଚକ୍ରର ଭଳି ରହିଛି।
ନଦୀଜାଲପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଶ୍ଚାଭ୍ରସନ୍ନିଭୈଃ । ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈ ରମ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା
ଏହା ନଦୀର ଜାଲ ଓ ମେଘ ସଦୃଶ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ, ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ସୁନ୍ଦର ସହର ଓ ଜନପଦ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସଂପନ୍ନଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍ । ଲଵଣେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ସମନ୍ତାତ୍ପରିଵାରିତଃ
ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷ, ଅଧିକ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଲୁଣ ଦିଆ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଯଥା ହି ପୁରୁଷଃ ପଶ୍ଯେଦାଦର୍ଶେ ମୁଖମାତ୍ମନଃ । ଏଵଂ ସୁଦର୍ଶନଦ୍ଵୀପୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲେ
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖିଥାଏ, ସେପରି ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ଚନ୍ଦ୍ରର ମଣ୍ଡଳରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଦ୍ଵିରଶସ୍ତୁ ତତଃ ପ୍ଲକ୍ଷୋ ଦ୍ଵିରଂଶଃ ଶାଲ୍ମଲିର୍ମହାନ୍ । ଦ୍ଵିରଂଶଃ ପିପ୍ପଲସ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିରଂଶଶ୍ଚ କୁଶୋ ମହାନ୍। ସର୍ଵୌଷଧିସମାପନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଃ ପରିଵାରିତଃ
ତାପରେ, ଦୁଇ ଗୁଣ ଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପ; ତାହାଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣ ବଡ଼ ଶାଲ୍ମଳି; ତାହାଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣ ବଡ଼ ପିପ୍ପଳ; ତାହାଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣ ବଡ଼ କୁଶ ଦ୍ୱୀପ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଅଛି ଓ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଆପସ୍ତତୋଽନ୍ଯା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ଶେଷଃ ସଂକ୍ଷେପ ଉଚ୍ଯତେ। ତତୋଽନ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ ଚାଯମେନଂ ସଂକ୍ଷେପତଃ ଶ୍ରୃଣୁ
ପାଣି ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର। ଏହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶକୁ ଛୋଟ ଭାବରେ କହିବି। ଏଉଁ, ଆଉ ଏକ ଉପାଦାନ ବିଷୟରେ କହୁଛି, ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଶୁଣ।
ମେରୋରଥୋତ୍ତରଂ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ପୂର୍ଵଂ ଚାଚକ୍ଷ୍ଵ ସଂଜଯ। ନିଖିଲେନ ମହାବୁଦ୍ଧେ ମାଲ୍ଯଵନ୍ତଂ ଚ ପର୍ଵତମ୍
ସଂଜୟ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଦିଗ ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ନନା କର। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମାଲ୍ୟବନ୍ତ ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ନୀଲସ୍ଯ ମେରୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଥୋତ୍ତରେ। ଉତ୍ତରାଃ କୁରଵୋ ରାଜନ୍ପୁଣ୍ଯାଃ ସିଦ୍ଧନିଷେଵିତାଃ
ନୀଳ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏବଂ ମେରୁର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ରାଜା, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ଏହା ପବିତ୍ର ଏବଂ ସିଦ୍ଧଗଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ।
ତତ୍ର ଵୃକ୍ଷା ମଧୁଫଲା ନିତ୍ଯପୁଷ୍ପଫଲୋପଗାଃ। ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ସୁଗନ୍ଧୀନି ରସଵନ୍ତି ଫଲାନି ଚ
ସେଠାରେ ଗଛଗୁଡିକ ମଧୁମୟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସଦା ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥାନ୍ତି; ପୁଷ୍ପଗୁଡିକ ସୁଗନ୍ଧିତ ଏବଂ ଫଳଗୁଡିକ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସର୍ଵକାମଫଲାସ୍ତତ୍ର କେଚିଦ୍ଵୃକ୍ଷା ଜନାଧିପ । ଅପରେ କ୍ଷୀରିଣୋ ନାମ ଵୃକ୍ଷାସ୍ତତ୍ର ନରାଧିପ
