ଗ୍ରାମ୍ଯାଣାଂ ପୁରୁଷାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସିଂହାଶ୍ଚାରଣ୍ଯଵାସିନାମ୍ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯେନୋପଜୀଵନମ୍
ଗ୍ରାମର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମଣିଷ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଜଙ୍ଗଲର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସିଂହ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକାପରକୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ଉଦ୍ଭିଞ୍ଜାଃ ସ୍ଥାଵରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେଷାଂ ପଞ୍ଚୈଵ ଜାତଯଃ । ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମଲତାଵଲ୍ଲ୍ଯସ୍ତ୍ଵକ୍ସାରାସ୍ତୃଣଜାତଯଃ
ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୂମିରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ଗଛ, ଜାଡ଼, ଲତା, ଚାମର ମୂଳ ଓ ଘାସ।
ତେଷାଂ ଵିଂଶତିରେକୋନା ମହାଭୂତେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ । ଚତୁର୍ଵିଶତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ଗାଯତ୍ରୀ ଲୋକସଂମତା
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଠାଇ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ସମ୍ମାନିତ ଜନମାନେ ଚଉବିଶ ଗଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ।
ଯ ଏତାଂ ଵେଦ ଗାଯତ୍ରୀଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତାମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵେନ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ ଲୋକେ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଜଣେ ଏହି ପବିତ୍ର ଗାୟତ୍ରୀକୁ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସହିତ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ କ୍ଷୟ ହୋଇନାହାନ୍ତି।
ଅରଣ୍ଯଵାସିନଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଷାଂ ଗ୍ରାମଵାସିନଃ । ସିଂହା ଵ୍ଯାଘ୍ରା ଵରାହାଶ୍ଚ ମହିଷା ଵାରଣାସ୍ତଥା
ଏଠାରେ ସାତଟି ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସାତଟି ଗ୍ରାମ ପ୍ରାଣୀ—ସିଂହ, ବାଘ, ଜଙ୍ଗଲ ଶୁଆ, ମହିଷ, ହାତୀ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହନ୍ତି।
ଋକ୍ଷାଶ୍ଚ ଵାନରାଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତାରଣ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ନୃପ । ଗୌରଜାଵିମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ଅଶ୍ଵାଶ୍ଵତରଗର୍ଦଭାଃ
ରାଜା, ଭାଲୁ ଓ ବାନର ମଧ୍ୟ ସାତଟି ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରାଣୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ଗାଉ, ଛାଗ, ମଣିଷ, ଘୋଡ଼ା, ମୁଲ, ଗଧା ଏହି ସାତଟି ଗ୍ରାମ ପ୍ରାଣୀ।
ଏତେ ଗ୍ରାମ୍ଯାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ପଶଵଃ ସପ୍ତ ସାଧୁଭିଃ । ଏତେ ଵୈ ପଶଵୋ ରାଜନ୍ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଏହି ସାତଟି ଗ୍ରାମ ପଶୁ ସାଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହିପରି, ରାଜା, ଚଉଦଟି ପଶୁ ଅଛି—ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଇପ୍ରକାର।
ଭୂମୌ ଚ ଜାଯତେ ସର୍ଵଂ ଭୂମୌ ସର୍ଵଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ଭୂମିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଭୂତାନାଂ ଭୂମିରେଵ ସନାତନମ୍
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଭୂମିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆଧାର ଭୂମି, ଭୂମି ଅବିନାଶୀ।
ଯସ୍ଯ ଭୂମିସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ତତ୍ରାତିଗୃଦ୍ଧା ରାଜାନୋ ଵିନିଘ୍ନନ୍ତୀତରେତରମ୍
ଯେଉଁଠି ଭୂମି ଅଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ—ଅଛି। ଏହି ଭୂମି ପାଇଁ ରାଜାମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭରେ ପରସ୍ପରକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାନ୍ତି।
ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ନାମଧେଯାନି ସଂଜଯ । ତଥା ଜନପଦାନାଂ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଭୂମିମାଶ୍ରିତାଃ
ସଞ୍ଜୟ, ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ର ନାମ, ଏହିପରି ଜନପଦ ଓ ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ନାମ ମତେ କହ।
ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରମାଣଜ୍ଞ ପୃଥିଵ୍ଯା ମମ ସର୍ଵତଃ । ନିଖିଲେନ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କାନନାନି ଚ ସଂଜଯ
ପ୍ରମାଣ ଜଣାଥିବା ତୁମେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭୂମିର ପ୍ରମାଣ ଓ ତାହାର ଜଙ୍ଗଲ ମତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କର, ସଞ୍ଜୟ।
ପଞ୍ଚେମାନି ମହାରାଜ ମହାଭୂତାନି ସଂଗ୍ରହାତ୍। ଜଗତୀସ୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ସମାନ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ମହାରାଜ, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜିନିଷ ଥାଏ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଵାଯୁରଗ୍ନିରାକାଶମେଵ ଚ। ଗୁଣୋତ୍ତରାଣି ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଭୂମିଃ ପ୍ରଧାନତଃ
ଭୂମି, ପାଣି, ପବନ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନ ଗୁଣର ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଏଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି ସବୁଠୁ ମୁଖ୍ୟ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ। ଭୂମେରେତେ ଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃକ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଭୂମିର ଗୁଣ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାରୋଽପ୍ସୁ ଗୁଣା ରାଜନ୍ଗନ୍ଧସ୍ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଽଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ । ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୌ ଦ୍ଵୌ ଅକାଶେ ଶବ୍ଦ ଏଵ ତୁ
ରାଜନ୍, ପାଣିରେ ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନିରେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ତିନିଟି ଗୁଣ ଅଛି। ପବନରେ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଦୁଇଟି ଅଛି। ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି।
ଏତେ ପଞ୍ଚ ଗୁଣା ରାଜନ୍ମହାଭୂତେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ। ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଯେଷୁ ଭୂତାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ରାଜନ୍, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତରେ ଅଛି; ସମସ୍ତ ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏଉଁମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାଭିଵର୍ତନ୍ତେ ସାମ୍ଯଂ ଭଵତି ଵୈ ଯଦା
ଯେତେବେଳେ ଏଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମତା ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏଉଁମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିନାହାନ୍ତି।
ଯଦା ତୁ ଵିଷମୀଭାଵମାଵିଶନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଦା ଦେହୈର୍ଦେହଵନ୍ତୋ ଵ୍ଯତିରୋହନ୍ତି ନାନ୍ଯଥା
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ଅସମତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ଜାଯନ୍ତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସର୍ଵାମ୍ଯପରିମେଯାଣି ତଦେଷାଂ ରୂପମୈଶ୍ଵରମ୍
ଏଉଁମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି ଓ କ୍ରମକ୍ରମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏଉଁମାନଙ୍କର ରୂପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅପରିମିତ—ଏହି ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ।
ତତ୍ରତତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଧାତଵଃ ପାଞ୍ଚଭୌତିକାଃ । ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ସମସ୍ତ ଠାରେ ପାଞ୍ଚଭୂତମୟ ଧାତୁ ଦେଖାଯାଏ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରମାଣ ତର୍କରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି।
ଅଚିନ୍ତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵା ନ ତାଂସ୍ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍। ପ୍ରକୃତିଭ୍ଯଃ ପରଂ ଯତ୍ତୁ ତଦଚିନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେ ସତ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କରେ ସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ପ୍ରକୃତିରୁ ଯାହା ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ସେଇ ଅଚିନ୍ତ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ।
