ସୂତିକାଲେ ପ୍ରସୂଷ୍ଵେତି ଭଗଵାଂସ୍ତେ ପିତାଽବ୍ରଵୀତ୍। କରିଷ୍ଯାମୀତି କର୍ତଵ୍ଯଂ ତଦା ତେ ସୁକୃତଂ ଭଵେତ୍
ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ସମୟରେ, ତୁମ ପିତା, ପୂଜ୍ୟ, କହିଥିଲେ: 'ମୋ କଥା ମାନ।' ସେହି କଥା ମାନିଲେ, ତୁମର କର୍ମ ଶୁଭ ହେବ।
ପତ୍ନୀନାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତ୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍।' ଗର୍ଭଂ ସୁଷାଵ ଵାମୋରୂଃ କୁମାରମମିତୌଜସମ୍
ଘରବାଡ଼ୀ ମହିଳାମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଭାବିଲେ, 'ଭଲ, ଏହି ଭଲ।' ତାପରେ ସେ ସୁନ୍ଦର ଉରୁଅଳି ନାରୀ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ତ୍ରିଷୁ ଵର୍ଷେଷୁ ପୂର୍ଣେଷୁ ପ୍ରାଜାଯତ ଶକୁନ୍ତଲା। ରୂପୌଦାର୍ଯଗୁଣୋପେତଂ ଦୌଷ୍ଯନ୍ତିଂ ଜନମେଜଯ
ତିନି ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଶକୁନ୍ତଳା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ରୂପ, ଉଦାରତା ଓ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତମ ଏକ ସନ୍ତାନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ହେ ଜନମେଜୟ।
ଜାତେ' ତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରିକ୍ଷାତ୍ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ପପାତ ହ। ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭଯୋ ନେଦୁର୍ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରୋଗଣାଃ
ସେ ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ, ଆକାଶରୁ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା; ଦେବତାଙ୍କ ଢୋଳ ବାଜିଲା, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
ଗାଯଦ୍ଭିର୍ମଧୁରଂ ତତ୍ର ଦେଵୈଃ ଶକ୍ରୋଽଭ୍ଯୁଵାଚ ହ। ଶକୁନ୍ତଲେ ତଵ ସୁତଶ୍ଚକ୍ରଵର୍ତୀ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଉଥିବାବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: 'ଶକୁନ୍ତଳା, ତୁମ ପୁଅ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିର ରାଜା ହେବ।'
ବଲଂ ତେଜଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ନ ସମଂ ଭୁଵି କେନଚିତ୍। ଆହର୍ତା ଵାଜିମେଧସ୍ଯ ଶତସଙ୍ଖ୍ଯସ୍ଯ ପୌରଵଃ
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ତେଜ ଓ ରୂପ ପୃଥିବୀରେ କାହା ସହିତ ମିଳିବ ନାହିଁ; ସେ, ପୌରବ, ଶତ ଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବେ।
ଅନେକାରପି ସାହସ୍ରୈ ରାଜସୂଯାଦିଭିର୍ମଖୈଃ। ସ୍ଵାର୍ଥଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସାତ୍କୃତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣାମମିତାଂ ଦଦତ୍
ଅନେକ ରାଜସୂୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରି, ସେ ନିଜ କାମ ସାଧିବେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଅପାର ଦାନ ଦେବେ।
ଦେଵତାନାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଣ୍ଵାଶ୍ରମନିଵାସିନଃ। ସଭାଜଯନ୍ତଃ କଣ୍ଵସ୍ଯ ସୁତାଂ ସର୍ଵେ ମହର୍ଷଯଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କଣ୍ବ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ କଣ୍ବଙ୍କ ଝିଅକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଶକୁନ୍ତଲା ଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପରଂ ହର୍ଷମଵାପ ସା। ଦ୍ଵିଜାନାହୂଯ ମୁନିଭିଃ ସତ୍କୃତ୍ଯ ଚ ମହାଯଶାଃ
ଶକୁନ୍ତଳା ଏହି କଥା ଶୁଣି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ସେମାନେଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଜାତକର୍ମାଦିସଂସ୍କାରଂ କଣ୍ଵଃ ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ଵରଃ। ତସ୍ଯାଥ କାରଯାମାସ ଵର୍ଧମାନସ୍ଯ ଚାସକୃତ୍
ପୁଣ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ କଣ୍ବ ଏହି ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ସମସ୍ତ କ୍ରମେ କରାଇଲେ, ଏବଂ ଶିଶୁ ବଡ଼ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ପୁନିପୁନି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇଲେ।