ମନୁଷ୍ୟ ରାଜା, କିଛି ଗଛ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଗଛଗୁଡିକ 'କ୍ଷୀର ଦେଇଥିବା' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଯେ କ୍ଷରନ୍ତି ସଦା କ୍ଷୀରଂ ଷଡ୍ରସଂ ଚାମୃପୋତମମ୍ । ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ଫଲେଷ୍ଵାଭରଣାନି ଚ
ଏହି ଗଛଗୁଡିକ ସଦା କ୍ଷୀର ଝରାଇଥାନ୍ତି, ଛଅ ରସ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ସମାନ; ତାଙ୍କର ଫଳରୁ ଜମା ଓ ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସର୍ଵା ମଣିମଯୀ ଭୂମିଃ ସୂକ୍ଷ୍ମକାଞ୍ଚନଵାଲୁକା । ସର୍ଵର୍ତୁସୁଖସଂସ୍ପର୍ଶା ନିଷ୍ପଙ୍କା ଚ ଜନାଧିପ । ପୁଷ୍କରିଷ୍ଯଃ ଶୁଭାସ୍ତତ୍ର ସୁଖସ୍ପର୍ଶା ମନୋରମାଃ
ସମସ୍ତ ଭୂମି ମଣିରେ ତିଆରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୁନା ରେତ ରହିଛି; ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଛୁଆଁକୁ ସୁଖଦାୟକ, କେହି ମଳ ନାହିଁ, ରାଜା; ସେଠାରେ ଶୁଭ୍ର ପଦ୍ମପୋକରୀ ଅଛି, ସ୍ପର୍ଶରେ ମନୋହର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ।
ଦେଵଲୋକଚ୍ଯୁତାଃ ସର୍ଵେ ଜାଯନ୍ତେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ। ଶୁକ୍ଲାଭିଜନସଂଯନ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସୁପ୍ରିଯଦର୍ଶନାଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକ ସେଠାରେ ଦେବଲୋକରୁ ଅବତରିତ, ସମସ୍ତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶର ଏବଂ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ମିଥୁନାନି ଚ ଜାଯନ୍ତେ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚାପ୍ସରସୋପମାଃ। ତେଷାଂ ତେ କ୍ଷୀରିଣାଂ କ୍ଷୀରଂ ପିବନ୍ତ୍ଯମୃତସନ୍ନିଭମ୍
ସେଠାରେ ଦମ୍ପତିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ମହିଳାମାନେ ଅପ୍ସରା ସମାନ; ସେମାନେ କ୍ଷୀର ଦେଇଥିବା ଗଛର କ୍ଷୀର ପିଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ଅମୃତ ସମାନ।
ମିଥୁନଂ ଜାଯତେ କାଲେ ସମଂ ତଚ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ଧତେ। ତୁଲ୍ଯରୂଗୁଣୋପେତଂ ସମଵେଷଂ ତଥୈଵ ଚ
ଦମ୍ପତିମାନେ ଏକ ସମୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ସାଙ୍ଗରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ସମାନ ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ଭରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏକାକା ଅପରିଧାନ ମଧ୍ୟ ପିନ୍ଧିଥାନ୍ତି।
ଏଵମେଵାନୁରୂପଂ ଚ ଚକ୍ରଵାକସମଂ ଵିଭୋ । ନିରାପଗାମ ତେ ଲୋକା ନିତ୍ଯଂ ମୁଦିତମାନସାଃ
ଏଭଳି, ସେମାନେ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ପରି ଏକାତ୍ମ; ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସଦା ମନ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥାଏ।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଶଶଵର୍ଷଶତାନି ଚ । ଜୀଵନ୍ତି ତେ ମହାରାଜ ନ ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଜହତ୍ଯୁତ
ମହାରାଜା, ସେମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଶଶୀର ଶତ ବର୍ଷ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ଏବଂ କେବେ ଏକାପରକୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ।
ଭାରୁଣ୍ଡା ନାମ ଶକୁନାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣତୁଣ୍ଡା ମହାବଲାଃ । ତାନ୍ନିର୍ହରନ୍ତୀହ ମୃତାନ୍ଦରୀଷୁ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ତି ଚ
ଭାରୁଣ୍ଡ ନାମକ ଚିଡ଼ିଆମାନେ ଅଛନ୍ତି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚିହ୍ନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସେମାନେ ମୃତ ଦେହକୁ ଉଠାଇ ଗୁହାରେ ରଖିଦିଅନ୍ତି।
ଉତ୍ତରାଃ କୁରଵୋ ରାଜନ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାସ୍ତେ ସମାସତଃ। ମେରୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵମହଂ ପୂର୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଥ ଯଥାତଥମ୍
ରାଜା, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଏଭଳି ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ମେରୁର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱ ବିଷୟରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ କହିବି।