ସୁଦର୍ଶନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵୀପଂ ତୁ କୁରୁନନ୍ଦନ। ପରିମଣ୍ଡଲୋ ମହାରାଜ ଦ୍ଵୀପୋଽସୌ ଚକ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ
କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଗୋଲାକାର ଓ ଚକ୍ରର ଭଳି ରହିଛି।
ନଦୀଜାଲପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଶ୍ଚାଭ୍ରସନ୍ନିଭୈଃ । ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈ ରମ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା
ଏହା ନଦୀର ଜାଲ ଓ ମେଘ ସଦୃଶ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ, ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ସୁନ୍ଦର ସହର ଓ ଜନପଦ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସଂପନ୍ନଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍ । ଲଵଣେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ସମନ୍ତାତ୍ପରିଵାରିତଃ
ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷ, ଅଧିକ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଲୁଣ ଦିଆ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଯଥା ହି ପୁରୁଷଃ ପଶ୍ଯେଦାଦର୍ଶେ ମୁଖମାତ୍ମନଃ । ଏଵଂ ସୁଦର୍ଶନଦ୍ଵୀପୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲେ
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖିଥାଏ, ସେପରି ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ଚନ୍ଦ୍ରର ମଣ୍ଡଳରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଦ୍ଵିରଶସ୍ତୁ ତତଃ ପ୍ଲକ୍ଷୋ ଦ୍ଵିରଂଶଃ ଶାଲ୍ମଲିର୍ମହାନ୍ । ଦ୍ଵିରଂଶଃ ପିପ୍ପଲସ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିରଂଶଶ୍ଚ କୁଶୋ ମହାନ୍। ସର୍ଵୌଷଧିସମାପନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଃ ପରିଵାରିତଃ
ତାପରେ, ଦୁଇ ଗୁଣ ଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପ; ତାହାଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣ ବଡ଼ ଶାଲ୍ମଳି; ତାହାଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣ ବଡ଼ ପିପ୍ପଳ; ତାହାଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣ ବଡ଼ କୁଶ ଦ୍ୱୀପ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଅଛି ଓ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଆପସ୍ତତୋଽନ୍ଯା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ଶେଷଃ ସଂକ୍ଷେପ ଉଚ୍ଯତେ। ତତୋଽନ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ ଚାଯମେନଂ ସଂକ୍ଷେପତଃ ଶ୍ରୃଣୁ
ପାଣି ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର। ଏହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶକୁ ଛୋଟ ଭାବରେ କହିବି। ଏଉଁ, ଆଉ ଏକ ଉପାଦାନ ବିଷୟରେ କହୁଛି, ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଶୁଣ।
ମେରୋରଥୋତ୍ତରଂ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ପୂର୍ଵଂ ଚାଚକ୍ଷ୍ଵ ସଂଜଯ। ନିଖିଲେନ ମହାବୁଦ୍ଧେ ମାଲ୍ଯଵନ୍ତଂ ଚ ପର୍ଵତମ୍
ସଂଜୟ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଦିଗ ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ନନା କର। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମାଲ୍ୟବନ୍ତ ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ନୀଲସ୍ଯ ମେରୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଥୋତ୍ତରେ। ଉତ୍ତରାଃ କୁରଵୋ ରାଜନ୍ପୁଣ୍ଯାଃ ସିଦ୍ଧନିଷେଵିତାଃ
ନୀଳ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏବଂ ମେରୁର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ରାଜା, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ଏହା ପବିତ୍ର ଏବଂ ସିଦ୍ଧଗଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ।
ତତ୍ର ଵୃକ୍ଷା ମଧୁଫଲା ନିତ୍ଯପୁଷ୍ପଫଲୋପଗାଃ। ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ସୁଗନ୍ଧୀନି ରସଵନ୍ତି ଫଲାନି ଚ
ସେଠାରେ ଗଛଗୁଡିକ ମଧୁମୟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସଦା ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥାନ୍ତି; ପୁଷ୍ପଗୁଡିକ ସୁଗନ୍ଧିତ ଏବଂ ଫଳଗୁଡିକ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।