ଯଥାଵିଧି ଯଥାନ୍ଯାଯଂ କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ଵକାରଯତ୍। ଦନ୍ତୈଃ ଶୁକ୍ଲୈଃ ଶିଖରିଭିଃସିଂହସଂହନନୋଽଭଵତ୍
ସେ ସମସ୍ତ ନିୟମ ଓ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ସଂସ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇଲେ। ଶିଶୁର ଦାନ୍ତ ହାତୀଦାନ୍ତ ପରି ଧଳା ହେଲା ଏବଂ ଦେହ ଶିଂହ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲା।
ଚକ୍ରାଙ୍କିତକରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସ୍ଵଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରିଵାପରଃ। `ଚତୁଷ୍କିଷ୍କୁର୍ମହାତେଜା ମହାମୂର୍ଧା ମହାବଲଃ
ତାଙ୍କର ହାତରେ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଷ୍ଣୁ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ—ବିଶାଳ ଛାତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
କୁମାରୋ ଦେଵଗର୍ଭାଭଃ ସ ତତ୍ରାଶୁ ଵ୍ଯଵର୍ଧତ। `ଋଷେର୍ଭଯାତ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଯନ୍ତଃ ସ୍ମରନ୍ନୈଵାହ୍ଵଯତ୍ତଦା
ସେ ଶିଶୁ ଦେବତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଶୀଘ୍ର ବଡ଼ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଋଷିଙ୍କ ଭୟରେ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ସେଠିକୁ ଡାକିଲେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ମନେ କରୁଥିଲେ।
ଗତେ କାଲେ ତୁ ମହତି ନ ସସ୍ମାର ତପୋଧନାମ୍।' ଷଡ୍ଵର୍ଷେଷୁ ତତୋ ବାଲଃ କଣ୍ଵାଶ୍ରମପଦଂ ପ୍ରତି
ଅନେକ ସମୟ ବିତିଗଲା, ରାଜା ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ମନେ କଲେ ନାହିଁ। ଛଅ ବର୍ଷ ପରେ ଶିଶୁ କଣ୍ବଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଵ୍ଯାଘ୍ରାନ୍ସିଂହାନ୍ଵରାହାଂଶ୍ଚ ଵୃକାଂଶ୍ଚ ମହିଷାଂସ୍ତଥା। `ଋକ୍ଷାଂଶ୍ଚାଭ୍ଯହନଦ୍ଵ୍ଯାଲାନ୍ପଦ୍ଭ୍ଯାମାଶ୍ରମପୀଡକାନ୍
ସେ ପାଦରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଅସୁବିଧା ଦେଉଥିବା ବାଘ, ସିଂହ, ବନ୍ଦର, ଏଠିକି ବନ୍ୟପଶୁମାନେ—ମହିଷ, ଭାଲୁକୁ ଓ ଓଲିଆ ପଶୁମାନେଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ବଲାଦ୍ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ସଂଗୃହ୍ଯ ବଲଵାନ୍ସଂନିଯମ୍ଯ ଚ।' ବଦ୍ଧ୍ଵା ଵୃକ୍ଷେଷୁ ଦୌଷ୍ଯନ୍ତିରାଶ୍ରମସ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ
ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦୁଇହାତରେ ସେମାନେଙ୍କୁ ଧରି, ବସ କରି, ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ଗଛକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ଆରୁରୋହ ଦ୍ରୁମାଂଶ୍ଚୈଵ କ୍ରୀଡନ୍ସ୍ମ ପରିଧାଵତି। `ଵନଂ ଚ ଲୋଡଯାମାସ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରଗଣୈର୍ଵୃତମ୍
ସେ ଗଛ ଚଢ଼ି, ଖେଳି, ଦୌଡ଼ିବାରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ। ସିଂହ ଓ ବାଘ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ସେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଖେଳୁଥିଲେ।
ତତଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପିଶାଚାଂଶ୍ଚ ରିପୂନ୍ରଣେ। ମୁଷ୍ଟିଯୁଦ୍ଧେନ ତାନ୍ହତ୍ଵା ଋଷୀନାରାଧଯତ୍ତଦା
ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ପିଶାଚ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ମୁଠିରେ ମାରିଦେଲେ ଏବଂ ଏଭଳି କରି ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।
କଶ୍ଚିଦ୍ଦିତିସୁତସ୍ତଂ ତୁ ହନ୍ତୁକାମୋ ମହାବଲଃ। ଵଧ୍ଯମାନାଂସ୍ତୁ ଦୈତେଯାନମର୍ଷୀ ତଂ ସମଭ୍ଯଯାତ୍
ଦିତିର ଏକ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ମରୁଥିବାରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆସିଲେ।
ତମାଗତଂ ପ୍ରହସ୍ଯୈଵ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପରିଗୃହ୍ଯ ଚ। ଦୃଢଂ ଚାବଧ୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପୀଡଯାମାସ ତଂ ତଦା
ସେ ଆସିବା ସମୟରେ ଶିଶୁ ହସିଲେ, ଦୁଇହାତରେ ଧରି, ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ଏବଂ ତାକୁ ଦମନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ମର୍ଦିତୋ ନ ଶଶାକାସ୍ମାନ୍ମୋଚିତୁଂ ବଲଵତ୍ତଯା। ପ୍ରାକ୍ରୋଶଦ୍ଭୈରଵଂ ତତ୍ର ଦ୍ଵାରେଭ୍ଯୋ ନିଃସୃତଂ ତ୍ଵସୃକ୍
ଶିଶୁର ଶକ୍ତିରେ ଚେପି ଯିବାରୁ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ମୁଖରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା ଏବଂ ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କଲେ।
ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଵିତ୍ରସ୍ତା ମୃଗାଃ ସିଂହାଦଯୋ ଗଣାଃ। ସୁସ୍ରୁଵୁଶ୍ଚ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରମାଶ୍ରମସ୍ଥାଶ୍ଚ ସୁସ୍ରୁଵୁଃ
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ହରିଣ, ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, ଆଶ୍ରମରେ ଥିବାମାନେ ଭୟରେ ଦେହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନିରସୁଂ ଜାନୁଭିଃ କୃତ୍ଵା ଵିସସର୍ଜ ଚ ସୋଽପତତ୍। ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯଂ ଜଗ୍ମୁଃ କୁମାରସ୍ଯ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସେ ଜଣେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଶିଶୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ନିତ୍ଯକାଲଂ ଵଧ୍ଯମାନା ଦୈତେଯା ରାକ୍ଷସୈଃ ସହ। କୁମାରସ୍ଯ ଭଯାଦେଵ ନୈଵ ଜଗ୍ମୁସ୍ତଦାଶ୍ରମମ୍
ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ସବୁବେଳେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମରୁଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଭୟରେ ସେମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ।
ତତୋଽସ୍ଯ ନାମ ଚକ୍ରୁସ୍ତେ କଣ୍ଵାଶ୍ରମନିଵାସିନଃ। କଣ୍ଵେନ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମାତିମାନୁଷମ୍
ତାପରେ କଣ୍ବ ଓ ଆଶ୍ରମବାସୀ ସମସ୍ତେ ଏହି ଶିଶୁଙ୍କର ଅତିମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଏକ ନାମ ରଖିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ଵଯଂ ସର୍ଵଦମନଃ ସର୍ଵଂ ହି ଦମଯତ୍ଯସୌ। ସ ସର୍ଵଦମନୋ ନାମ କୁମାରଃ ସମପଦ୍ଯତ
‘ଏହି ଶିଶୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବଦମନ ନାମ ଦିଅନ୍ତୁ।’ ଏଭଳି ଶିଶୁର ନାମ ସର୍ବଦମନ ହେଲା।
ଵିକ୍ରମେଣୌଜସା ଚୈଵ ବଲେନ ଚ ସମନ୍ଵିତଃ। `ଅପ୍ରେଷଯତି ଦୁଷ୍ଯନ୍ତେ ମହିଷ୍ଯାସ୍ତନଯସ୍ଯ ଚ
ସେ ଶୂରତା, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ ରାଣୀ କିମ୍ବା ପୁଅଙ୍କୁ କେବେ ବି ଦୂରେ ପଠାଏ ନାହିଁ।
ପାଣ୍ଡୁଭାଵପରୀତାଙ୍ଗୀଂ ଚିନ୍ତଯା ସମଭିପ୍ଲୁତାମ୍। ଲମ୍ବାଲକାଂ କୃଶାଂ ଦୀନାଂ ତଥା ମଲିନଵାସସମ୍
ତାଙ୍କର ଦେହ ପାଳି ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଇଛି, କେଶ ଖୋଲା, ଦୁର୍ବଳ, ଦୁଃଖିତ ଓ ମେଳା କପଡ଼ା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଶକୁନ୍ତଲାଂ ଚ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରଦଧ୍ଯୌ ସ ମୁନିସ୍ତଦା। ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵଵେଦାଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦସ୍ଯ ଚାଭଵନ୍
ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସେ ଋଷି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦ ଓ ବାରହ ବର୍ଷ ବିତିଗଲା ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ।
ତଂ କୁମାରମୃଷିର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମ ଚାସ୍ଯାତିମାନୁଷମ୍। ସମଯୋ ଯୌଵରାଜ୍ଯାଯ ଇତ୍ଯନୁଧ୍ଯାଯ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
ସେ ଋଷି ଛୁଆଁଟିଏଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଏହିବେ ଯୁବରାଜ୍ୟ ଦେବା ସମୟ ଆସିଛି ବୋଲି ଭାବିଲେ।